ՀԱՅ ՄՇԱԿՈՅԹԻ ՔԱՐԷ ՎԿԱՆԵՐԸ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԽԱՉՔԱՐԵՐ:

Առանձնակի ուշադրութեան արժանի է Հայաստանի նման լեռնային երկիրներուն ժայռի,լեռի եւ նոյնիսկ ուղղակի քարի պաշտամունքը:Քառ եւ ժայռի կը վերագրուի առասպելական ուժ ու խորհուրդ:Կը պատմուի թէ,Հայկ Նահապետ իր մահէն առաջ,իր հետեւորդներուն պատգամած է որ, գեղազարդեն Հայաստանի մէջ տարածուած  կոշտ ու կոպիտ քարերը:

Դարեր առաջ Հայերը սկսեր են, քարերը յղկել եւ այդ քարերով կառուցել հրաշալի կառոյցներ, պալատներ,տաճարներ եւ ամրոցներ:Հին ժամանակներուն Հայաստան աշխարհը ամէն տեսակ արշաւանքներուն նշաւակ կը դառնար,կը

կողոպտուէր,կը կործանուէր  հրաշակերտ կառոյցները:Հայ ժողովուրդը այս կողոպուտի,թալանումի եւ կործանումի ելքը գտաւ սալաքարերը յղկելով ու գեղազարդարելով:Քարերէն յուշակոթողներ,արձաններ կերտեցին,գեղազարդերցին սալաքարերը եւ անոնք ձգեցին բաց երկինքին տակ:Թշնամի թալանիչները, այս գեղազարդարուած սալաքարերու դիմաց  զարմանքի մէջ մնալով կը շուարէին :

Այսպէս Հայ ժողովուրդը մեծ կառոյցներու առընթեր,ստեղծագործելու իր տաղանդը մարմնաւորեց նաեւ ճարտարապետական ու գեղարուեստական ձեւերու մէջ:

 Կ'ըսուի որ,խաչքարերը ստեղծուած են 301 թուականին,երբ որ,Քրիստոնէութիւնը որպէս պետական կրօն ընդունեցաւ:

Խաչքարերը,արշաւանքներու թալանէն ու կողոպուտէն հեռու բռնելու համար, նախ ծառայել են, որպէս տապանաքար,աւելի վերջ տեղադրուեր են սրբավայրերու,գերեզմաններու մէջ եւ նաեւ բլուրներու ու ժայռերու վրայ:

Խաչքարը կոթող ու յուշարձան է,կը համարուին սուրբ քարեր եւ այն վայրերը ուրտեղ խաչքար տեղադրուած է կը նկատուին սրբատեղիներ:

Խաչքարը Հայ Միջնադարեան արուեստի ինքնատիպ դրսեւերումներէն մին է:Հայաստան  առանձնայատուկ մի երկիր է,ուրտեղ կան  աւելի քան 50 000  ձեռատաշ խաչքարեր, որոնցմէ ոչ մէկը միւսին նման չէ:Գեղազարդարեալ այս քարերը ԽԱՉՔԱՐ կը կոչուին,որովհետեւ անոնց քանդակազարդ երեսին,կեդրոնին վրայ նկարուած է <<Խաչ>> մը որպէս Քրիստոնէական հաւատքի խորհուրդանիշ:Իւրաքանչիւր խաչքար ունի իր զարդարանքը:Աշխարհի վրայ ոչ մի ազգ չի կայ որ,Աստուծոյ հանդէպ իր հաւատքը այսպիսի ձեւով արտայայտէ:

Խաչքարի ներքեւի մասը փորագրուած է Արեւի նկարով որը,կը խորհուրդանշէ <<Յաւերժութիւն>>ը,իսկ կեդրոնի խաչի նկարը կը խորհուրդանշէ Յիսուս Քրիստոսի խաչելութիւնը ,խաչքարերու շրջեզերքը զարդարուած է զարդերով,խաղողի, ոյկոյզի, նուռի,հասկի, հացի,

թռչունի,մարդու եւ կամ տերեւի  զարդաքանդակներով  որոնք կը խորհուրդանշեն Յիսուսի յարութիւնը:Խաչքարի հակառակ երեսը տափակ է, կամ իր վրայ կը կրէ արձանագրութիւն մը  ներկայացնելով կարծես հայ ժողովուրդի պատմութեան բացուած էջ մը:Սալաքարի մը վրայ նկարուած է նոյնիսկ թատերախաղ մը ,որուն դէմ կը պայքարէր Քրիստոնէութիւնը:

Ըստ էութեան խաչքարը Հայ ժողովուրդական կեանքի համայնապատկերն է, որ հիացում կը պատճառէ նուրբ զարդարանքներու իր ներդաշնակութեամբ:Խաչքարի քանդակազարդ նկարը իր նուրբութեամբ կը նմանի  նրբահիւս ասեղնագործեալ ժանեակի մը:

Միջնադարեան շրջանի հայկական խաչքարերը ունցած են , բազմատեսակ բովանդակութիւն: Կանգնած են տարբեր առիթներով, ինչպէսին,ռազմական,պատմական նշանակալից դէպքերը յաւերժացնելու, եկեղեցիներու, կամուրջներու, աղբիւրներու յիշատակները յիշատակելու եւ ազգային հերոսները ու զոհերը ոգեկոչելու համար, կան նաեւ իրենց նպատակին չհասած սիրահարերու յիշատակին կանգնուած խաչքաչեր:

Կան նաեւ <<Ամէնափրկիչ>>կոչուած խաչքարեր, ինչպէս օրինակ Հաղբատի վանքի մէջ գտնուող 1273 թուակիր նշանաւոր խաչքարը, որուն հեղինակութիւնը կը վերագրուի Վահրամ վարպետի: Այս խաչքարերու վրայ նկարուած են խաչելութեան տեսարաններ:Ժողովուրդը կը հաւատար որ,այս խարքարերը օժտուած են եւ հիւանդութիւնները բուժելու յատկութիւնը ունին, հետեւաբար  յաճախ հեռու վայրերէ իսկ հիւանդներ , յատկապէս  մանուկներ ուխտի կը բերուէին  այդ խաչքարերու մօտ բուժելու համար:Ժողովուրդը խաչքարերը կը նկատէր նաեւ, որպէս բնութեան ուժ եւ չարիքներու դէմ ուժի խորհուրդանիշ:

Կ'ըսուի թէ,Հայաստանի ամենէն հին խաչքարը Աշօտ. Բ. Բագրատունիի կնօջ նուիրուած խաչքարն է, որ կը թուագրուի 879 թուականով ու կը գտնուի Գառնիի հեթանոսական տաճարի տարածքի մէջ:

Ամէնեն շատ խաչքարեր կը գտնուին Ջուղայի գերեզմանատան մէջ,ատենօք կային 10 000 խաչքարեր իսկ ներկայիս  խաչքարերու թիւը կը հասնի շուրջ 2500 ի: Իսկ Հայաստանի Նորադուզ գիւղին մէջ խաչքարերու թիւը կը հասնի շուրջ 1000 ի,Նորադուզի խաչքարերու <<Անտառ>>ը իւրայատուկ  թանգարան մը կը սեպուի :

Խաչքար կերտող վարպետներու անուններէն քիչեր միայն պահպանուած են,12 րդ.դարու ամենէն նշանաւոր քաչքարի վարպետն  է Մխիթար վարպետը,13-14րդ. դարերուն նշանաւորն է Մոմիկ վարպետը,1291 թուականին  Գոշավանքի մէջ շինուած բազմաթիւ խաչքարերուն հեղինակը Պօղոս վարպետնէ:Ամենէն շատ խաչքար շինող վարպետը Քիրամ վարպետն է որ, 1591-1610 թուականներու միջեւ շինած է շուրջ 300 խաչքարեր:

Խաչքարերը հայրենասիրութեան , հայ ինքնտիպ մշակոյթի,հայ գեղարուեստի բարձր ճաշակի արտայայտութեան միջոցներէն մին է եւ ունի համաշխարահային արուեստի գանձարանի մէջ իր արժանի տեղը:

Տօքթ.Սարգիս Ատամ.

Օգտագործուած Ակեր:

Հ.Լ. Պետրոսեան -Խաչքար-2008

Լ.Ազարեան-Հայկական Խարքարեր-1973

Վարդուհի Վարդազարյան-27 Մայիս 2011.Երեւան

Հայկական Հանրագիտարան-

www.khackar.am.