Etiketler

ՎԷՏԱԹ ԹԻՒՐՔԱԼԻ. «1915-Ը ԱՅՍՕՐ Է / ՎԵՐՋԱՑԱՒ ՎԵՐՋԱՑԱՒ ՉՎԵՐՋԱՑԱՒ»

Հայկական Հարցը եւ 1915-ի Ցեղասպանութիւնը գրեթէ ամբողջական մակարդակով առաջին անգամ թրքերէն վէպի մը մէջ արծարծուեցաւ Վէտաթ Թիւրքալիի կողմէ: Վէտաթ Թիւրքալին թէ՛ այս նիւթին, թէ՛ փոքրամասնութիւններու առընչութեամբ անտարբեր գրող մը չէ: 2004 թուականին «Կորսուած վէպեր»[i] անուամբ հրատարակ ուած իր գիրքը, փոքրամասնութիւններու յիշողութեան մէջ անմոռանալի հետքեր թողած եւ «օրինական» շղարշով գործադրուած թալանելու գործողութեան` Ունեցուածքի Տուրքին պատճառած վէրքերը կը բնորոշէ.

«Ովսաննան մի քանի բառէ զատ թրքերէն չէր գիտեր: Միայն
«վարնոց-ստորին» բառը չէր մոռնար եւ երբ մէկու մը բարկա -
նար այս բառը կը կրկնէր կիսատ հեգնելով: Ունեցուածքի
Տուրքի ժամանակ, սեփական ամէն ինչը յափշտակուելու եւ
դէպի Աշքալէ ուղարկուելու դէպքի պատճառով իր հօր` Սիրակ
Յովսէբեանի զայրոյթի խօսքն էր «ստորին-ստորաբար» բառը»:
Վարպետ հեղինակի վերջին ստեղծագործութիւնն է «Վեր -
ջացաւ վերջացաւ չվերջացաւ»[ii] անուամբ վէպը, որու մէջ Հա -
յոց Ցեղասպանութեան ուրուականը կը շրջի: Վէպի պատմա -
կան ակնարկին մէջ քօղարկուած է Ցեղասպանութիւնը:
Վէպին մէջ կը պատմուի, երկրի իւրաքանչիւր թիզ հողի վրայ
իր արիւնը ունեցող ժողովուրդի մը ինքնավստահ աղջկան մը
հետ, 12 Սեպտեմբեր 1980-ի զինուորական յեղաշրջումի օրե -
րուն Տիգրանակերտի մէջ բանտարկուած եւ այս պատճառով
ալ ցնցուած Սեւ Ծովեան երիտասարդի մը սիրոյ մասին պատ -
մութիւնը:
Վէպին մէջ նշուած պատմական անդրադարձերով մեր աշ -
խարհագրութեան պատմական յիշողութիւնը կը վերակենդա -
նա նայ եւ ներկայիս կը հասնի:
Հակիրճ ձեւով արձանագրուած հայոց պատմութեան հետ
միատեղ կը նշուի նաեւ Հայկական Հարցը: Միայն հայեր չեն,
այլեւ սեփական աշխարհագրութենէն խլուած միւս բոլոր զոհ
ժողովուրդները:
Պէտիրհանականներ, Համիտեաններ, Երիտթուրքեր/Իթթի -
հաթականներ, Քէմալականներ յանցագործ եւ ողջ պատմու -
թեան թառուած ագռաւներ են:
Այս աշխարհագրութեան դաժաններն են` Մօրուսաւոր Նու -
րէթթին Փաշա, Ապտուլլահ Ալփտողան, Թոփալ Օսման Աղա,
Էսադ Օքթայ Եըլտըրան...
Օսմանեան կայսրութեան փլուզման հակիրճ պատմութեան
մէջ Պէտիրհանականներ... Երբ Արեւմուտքի հետ յարաբերու -
թիւն ները վատթարացման փուլին մտան, երբ փակուեցաւ ար -
տաքին թալանելու դուռը, սկսաւ ներքին թալանելու գործըն -
թա ցը ներքին համագործակիցներուն հետ միասին: Պէտիրհա -
նականներ ի յայտ եկան եւ Օսմանեան պալատին ուղարկուող
տուրքէն զատ սեփական կողոպուտին համար հազարաւոր
տեղացի քրիստոնեայ սպաննեցին:
Համիտեան ջարդերը... Քիւրտեր, Ապտիւլհամիտին անուա -
նեցին «Պավէ Քուրտան» որ կը նշանակէ քիւրտերու հայր:
Քիւրտերու իսկական հօր դերը խաղացող Ապտիւլհամիտ
ստեղծեց Համիտեան խմբակներ, ջարդեր եւ կոտորածներ գոր -
ծադրեց: Քիւրտերուն թշնամութիւնը նախ կը հիմնաւորուէր
կրօնքի տարբերութեան վրայ, անոնց մէջ ալեւիներ եւ սուն -
նիներ ալ կային: Ալեւիները էապէս թշնամութիւն չունէին
հայերուն հանդէպ, սակայն սուննիները կրօնական բարիք կը
համարէին երբ հայ մը կը սպաննէին: Այս կացութիւնը տարած -
ւեցաւ ողջ մուսլուման զանգուածին մէջ:
Ուրֆա քաղաքի մէջ, եօթը հայ երիտասարդ իրար կապած
կրօնամոլ մը իսլամական աղօթքներ կարդալով գլխատած է
զանոնք: Կը կարծէր որ կրօնական բարիք կը գործէ:
«Միութիւն եւ յառաջդիմութիւն» (Իթթիհաթ վէ Թերաքքի)
կուսակցութիւնը, իր տեղական անձնակազմերով եւ պետա -
կան բանակին Տէտէաղաչ զօրախումբերու համագործակցու -
թեամբ նախ իրականացուց 1915-ի Ցեղասպանութեան փորձը`
1909-ի Կիլիկեան Ջարդը:
Անոր յաջորդեց 1915-ի Ցեղասպանութիւնը, որ Խարբերդի
նման սպանդանոց դարձած նահանգներով ամբողջ տարածա -
շրջանը վերածեց գերեզմանատունի մը` զանգուածային սպանդ -
ներով, կոտորածներով, բռնի տեղահանութեամբ, թալաննե -
րով, բռնի իսլամացումներով, «անյայտ» կորածներով, կրօնա -
փոխներով եւ «փրկուած» վերապրողներով, Տէր Զորով եւ
Հայոց Գողգոթայով...
Թալաթ, Էնվեր, Ճէմալ... Ճէմալ փաշան Թիֆլիսի մէջ, Թա -
լա թը Պերլինի մէջ, Սաիթ Հալիմը Հռոմի մէջ սպաննուեցան
հայերու կողմէ: Իսկ Էնվեր խենթը իր իսկ պատիժը գտաւ
Պասմաճըլար ապստամբութեան ընթացքին: Էսադ Օքթայ
Եըլտըրըմ... Ձեր կեղտոտ հազարապետը մաքրագործուած
է... Նէմէսիս:
Թանաթոսի վերջին համբոյրը. Գրիգոր Զոհրապ իրաւաբան
էր, լրագրող, ճարտարագէտ, գրող եւ պատգամաւոր էր: Ինք -
զինք կը համարէր հայ ու Օսմանցի եւ «Օսմանցիութեան»
հիմքին վրայ տարբեր ժողովուրդներու համակեցութիւնը կը
պաշտպանէր: Առաջին ձերբակալուածներու մէջ չէր: Հերթը
իրեն հասաւ 2 Յունիսին: Այդ գիշեր Պոլսոյ «Իսթիքլալ» պո -
ղոտային վրայ «Cercle dÿOrient» ակումբին մէջ Թալաթին հետ
միասին ընթրած էին:
Տուն երթալու համար երբ սեղանէն ելաւ, Թալաթն ալ կանգ -
նեցաւ եւ համբուրեց Զոհրապ Էֆէնտիին: Զոհրապը զարմա -
ցած հարցուց. «Ինչո՞ւ է այս մեծարանքը»: Թալաթը պատաս -
խանեց. «Սրտի ցանկութիւնս էր»:
Գրիգոր Զոհրապ իր ճամբուն վրայ ձերբակալուեցաւ եւ
Էրզրումի պատգամաւոր Վարդգէս Սէրենկիւլեանի հետ միա -
սին դէպի Տիգրանակերտ ուղեւորուեցաւ: Ուրֆա քաղաքի
մօտ Իթթիհատականներու մար -
դասպան` Չէրքեզ Ահմէդի կող մէ
վայրագօրէն սպաննուեցաւ:
Պոնտոս... Հայրենիքը Պոն -
տոսցիներէն ազատագրած, յոյ -
նե րը ջարդող, քարայրներու եւ
կամ նաւերու ստորաբաժիննե -
րու մէջ ողջակիզող Թոփալ Օս -
ման Աղա մըն ալ ունինք: Մար -
դասպա՛ն Օսման Աղա: Փաշա -
ները, Անկախութեան դատարա -
նի մէջ որուն որ չկարողացան
կախաղան բարձրացնել, սպանն -
ել կու տային այս մարդուն: Ամե -
նա դաժան ձեւերով մեր հայերը
սպան նող, կողոպտող Իթթիհա -
թա կաններու վիժուածք` Թոփալ
Օսման:
Քոչկիրի, Տէրսիմ 1938, Կիպրոս, 12 Սեպտեմբեր 1980 Զին -
ւորական յեղաշրջում...
Մամաք` Տիգրանակերտի բանտը... Եւ մինչեւ իսկ թլփա տե -
ցին հայ երիտասարդ մը: Անոր հագցուցին պարեգօտ եւ գլխուն
զետեղեցին «մաշալլահ» գրուած աւանդական գլխարկ մը,
յետոյ հանդիսաւորապէս կտրեցին անոր առնանդամը:
Ապտիւլհամիտի դէմ մահափորձ, Պանք Օթոմանի գրաւու -
մը, մահափորձ Իթթիհատականներու դէմ...
Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակ եան կուսակցութիւն, հայոց 15
Յունիսը, Փարամազ (գլխաւոր պատասխանատու) եւ անոր
հետ միասին կախաղան բարձ րացած 19 ընկերները...
Յունիս 1914-ին Թալաթ, Էն վեր եւ Ճէմալ փաշաներու դէմ
մահափորձ սարքելու մասին մատնութիւնէն յետոյ Հնչակեան
կուսակցութեան 120 անդամը բերման ենթարկուեցաւ: Ձերբա -
կալուեցան 49 կուսակցա կան ներ: Անոնց դատավարութիւնը
տեւեց մէկ տարի:
Փարամազն ալ անոնց մէջն էր: Մեր կուսակցութեան գերա -
գոյն մարնի անդամ Փարամազ, 15 Յունիս 1915-ին Պոլսոյ
Պէյազըթ հրապարակի վրայ կախաղան բարձրացաւ: Նոյն
ձեւով մահապատիժի ենթարկուողներուն ականատեսը` Տէր
Գալուստ Պօղոսեան գրի առած է այս բոլորը: Նախ Փարամա -
զը կախաղան բարձրացուցին:
Իր վերջին խօսքերը եղան. «Դուք միայն մեր մարմինները
կրնաք կախել, իսկ մեր գաղափարը` ոչ: Ողջ հայութիւնը երկրի
արեւելքին մէջ պիտի ողջունէ ազատ եւ սոցիալիստ Հայաս -
տանը: Կեցցէ սոցիալիզմ, կեցցէ Հայաստան»:
Նոյնիսկ այսօր գերազանց են Ս.Դ.Հ.Կ.-ի կուսակցական
ծրագրի կէտերը...
Վաքըֆլը գիւղ, Ֆրանց Վերֆէլ, Մուսա Լերան հերոսամարտ[iii]...
Մուսա լերան շրջակայքը գտնուող հայկական գիւղերու
բնակիչները, հասկնալով որ աքսորի ճամբուն վրայ իրենք
արդէն պիտի սպաննուին, ինքնապաշպանութեան որոշում
կայացուցին` մինչեւ վերջ:
Շուրջ հինգ հազար հայեր, իրենց քով առնելով սննդեղէն,
կին, տղամարդ, երախայ, ծերունի անխտիր բոլորը բարձրա -
ցան դէպի Մուսա Լերան գագաթը: Այստեղ շուրջ երկու ամիս
գոյատեւած եւ Օսմանեան զինուորներու դէմ պայքար մղած են:
Վէպը, ինքնապաշպանութեան պատմութեան հետ միասին
կը պատմէ նաեւ դիմադրութենէն խուսափողները, իր միտքէն
դիմադրելը չանցնողներուն թշուառ վիճակը եւ անոնց բնաջնջու -
մը: Իսկ ինչ կը վերաբերի ինքնապաշպանութեան փաստա -
թուղթը հասնդիսացող այս վէպին գլխուն եկածներուն... Վէ -
պին մերօրեայ շրջանը հասնելու ճանապարհը... Կարծես, սա
ինքնին վէպ մըն է:
Գողգոթայի ճամբուն վրայ, Գրիգոր Պալաքեանին կÿուղեկ -
ցեր նաեւ հայ երգահան, երաժիշտ-ազգագրագէտ, երաժշտա -
գէտ Կոմիտաս Վարդապետը:
Իրեն այցելեցի Փարիզի հիւանդանոցին մէջ, ուր իր վերջին
օրերը կ՚ապրէր: Կ՚ապրէ՞ր իրօք: Գողգոթայի ճանարպարհը կը
շարունակուէր` Իթթիհատական Մասոն Թալաթը հայերը աքսո -
րած է Տէր Զորի անապատները: Պետութեան հրահանգով
շուրջ մէկ միլիոն հայ սպաննուած է այս անապատներուն մէջ:
Գերմանացի հոգեւորական Եօհաննէս Լէփսիուս կը պատմէ
Էնվեր փաշայի մասին. «Այլեւս իր դէմքին վրայ չկար ամչկոտ
ժպիտը: Ուղիղ եւ սառած ձեւով կը նայէին աչքերը: Շրթունք -
ները հազիւ թէ զատուեցան խոշոր եւ սոսկալի ատամներէն ու
ըսաւ. «Մարդու եւ ժանտախտի միջեւ հաշտութիւն չկրնար ըլլալ»»:
Լէփսիուս անմիջապէս պատասխանեց. «Ուրեմն, դուք կ՚ըն -
դունի՞ք որ պատերազմը որպէս միջոց օգտագործել ուզեցիք
հայերը ամբողջութեամբ ոչնաչացնելու համար»:
Վէտադ Թիւրքալի, որ սիրոյ մասին իր վէպին մէջ, մինչեւ
մեր օրերուն հասած կարեւորագոյն հարցերը կ՚արծարծէ, հար -
ցումներ կ՚ուղղէ, ընթերցողներուն կարիք չի թողեր հարցում
ուղղել վէպի հերոսները հանդիսացող հայ աղջիկ Լուսի եւ Սեւ
Ծովեան երիտասարդ Թարըքի միջեւ ապրուած սիրոյ մասին:

Գրեց` ՍԱԻԹ ՉԷԹԻՆՕՂԼՈՒ
Թարգմանեց` Հրանդ Գասպարեան
ՎԷՏԱԹ ԹԻՒՐՔԱԼԻ.
«1915-Ը ԱՅՍՕՐ Է / ՎԵՐՋԱՑԱՒ ՎԵՐՋԱՑԱՒ ՉՎԵՐՋԱՑԱՒ»
[i] Vedat Turkali, «Kayip Romanlar», «Everest» Հրատարակ չութիւն
- 2004
[ii] Vedat Turkali, «Bitti Bitti Bitmedi», «Ayrinti» Հրատարակչութիւն
- 2014
[iii] Franz Werfel, «Musa Dagda 40 Gun», «Belge» Հրատարակչու -
թիւն - 2007

» Համար : ԵՐԵՔՇԱԲԹԻ, 18 ՀՈԿՏԵՄԲԵՐ 2016 2016-10-18 

RECOMMEND TO FRIENDS

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder