ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ԴԷՊԻ ԿԱՐՍ,ԱՆԻ,ՎԱՆ (2)

ՄԵՐ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՐՈՒ ՀԵՏՔԵՐԸ  ԱՆԻ ՔԱՂԱՔԻ ՄԷՋ:

Ինչ~կը նշանակէ , մեր քալած ճամբան ,եթէ մենք այդ ճամբուն վրայ հետքեր չենք թողուր,որպէսզի մեր յաջորդները այդ հետքերուն վրայէն քալեն:

Ինչ~իմաստ ունի կեանքը ,եթէ`,զայն մի միայն քեզի համար կ’ապրիս,եւ ոչ թէ, քիչ մըն ալ ուրիշներուն համար:

Դարեր առաջ մեր նախահայրերը ապրեր են, ոչ թէ`, իրենց համար , այլ նաեւ մեզի համար, իրենց ետին պամտական անջնջելի  ու փառաւոր հետքեր ձգելով ապրեր են,այնպիսի հետքեր,որոնք մինջեւ այսօր իսկ լեզու ունին եւ կը խօսին մեզի հետ ու բաներ մը կը պատգամեն մեզի:

Այս հետքերուն կը հանդիպինք Արեւելեան Անատոլուի քաղաքներու, ինչպէս, Կարս, Անի, Վան, եւ այլ քաղաքներու մէջ:

Կարս էն 40.ք.մ. հեռաւորութեան վրայ , Հայաստան –Թուրքիոյ սահմանագիծ Արփա գետին արեւմուտքի կողմը կը գտնուի Բագրատունեայց շրջանի վերջին մայրաքաղաք Անի քաղաքը.:Անին, միջնադարեան շրջանի   Հայաստանի մայրաքաղաքներէն մին է, Ախուրեան գետին աջ ափին եռանկիւաձեւ սարահարթի վրայ կը գտնուի : Քաղաքը սկզբնական ժամանակներին իսկ մտել է Կամսարական իշխանութեան տիրապետութեան տակ, ընդհանուր առմամբ քաղաքը ունեցեր է երեք զարգացման շրջաններ:

Ա:Կամսարականներու , Բ.:Բագրատունիներու (10-11 րդ.դար  ), Գ; Զագարեաններու(12-13 րդ.դար):

961 թուականին  Աշոտ Գ.Բագրատունի, իր արքունիքը Կարսէն կը տեղափոխէ Անի, ուր կը կառուցէ պալատ ու պարսիպապատեր, Հայոց Կաթողիկոսարանը նոյնպէս կը տեղափոխուի Անիի մօտ գտնուող Արգինա աւանը., ուր 990 թուականին  Տրդատ ճարտարապետը կ’աւարտէ կաթողիկոսական պալատի եւ տաճարի կառուցումը:

Տրդակ ,ժամանակի մեծագոյն  ճարտարապետներէն էր, եւ իր համբաւը տարածուած էր Հայաստանի սահմաններէն դուրս, ան էր որ,989 թուականին վերանորոգեց  երկրաշարժէն աւերուած Կոստանդուպոլսոյ-Իսթանպուլի  աշխարհահռչակ <Այա Սօֆիա> տաճարի գմբեթը, զոր կանգուն մնացած է մինջեւ այսօր:

Տրդատ ճարտարապետի գործուէութեան հետ կապուած է Անիի Մայր Տաճարի (998-1001 ԹԹ.) եւ Զուարթնոցատիպ  Գագիկաշէն Սբ.Գրիգոր Եկեղեցւոյ (1002-1010 ԹԹ )կառուցումը :  Տրդատ _Ճարտարապետ տաճարի ներքին մասի կամարներու միջոցաւ , Մայր Տաճարի  ներքին տարածութեան տուած է վեհութիւն եւ հանդիսաւորութիւն, իսկ արտաքին ճակատները  զարդարուած են զարդարուն  որմնասիւներու կամարաշարով, որմնախորշերով , նեղ ու երկարաձիգ լուսամուտերով:

Ինչպէս կը նշեն Եւրոպացի գիտնականներ տաճարի ներքին ճարտարապետական ձեւերու մէջ առկայ են , այն սկզբունքները , որոնք աւելի ուշ կիրառուած  ու զարգացած են Հռովմէական ու Կոթական ճարտարապետութեան մէջ:

Աշոտ Գ. 963-964 թուակներուն կը կառուցէ քաղաքի առաջին գիծի <Աշոտեան  Պարիսպներ>ը , ապա վերջ, Սմբատ Բ. Թագաւորի օրով 989 կառուցուեցաւ  քաղաքի եկրորդ գիծի <Սմբատաշէն Պարիսպներ>ը, 2500 մ. երկարութեամբ  եւ 8-10մ.բարձրութեամբ : Քաղաքի ճարտարապետական հոյակապ շինութիւններու կառուցումը  շարունակէր են նաեւ յետագայ  տասնամեակ տարիներուն : Քաղաքը ունեցեր է  ընդարձակ շուկայ, հիւրանոց,իջեւան,պալատ, դպրոց,եկեղեցիներ ,տաճարներ: Քաղաքը ունեցեր է նաեւ 40 մուտքի դուռ, Ախուրեան գետի վրայ կամուրջ մը , որը  թշնամիի յարձակման ժամանակ կը բարձրանար :

Անի քաղաքը յայտնի է  իր եկեղեցիներով , միայն պալատական համալիրի մէջ կային եօթը եկեղեցիներ , որոնց ամենասքանչելին  ՄԱՅՐ ՏԱՉԱՐ  Սբ.Աստուածածին է, Աննի   յիշարժան եկեղեցիներէն մին ալ ,զուարթնոցատիպ Գագիկաշէն եկեղեցին  է, որուն  պատերուն վրայ ամրացուած էր Գագիկ թագաւորի բարձր արձանը:

11 րդ.դարի հայ ճարտարապետական  արուեստի զարդերէն է Անիի, Հովիւի Եկեղեցին , որը իր ծաւալային մղայղացումով Զուարթնոցի մէկ մանրանկարն է:

Անիի մէջ կային նաեւ նշանաւոր այլ եկեղեցիներ, ինչպէս Սբ.Առաքելոց, Սբ.Փրկիչ, եւլն որոնք երկար դարեր հայ ճարտարապետական գոհարներ հիացում ու զարմանք պատճառած են այցելուներուն:

Առաքելոց եկեղեցիին սիւները , խաչաձեւուած կամարները, կամարաձեւ շքեղ արաստաղը,   անհամեմատելի ու անզուգական  զարդարաքանդակները զմայելի պատկեր կը ներկայացնեն:

Անիի արքունիքի , բարձրագոյն դպրոցի, Կաթողիկոսարանի, վանքերու եւ եկեղեցիներու մէջ կը գործէին  մատենադարաններ: Անիի մէջ զարգացած էր նաեւ թատերական արուեստը , այդ ժամանակներուն իսկ քաղաքը ունէր թատրոնի յատուկ շէնք, սակայն հանդէսներու եւ ներկայացումները  մեծամասնութիւնը կը սարքուէր փողոցներու մէջ եւ կամ հրապարակներու վրայ:

11.րդ դարու կէսերէն սկսեալ օտար նուաճողներու դէպի Հայաստան ներխուժումը , Բագրատուեաց Թագաւորութիւնը վերջացուց,որու հետ կանգ առաւ նաեւ  մշակոյթի ու արուեստի զարգացման ընթացքը:

Տօքթ.Սարգիս Ատամ  / Sarkis Adam / sarkis_adam@yahoo.de

Օգտագործուած Ակեր: 

Հայկական Հանրագիտարան—Հայաստանի Մայրաքաղաքներ

Պատմական Հայաստանի Քաղաքնեևրը//Armenian Hause-

Armeniapedia-Encylopedia: