Mehmet Fatih Öztarsu*
Şimdiye dek, Bakü-Ankara hattının Batı ve İsrail'e olan
yakınlığına Erivan-Moskova ittifakına destekle cevap veren İran'ın yeni dönemde
nasıl bir tutum sergileyeceği Erivan'da hararetle tartışılıyor... Bir Ermeni uzman, yeni dönemde İran'ın Ermenistan'a olan
ilgisinin hızla azalacağını ve önlem alınması gerektiğini belirtti. Fakat tam
bu sırada Tahran ve Erivan arasında Üçüncü Yüksek Voltaj Enerji Hattı'nın
inşası için anlaşma yapıldı. Buna ek olarak yapımı devam eden hidroelektrik
santralleri, demiryolu ve karayolu inşası Erivan için büyük önem taşıyor. Zaman zaman Rusya'nın karşıt yorumlarda
bulunduğu İran-Ermenistan ilişkilerinde artık Avrasya Ekonomik Birliği'nin de
ağırlığı olacaktır…İran, Gürcistan'la ilişkilerini ise Batı ve Rusya etkisinden
kurtarmaya çalışıyor… Gürcistan'ın zaman zaman ABD telkinleriyle İranlılara
uyguladığı banka hesaplarını dondurma girişimi veya vize zorluğu çıkarması iki
ülke ilişkilerinde sorun oluşturmuştu. İkili ilişkilerde İran'ın ABD,
Gürcistan'ın ise Rusya endişeleri her zaman önemli rol oynamıştır... İran ise
Ermenistan'la kurduğu ekonomi ve enerji temelli ortaklıkları Gürcistan'a da
uygulamaya hazır. Bunun için işadamlarını sürekli olarak Gürcistan'a
yönlendirmektedir. Artık Tiflis-Tahran arasında daha verimli ortaklıklar
gelişebilecektir... İran'ın bölge ile ilişkileri bu minvaldedir. Türkiye ise
Güney Kafkasya'da sadece iki ülke ile iyi ilişkilere sahip bir ülke olarak
kısıtlı imkânlarla hareket etmeye devam edecektir.
***
İran ve P5+1 ülkeleri arasında gerçekleştirilen
müzakereler sonucunda varılan anlaşma İran'ın yeni dönemde Kafkasya'da daha
etkin bir dış politika izleyeceği yönünde tartışmalar doğuruyor.
İran'ın zaten pragmatist olan Kafkasya politikaları, yeni
dönemde ekonomi ve enerji temelinde hızlı bir yükselişe geçebilir. Rusya'nın
buradaki ağırlığı ve gücünü kenara bırakırsak, meselenin Türkiye'ye bakan yönü
kritik bir mahiyettedir.
Yeni dönemde İran, Türkiye'nin Kafkasya'daki pasif duruşunu
kendisi için avantaja çevirebilecek imkânlara sahiptir. Ancak İran'ın dini tonu
ağır basan imajı ve şimdiye dek bölgede yaşadığı inişli çıkışlı ilişkileri bu
konudaki hızını kesebilir. Bunu daha iyi anlamak için İran'ın bölgeye
yaklaşımlarına göz atmakta fayda var.
Bakü, Tiflis ve Erivan'la ortaklıklar
İran ve Azerbaycan'ın ekonomi, enerji ve ulaştırma başta
olmak üzere pek çok alanda devam eden iyi ilişkileri bölgesel işbirliği
açısından önem taşımaktadır. Ancak İran'ın, şimdiye kadar mezhep vurgusu ve
Batı karşıtı söylemler ile üzerinde etki kurmaya çalıştığı Azerbaycan'la
yaşadığı sorunlar henüz unutulmadı. Hazar Denizi'nin paylaşımı meselesi,
Azerbaycan'ın Batı'yla ve özellikle İsrail'le olan iyi ilişkileri ve
sekülerizmden taviz vermeyişi İran için istenmeyen gerçekler olarak duruyor.
Aynı zamanda ülkenin kuzeybatısında yaşayan milyonlarca Azerbaycanlı ile ilgili
endişelere sahip olan İran, Dağlık Karabağ meselesinde Ermenistan'a verdiği
destekten ötürü Azerbaycan için şüpheli konumdan kurtulamamıştır. Geçtiğimiz
yıllarda yaşanan casusluk olayları ve Hazar Denizi'ndeki keşif hareketleri
sebebiyle büyüyen krizleri de ele alırsak, yeni dönemde burada bir “İran
atılımı” beklemek zor olur.
Öte yandan İran'ın Ermenistan'la ilişkileri 1990'lardan
beri yüksek seviyeli ortaklık temelinde devam etmektedir. Tahran'ın Erivan'a
verdiği destek, Türkiye ve Azerbaycan'la kapalı sınırlara sahip olan Ermenistan
için önem taşımaktadır. Şimdiye dek, Bakü-Ankara hattının Batı ve İsrail'e olan
yakınlığına Erivan-Moskova ittifakına destekle cevap veren İran'ın yeni dönemde
nasıl bir tutum sergileyeceği Erivan'da hararetle tartışılıyor. Örneğin bu
tartışmalar sırasında bir Ermeni uzman, yeni dönemde İran'ın Ermenistan'a olan
ilgisinin hızla azalacağını ve önlem alınması gerektiğini belirtti. Fakat tam
bu sırada Tahran ve Erivan arasında Üçüncü Yüksek Voltaj Enerji Hattı'nın
inşası için anlaşma yapıldı. Buna ek olarak yapımı devam eden hidroelektrik
santralleri, demiryolu ve karayolu inşası Erivan için büyük önem taşıyor. Zaman zaman Rusya'nın karşıt yorumlarda
bulunduğu İran-Ermenistan ilişkilerinde artık Avrasya Ekonomik Birliği'nin de
ağırlığı olacaktır. Batı izolasyonundan kurtulan İran, Ermenistan'daki
yatırımlar konusunda Rusya ile anlaşmazlıklar yaşayabilir, Rusya burada hız
kesici rol oynayabilir. Buna ek olarak, Batı'daki Ermeni lobileri İran imajının
dünyaya iyi yansıtılması konusunda artık daha rahat faaliyet gösterecektir.
İran, Gürcistan'la ilişkilerini ise Batı ve Rusya
etkisinden kurtarmaya çalışıyor. Kendi bünyesinde farklı etnik unsurlar bulunan
İran, Gürcistan'ın toprak bütünlüğüne saygı duyuyor. Ancak Gürcistan'ın
özellikle 11 Eylül ve renkli devrimden sonra ABD ve NATO ile sıkı işbirliğine
gitmesi, İran'ın Batı'ya karşı Rusya menfaatlerini söylem bazında da olsa
desteklemesini gerektirdi. Geçtiğimiz yıllarda ortaya çıkan ABD'nin İran'ı
Gürcistan üzerinden vuracağı söylentileri, İran'ın bu konudaki temkinli duruşu
hakkında fikir verir. Gürcistan'ın zaman zaman ABD telkinleriyle İranlılara
uyguladığı banka hesaplarını dondurma girişimi veya vize zorluğu çıkarması iki
ülke ilişkilerinde sorun oluşturmuştu. İkili ilişkilerde İran'ın ABD,
Gürcistan'ın ise Rusya endişeleri her zaman önemli rol oynamıştır. Tiflis ve
Tahran'ın bu zorlu denklemde dengeyi bulma arayışı yeni dönemde değişecektir.
Çünkü İran, Gürcistan için önemli bir bölgesel ortak olarak görülmektedir. Bu,
bölgesel sıkışmışlıktan kurtulmak için bir zorunluluktur. İran ise
Ermenistan'la kurduğu ekonomi ve enerji temelli ortaklıkları Gürcistan'a da
uygulamaya hazır. Bunun için işadamlarını sürekli olarak Gürcistan'a
yönlendirmektedir. Artık Tiflis-Tahran arasında daha verimli ortaklıklar
gelişebilecektir.
İran'ın bölge ile ilişkileri bu minvaldedir. Türkiye ise
Güney Kafkasya'da sadece iki ülke ile iyi ilişkilere sahip bir ülke olarak
kısıtlı imkânlarla hareket etmeye devam edecektir. İran, Bakü-Tiflis-Erivan
hattında yüksek düzeyli işbirlikleri sağlayabilir, enerji projeleri için
Türkiye'nin transit koridor rolünü üstlenebilir. Bu süreçte Rusya'nın
yaklaşımları da önemli bir konudur. Türkiye'nin İran'ı dengelemek için bölgede
Rusya girişimlerini ne ölçüde destekleyeceği merak edilmektedir.
*Araştırmacı, yazar
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.