ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ԴԷՊԻ ԿԱՐՍ , ԱՆԻ ՈՒ ՎԱՆ (1)

Արեւելեան Անատոլուի Մէջ,Պատմական և Անջնջելի Հետքերու Լեզուն ու Փառքը. Ինչ~կը նշանակէ, մեր քալած ճամբան, եթէ`,մենք այդ ճամբուն վրայ  հետքեր չենք թողուր, որպէսզի մեր յաջորդները յադ հետքերուն վրայէն քալեն:

Ինչ~ իմաստ ունի կեանքը, եթէ`, զայն մի միայն քեզի համար կ’ապրիս , եւ ոչ թէ`, քիչ մըն ալ  ուրիշներուն համար:

Դարեր առաջ մեր նախահայրերը ապրեր են, ոչ թէ`,միայն իրենց համար , այլ նաեւ մեզի համար, իրենց ետին  պատմական անջնջելի ու փառաւոր հետքեր ձգելով ապրեր են, այնպիսի հետքեր , որոմք մինջեւ այսօր իսկ  լեզու ունին եւ կը խօսին  մեզի հետ ու բաներ մը կը պատգամեն մեզի:

  Այս հետքերուն կը հանդիպինք Արեւլեան Անատոլուի քաղաքներուն, ինչպէս  նաեւ Կարս, Անի, Վան, եւ այլ քաղաքներուն մէջ:

                                           ՄԵՐ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՐՈՒ  ՀԵՏՔԵՐԸ

                                                           ԿԱՐՍԻ ՄԷՋ..

Կարս քաղաքը , հիւսուսային կողմէն   Արփա գետով, արեւելքի կողմէն 45 քմ. Հեռու  կը գտնուի ներկայ  Հայաստանէն,  հարաւային կողմէն  Տիկոր քաղաքով,  իսկ  արեւմուտքի կողմէն ալ  ԷՐԶՈՒՐՈՒՄ- Կարին քաղաքով շրջապատուած է: Կարսի գրաւոր պատմականը կը սկսի Ուրարտական շրջանէն:Քաղաքի առաջին տէրերը Վանանդի իշխանները եւ անոնց նախահայրերը եղեր են, որոնք կը յիշուին 4.րդ.դարուն:Քաղաքը  9.րդ. դարուն կը յիշուի նաեւ, որպէս Բերդաքաղաք ,իսկ  19րդ  դարուն աշխարհի  ամուր բերդ ունեցող  հռչակաւոր քաղաք:

928 թուականին Կարսը, կը դառնայ  Հայաստանի Բագրատունեայց Թագաւորութեան մայրաքաղաք: Աշօտ Թագաւորի մահէն յետոյ եղբօր գահը ժառանգած Աբաս թագաւոր ,Բագրատունիներու թագաւորանիստ Կարս քաղաքի մէջ կը կառուծէ  Առաքելոց  Եկեղեցին ու կ’ամրացուի  քաղաքի միջնաբերդը:Իսկ 961 թուականին , Աշօտ.Գ. թագաւորի օրով , Բագրատունեայց  Թագաւորութեան մայրաքաղաքը կը տեղափոխուի ԱՆԻ քաղաքը:

Կարսի Բերդի  վերակառուցման   հիմնական աշխատանքները սկսած են 1578 թուականին : Բերդն ունէր կրկնակի պարիսպներ ,26 աշտարակներով: Բերդի անկիւններըու չորս աշտարակները միւսներէն աւելի խոշոր ու բարձր էին, պարիսպներուն բարձրութիւնը 10-12 մ.էր, պատերուն  լայնքը 1,5 մ., բերդի ընդհանուր երկարութիւնը`  1000 մ,իսկ լայնքը 500 մ. Էր: Բուն միջնաբերդը տեղադրուած է,Կարս գետի աջակողմեան ժայռին վրայ: .

Կարս քաղաքը 1053  թուականէն սկսեալ ,կ’ենթարկուի Մոնկոլական, Սէլճուքական ,բիւզանդական ու պարսկական արշաւանքներու : Այս արշաւանքներու սկզբնական ժամանակներուն է որ, կառուցուեր է, Կարսի յայտնի  անառիկ  բերդը <<Բերդ Կառոյց>>ը, որուն շուրջ  ծաւալուեր է  քաղաքը:

1064 թուականին բագրատունի  վերջին հայթագաւոր  Գագիկ, որպէսզի յետագայ Սէլճուքական  արշաւանքներէ ապահովուի , զիջումներ կ’ընէ Բիւզանդական Կայսրութեան, Կապադովկիայէն քաղաք մը ստանալու յոյսով.

1071 թուականին Ալփ –Ասլան կը գրաւէ քաղաքը: Երբ որ, Սէլճուքները քաղաքը կը գրաւեն,1198-1236 թուականներերուն հայազգի  զօրավարներ  Զաքարեաններ  կ’ազատագրեն Կարս քաղաքի մի մասը ու կը հիմնեն իրենց  իշխանութիւնը:1284 թուականին Կարսը Հայ Արծրունիներուն ձեռքն էր արդէն:

1236 թուականին  Մոնկոլները եւ 1394 ին Լենկթիմուրը կը գրաւէն քաղաքը . Յետագային քաղաքը պարբերաբար  ձեռքէ  ձեռք կ’անցնի : Այնուհետետեւ Կարս քաղաքը , Թուրքերու ու Պարսիկներու միջեւ կռուխնձոր կ’ըլլայ:1514 թուականին քաղաքը կ’անցնի Օսմանեան Կայսրութեան ,ապա աւելի վերջ պարսկական  տիրապետութեան տակ կը մտնէ:

1877- 1878  թուականներուն ռուս-թրքակամ պատերազմին ժամանակ Կարսը

 եւ շրջակայքի քաղաքները`  Արտահան, Գաղըզման, Օլթու կը մնան Ռուսաստանին , Համաշխարհային Առաջին պատերազմի վերջերուն  Կարսն ու շրջակայքի քաղաքները  Պրեստ-Լիթովսքի  3 Մարդ 1918  թուականի պայմանագիրով, կրկին կ’անցնին  Թուրքիայի կազմի մէջ եւ կը մնայ  փոքրիկ ու անշուք  քաղաք մը ,անցեալէն մնացած անջնջելի պատմական հետքերով:

Այսօր Կարսի մէջ կարելի է տեսնել ռուս-հայ ճարտարապետութեան ոճէն նմոյշներ, երկյարկանի ,քարաշէն տուներ, փայտեայ պատշգամներով, լայն փողոցներով:

Կարսի մէջ ապրեր են հայեր, քիւրտեր, թուրքեր , ռուսերը,պարսիկ- սասանիտները, եւ այլ ազգեր: Այսօր քաղաքի բնակչութեամ մեծամասնութիւնը կը կազմեն քիւրտերը,թուրքերը , ազերիները: Կ’ըսուի նաեւ թէ, Կարսի գիւղերուն  մէջ կ’ապրին 8 հայ ըմտանիքներ , որոնք թագուն կը պահեն իրենց ազգութիւնն ու պատկանելութիւնը եւ չեն ուզեր, հայ զբօսաշրջիկներու հետ շփման մտնել:Ներկայիս Կարսը Արեւելեան Անատոլուի ամէնէն խաղաղ ու համերաշխ քաղաքներէն մին է:

Կարսի մէջ ատենօք ,1883 թուականին հրապարակուեր է,<<Կարս>>,1917 թուականին, <<Բանուոր>> շաբաթաթերթերը,իսկ , 1920 թուականին <<Աշխատաւորի Ձայն>>օրաթերթը:

Կարսի պատմա-ճարտարապետական յուշարձաններէն, ամէնաարժէքաւորը  ՄԱՅՐ ՏԱՃԱՐ նէ,զոր կառուցուած է հայոց Աբաս թագաւորի (928-958 թուականին) ժամանակ , 10.րդ.դարու կիսուն:Ան կլօր յատակագիծով կենդրոնագմբէթ կառոյց մըն է եւ հայկական միջնադարեան լաւագոյն կոթողներէն կը համարուի : Կարսի յիշարժան եկեղեցիներէն մին ալ Սբ. Առաքելոց  Եկեղեցին  է: Ատենօք կային նաեւ  Կարսի Սբ.Գրիգոր , Սբ.Նշան, Սբ.Աստուածածին  հայկական  եւ Սբ. Միքայէլ Հրեշտակպետի ռուսական ու Սբ.Գուորգ յունական եկեղեցիները.

Կարսի յիշարժան կառոյցներէն են նաեւ,Կարս գետի վրայ գտնուող քարաշէն երեք կամուրջները որոնցմէ մին կը կոչուի ՎԱՐԴԱՆԻ ԿԱՄՈՒՐՋ :

 Կարս քաղաք միեւնոյն ատեն մեր մեծ բանաստեղծ Եղիշէ Սողոմոնեան Չարենցի ծննդավայրն է:

Օգտագործուած Ակեր:

Հայկական Հանրագիտարան-Հայաստանի Մայրաքաղաքներ-

Armenian Hause.org- Պատմական Հայաստանի Քաղաքները.

Armeniapedia-Encylopedia

Հայկական Ժամանակ—The Armenian Times.

Տօքթ.Սարգիս Ատամ.