Sovyet Azerbaycanı’nda, özellikle Dağlık Karabağ Özerk
Bölgesi’nde yaşayan Ermenilerin hakları ve güvenliklerini talep eden hareket,
SSCB’nin iç meselesi olarak gördüğü anlaşmazlığın Sovyet yasaları çerçevesinde
çözümünü amaçlayan barışçı bir girişimdi. 1980’li yılların ortalarında
Gorbaçov’lu yılların bir miktar daha özgürlükçü atmosferinde Ermeniler
arasında, glasnost ve perestroika’nın, 1920’li yıllardan beri Sovyet
Transkafkasyası’da süregelen bu soruna adil ve kalıcı bir çözüm getirebileceği
umudu doğmuştu.
Şiddetsiz bir çözüm umutları Şubat 1988’in sonlarında
söndü. Dağlık Karabağ’da gerilimin yükseldiği, etnik çatışma haberlerinin
geldiği günlerde Azeri gruplar, başkent Bakü dışında bir sanayi kasabası olan
Sumgait’te Ermeni birey ve ailelere saldırılar düzenlemeye başladı. 27 – 29
Şubat tarihlerinde devam eden pogromlar sırasında demir boru, ucu sivriltilmiş
metaller gibi ev yapımı silahlarla Ermeniler evlerinde öldürüldüler,
yaralandılar, tecavüze uğradılar ve yağmalandılar. Kurbanların sayısı hiçbir
zaman tam olarak belirlenemedi. Yaralananlar, sakatlananlar ve kaçmayı başaran
binlerce kişi dışında ölenlerin sayısı için 20 -30’dan yüzlerceye kadar değişen
rakamlar telaffuz edildi. Olaylar sırasında çok sayıda Ermeninin, Azeri ya da
diğer etnik kökenden komşuları tarafından saklandığı ya da başka şekillerde
korunduğuna ilişkin haberleri de burada belirtmek gerek.
Devletin Sumgait katliamı karşısındaki tutumu hem yavaş,
hem de kararsızdı. Yerel Azeri yöneticilerin seyirci kaldığı ise kesin bir
gerçek. Olayların kontrol altına alınması için sonunda Moskova’nın sıkıyönetim
ilan etmesi gerekti. Resmi medyada katliama çok az yer verildi ve gerektiği
şekilde yürütülmeyen yargılamalarda adaletin gücü gösterilmedi. En önemlisi
pogromun önceden planlanmış ve örgütlü niteliği hiçbir zaman tam olarak kabul edilmedi
ve soruşturmaya tabi tutulmadı. Faillerin cezasız kalmasının sonuçlarından biri
de, Sovyet Azerbaycanı’nın diğer yerlerinin yanı sıra, Kasım 1988’de
Kirovabad’da (Gence) ve Ocak 1990’da yeni katliamların takip etmesi oldu.
Olaylar, gerek SSCB içinde, gerekse uluslararası ölçekte,
Sovyet ideolojisinin halklar arasında dostluk gibi sloganlarının boşluğunu
gösteren, utanç verici bir durum olarak değerlendirildi. Aslında bir bütün
olarak Dağlık Karabağ sorunun kendisi, Sovyet modelinin sürdürülemez olduğunun
görülmesine ve sonunda SSCB’nin dağılmasına katkıda bulundu (sorunla ilgili
daha ayrıntılı bilgi için bkz. Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’ne ilişkin gerçek).
Sumgait Azerbaycan’da bugün, ülkenin geri kalan kısmının
büyük bir bölümü için söz konusu olduğu gibi Ermeni nüfusundan arındırılmış bir
sanayi kasabası olarak yaşamaya devam ediyor. Dağlık Karabağ, Ermenice Artsakh,
genel deyişle “buzdolabına kaldırılmış” çatışmanın kalbinde yer almaya devam
etse de, zamanın Sovyet Azerbaycanı’nda Ermeniler hayatlarını kaybettiler ya da
yurtlarından sökülüp atıldılar. Sığınmacılardan birçoğu ya Rusya’ya, ya da
ABD’ye yerleşti. Bugün, örneğin Moskova’da ve Michigan’da Bakulü Ermeni
toplumları yaşamakta.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. “Nationalism at Its Nastiest”, The New York Times, 19
Ocak 1990
2. “An Open Letter on Anti-Armenian Pogroms in the Soviet
Union”, The New York Review of Books, 27 Eylül 1990
3. Anna Astvatsaturian Turcotte. Nowhere, a story of
exile. hybooksonline.com, 2012
4. Zohrab Information Center. “Nowhere: A Story of
Exile”, 27 dak., 6 san.
5. Anna Astvatsaturian Turcotte, “A Baku Pogrom
Eyewitness Recounts the Ordeal 25 Years Later”, Asbarez, 13 Ocak 2015
6. Against Xenophobia and Violence NGO. The Sumgait
Syndrome. Anatomy of Racism in Azerbaijan. MIA Publishers, 2012
7. Inna Mirzoyan, “Revealing the Truth Behind the
Baku-Sumgait Pogroms – One Family at a Time”, Asbarez, 13 Ocak 2015
8. Julia Papiyan. “Baku Pogroms 25 Years Later: I am
Regina Papiyan”, Asbarez, 16 Ocak 2015
9. Office of the Nagorno Karabakh Republic in the United
States. “Ethnic Cleansing Campaigns”
10. Wikipedia: “Sumgait pogrom”
11. Wikipedia: “Karabakh movement”
Bizi takip edin
A khachkar that reads “Sumgait 1988”, by the Armenian
Genocide Memorial in Yerevan; Azerbaijani and Turkish policies with regards to
Armenians are often equated in the Armenian public perception
Görsele ait bilgi
Erivan’daki Ermeni Soykırımı Anıtı yanında “Sumgait 1988”
yazılı bir haçkar; Ermenilere ilişkin kamusal söylem çoğu kez Azerbaycan ve
Türkiye’nin Ermenilere ilişkin politikalarının bir bileşimini yansıtır.
Atıf ve kaynak
Vaghinak Petrosyan [CC-BY-2.0], bkz. Wikimedia Commons
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.