ՃԱՆԱՊԱՀՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆ ԴԷՊԻ ԿԱՐՍ,ԱՆԻ,ՎԱՆ

Արեւելեան Անատոլուի Մէջ, Պատմական եւ Անջնջելի  Հետքերուն Լեզուն  ու Փառքը. Մեր  Նախահայրերու  Հետքերը Տողուպայազիտի Մէջ: 

Պայազիտ  Արարատեան աշխարհի գլխաւոր քաղաքներէն է, պատմական  անունով  Տարենիք կամ Տարոյնք  կոչուելով : Զայն , Պակավան անուանողներ ալ կան: Պատմական Դարոյնք Բերդը-Դարոնիք Ամրոցը- որ Բագրատունիներուն կեդրոնը եղած է, շատ կարեւոր դեր կատարած է  պատերազմներու ժամանակ  թշնամիներու յարձակումին  դիմադրելու  ու պաշտպանուելու  համար:

Պայազիտ  քաղաքը պատմական անունով Դարոյնք ,կը գտնուի,  Թանդուրկ լեռան հիւսիսային  լանջերուն  1900 մ. բարձրութեան ու  Թուրքիոյ ու Պասկաստանի սահմանի 35 ք.մ. հեռաւորութեան  վրայ: Գեղատեսիլ դիրքի վրայ գտնուող քաղաքը նեղ դաշտի խորքի, մերկ ու ժայռոտ լեռներու վրայ է: Արարատ լեռը կը գտնուի , քաղաքին  հիւսիւային կողմը 15 ք.մ հեռաւորութեան վրայ:

Պայազիտի հին աւանդական  տուները կառուցուած են կարմիր քարերով, ու տեղադրուած  են լեռնալանջերուն բարձրութեան վրայ : Իսկ փողոցները զառիթափ եւ յաճած դժուարանցանելի  են: Քաղաքը հարուստ է աղբիւրներով.

Կ’ըսուի թէ`, քաղաքի առաջին բնակիչները  Ուրարտուներ եղած են,աւելի վերջ  բնակեր են հայրերը, քիւրտերը, թուրքերը, պարսիկները, եւ այլ ազգեր , քաղաքին տիրապետութիւն Հռովմիացիներու, Պարսիկներու, Թուրքերու, Բիւզանդացիներու  Հայերու, Արափներու միջեւ ձեռքէ  ձեռք անցեր է:

Դարոյնք Բերդը Արշակունեայց  Թագաւորութեան ժամանակ արքունի գանձարան եւ  ապաստանաարան  եղած է : Արշակունեայց Թագաւորութեան անկումէն վերջ ,Դարոյնք անցած է Բագրատունիներուն: Այնուհետեւ , բերդը ,տոհմին գլխաւոր նստավայրը եւ տոհմական գերեզմանը դարձած է, Դարոյնք նաեւ Եպիսկոպոսանիստ քաղաք եղած է:

Բագրատունւներու տոհմէն Աշոտ Մսակեր, Կամսարականներէն կը գնէ  Անի քաղաքը,եւ Դարոյնքի իշխանանիստ կենդրոնը կը տեղափոխէ Անի :

Դարոյնք Ժ.րդ. դարուն անցաւ Արծունիներուն : 1071 թուականին քաղաքը կը գրաւուի Սելճուկներու կողմէ , իսկ 1231 թուականին կ’ենթարկուի Լենկ-Թիմուրի գլխաւորութեամբ Մոնկոլներու յարձակումին ու քաղաքին տիրապետութիւնը կ’անցնի Մոնկոլներուն: ԺԵ.րդ դարէն սկսեալ քաղաքը անուանուեցաւ <Պայազիտ> անունով, ի պատիւ Օսմանեան Սուլթան Պայազիտ .Ա.ի:1555 ի վերջերը Օսմանեան Կայսրութեան եւՊասկաստանի միջեւ կնքուած  դաշնագիրով քաղաքը կ’անցնի Օսմանեան Կայսրութեան տիրապետութեան տակ : 1821-1830 թուականներու Թուրք – Պարսկական պատերազմի ժամանակ վերակառուցուել է Պայազիտի <Նոր Բերդ>ը , Պայազիտի Ամրոցը,բարձր պարիսպներով:

Պայազիտ գրեթէ զուտ հայաբնակ  ու  շէն քաղաք էր, Ռուս- Թրքական առաջին պատերազմին  ժամանակ (1805-1812),քաղաքի բնակչութեան մեծամասնութիւնը հայեր էին,1821-1830 թուականներու միջեւ Թուրք –Պարսկական պատերազմի ժամանակ զգալի թիւով հայեր , Պայազիտէն արտագաղթեցին  եւ հայկական մարզի ու գիւղերուն մէջ բնակութիւն հաստատելով հիմնեցին  <Նոր Պայազիտ>ը:Հայերու գաղթէն վերջ Պայազիտ անշքացաւ:

1829 թուականի դաշնագիրով քաղաքը վերդարձաւ Օսմանեան Կայսրութեան  տիրապետութեան տակ: 1840 թուականին իրարայաջորդ երկրաշարժերու հետեւանքով քաղաքը եւ շրջակայքը մեծ աւերածութիւններ կրեց:

1877-1878 թուականներու Ռուս –Թուրք պատերազմի ժամանակ քաղաք ներխուժած հրոսակաները սկսան քաղաքը թալանել , հայ բնակչութիւնը կոտորել,բազմաթիւ հայեր գերի ինկան: Այս պատերազմի ժամանակ Պայազիտի Բերդին պաշտպանութեան ու հերոսական դիմադրութեան մէջ իր քաջութեամբ մասնակցութիւնը ունեցած է  Սամսոն Տէր Պօղոսոեան , որը Րաֆֆի <<Խենդ> վեպին գլխաւոր հերոսն է:

1878 Թուականին  Սան-Սթէֆանոյի - ( Դալարգիւղ/ Իսթանպուլ ) դաշնագիրով Պայազիտ անցաւ Ռուսիոյ, բաից Պերլինի վեհաժողովէն ետք վերադարձուեցաւ Թուրքիոյ:

Պատերազմի աւարտին Պայազիտ մնացած էր շատ քիչ թիւով հայեր, յետագայ տարիներուն 1914 թուականին  տուաեալներու քաղաքի բնակչութիւնը կը հասներ  5000 ի ,որուն 2000 ը հայեր էին: Հայերը կը զբաղէին երկրագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ: Պայազիտ ուներ Ճոխ շուկայ, Արամեան երկսեռ Հայ Վարժարան, Սբ.Կարապետ քարաշէն եւ փայտածածկ եկեղեցին, որը վերանորոգուած է  1754 եւ 1879 թուականներուն:Քաղաքի յիշարժան եկեղեցիներն են  նաեւ Սբ.Վարդան ու Սբ, Ամենափրկիչ եկեղեցիները, քաղաքի  հարաւ –արեւմտեան կողմը կը գտնուեր հայկական գերազմանը:

Պայազիտի հռչակաւոր Իսահակ Փաշաի պալատը կառուցուած է (1685-1785) թուականներու միջեւ , պալատի կառուցման աշխաըանքները  իր աւարտին  հասցուցած է, քաղաքի կուսակալ Իսահակ Փաշա: Պալատը բարձր պարիսպապատերով շրջապատուած է :Պալատը ունի ընդամէնը 116 սենեակ, այրանոց ու կանանոց (արական ու իգական սեռերու  յատուկ ձեւով իրարմէ անջատուած սրահներ)ըլլալով ,ունի նաեւ դատարան ու բանտ, գրադարան, բնակարան, ճաշարան ու հանդէսասրահ: Պալատի ճարտարապետական –արուեստական  ոճը,Հայ, Պարսիկ, Սելճուք,Վրացական , Օսմանական ճարտարապետական ոճի  համադրութիւն մըն է:

1918 թուականին թուրքերը կրկին գրաւեցին քաղաքը , Հայ բնակչութիւնը տեղախուեցաւ, մէկ մասը զոհուեցաւ,իսկ մնացեալը գաղթեցին զանազան երկիրներ:

ՆերկայՏողուպայազիտ մեծամասնութեամբ թուրք ու քրտաբնակ քաղաք է:

Տոքթ.Սարգիս Ատամ

Օգտագործուած Ակեր:

Հայկական Հանրագիտարան

Պատմական Հայաստանի Քաղաքներ-Armenien Hause.org.

Հայկական Արմատներեւ Ազգագրութիւններ- Ա.Մանճիկեան

Armeniapedia