Umarım bu yazı dizisi, anımsamaya bir nebze de olsa katkı
sağlamıştır. Zira anımsamak insanları ve toplumları iyileştirir. 21 Mayıs
2015’te başladığım—belki bazıları için kabak tadı veren—yazı dizisini nihayete
erdiriyorum. Elimden geldiğince ve yerim el verdiği ölçüde devasa bir tarihsel
vakayı farklı veçheleri ve boyutlarıyla bağlamına oturtarak irdelemeye
çalıştım. Zaten başlığından da anlaşılacağı üzere Osmanlı devlet ricalinin bir
‘mesele’, ‘problem’ ve bertaraf edilmesi elzem bir ‘gaile’ olarak tanımladığı
bu vaka uzun bir tarihsel dönemin sonunda soykırımsal bir sürece doğru yol
aldı.
Pek tabi bu yol hiçbir biçimde doğrusal değildi. Tek bir
illiyet bağı üzerinden ilerlemedi. Son derece girift olaylar silsilesinin
sonuçlarından biri olarak karşımıza çıktı. Ve biz toplum olarak hala bu olayın
sonuçlarıyla karşı karşıyayız.
İndirmeci ve toptancı olmak pahasına da olsa, Ermeni
soykırımın devlet ve toplum eliyle inkarının bugün yaşadığımız birçok toplumsal
ve siyasal sorunlarla yakından ilişkili olduğunu düşünüyorum. Geçmişiyle
yüzleşmek ve hesaplaşmak hususunda ürkek davranan, Kafkaesk korkulara kapılan
ve zihin yapısı nisyan katmanlarıyla örülü bir toplumsal yapıdan demokrasinin,
insan hak ve özgürlüklerinin gelişmesini beklemek fazlaca hayalperest bir
yaklaşım.
Bu yazı dizisi, bir nebze de olsa söz konusu nisyan
katmanlarının duvarlarını aşındırmak adına bir girişim olarak
değerlendirebilir. Hatırlamak bir insanlık durumudur. Nietzsche’nin dediği gibi
insan unutmayı bir türlü öğrenemeyip de hep geçmişe bağlı kaldığı için şaşırır
durur. İstediği kadar ileri ve çabuk yürüsün, zinciri ile birlikte yürür. ‘An’,
birden burada, bir yok, daha önce bir hiç, daha sonra bir hiç, yine de bir
hayal gibi yeniden gelir ve daha sonraki bir an’ın rahatını kaçırır. Zaman
tomarından boyuna bir yaprak çözülür, düşer, uçup gider-birden yeniden insanın
kucağına geri döner. İşte o zaman insan ‘anımsıyorum…’ der…”
Umarım bu yazı dizisi bu anımsamaya bir nebze de olsa
katkı sağlamıştır. Zira anımsamak insanları ve toplumları iyileştirir.
Not: Aşağıda Ermeni Soykırımı üzerine derinlikli okumalar
yapmak ve bilgilenmek isteyen okuyucular için bir kitap listesi hazırladım.
Bazı önemli çalışmaları da kısa kısa tanıttım. Umarım meraklısına yardımcı
olur.
David Gaunt, Massacres, Resistance, Protectors:
Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia During World War I, (New
Jersey:Gorgias Press, 2006).
Gaunt’un bu değerli çalışması I. Cihan Harbi devam
ederken Ermenilerle aynı kaderi paylaşan Süryani ve Keldani toplulukların maruz
kaldığı etnik temizlik, kırım ve katliamları gözler önüne seriyor. Osmanlı,
Rusya, Alman ve Fransız arşiv kaynakları ile birlikte söz konusu katliamlardan kurtularak hayatta
kalan Ermeni, Süryani ve Keldanilerin ve onların çocuklarının ilk ağızdan
anlatımlarıyla birlikte zengin bir arşiv listesine sahip bu çalışma müstakilen
Urmia, Hakkari ve özellikle Tur Abdin bölgesindeki Süryanilerin imhasına
odaklanıyor.
Donald Bloxham, The Great Game of Genocide, Imperialism,
Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians, (Oxford, New York:
Oxford University Press, 2005).
Birincil ve ikincil kaynakları kullanarak kaleme aldığı
bu dikkat çekici çalışmasında Bloxham, Ermeni Soykırımı’nın tarihsel
gelişimini, İttihat ve Terakki’nin Ermenilerin imhasına yönelik kararı hangi
koşullarda aldığını ve nasıl uygulamaya koyduğunu ustalıkla ortaya koyuyor.
Bunu yaparken Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmaya yüz tuttuğu tarihsel
arkaplanı ve dönemin tarihsel atmosferini de göz önünde bulunduruyor. Aynı
zamanda Avrupa’nın emperyal güçlerinin ve bazı Ermeni milliyetçi siyasi
örgütlenmelerinin bu olaydaki rolünü de sorgulayan bu değerli kitabında
Bloxham, 1912-23 arası dönemde vuku bulan devasa yıkım, etnik temizlik ve
soykırım olaylarına odaklanmakla birlikte 1915-16’da Ermenilerin kırımına özel
olarak dikkat çekiyor. Esas itibariyle Bloxham bize söz konusu tarihsel
periyotta uluslararası bağlamda hakim olan etnik polarizasyon sürecinin bu
katliam, yıkım ve kırım olaylarındaki etkisine işaret ediyor. Bloxham’ın
çalışmasını Ermeni Soykırımı/Sorunu literatüründeki diğer çalışmalardan daha
özgün ve nüanslı kılan en önemli yönü, büyük bir kırım ve katliamla sonuçlanan
Ermeni meselesini Avrupa emperyal güçlerinin uluslararası diplomatik arenadaki
politikaları ekseninde ele alması ve bu bağlamda Ermenilerin yoğun olarak
yaşadıkları bölgelerde reform yapılmasını öngören ve bunu Avrupa büyük
devletlerin gözetiminde yapılacağını taahhüt eden Berlin Barış Konferansını
başlangıç noktası olarak değerlendirmesi.
Guenter Lewy, The Armenian Massacres in Ottoman Turkey, A
Disputed Genocide.
Söz konusu kitabın Türk resmi tezlerini büyük ölçüde
destekleyen bir çalışma olduğunu söylemek mümkün. Lewy’nin kitabının temel
tezini ise 1915-16’daki katliamda hiçbir biçimde merkezi hükümetin bir rolü ve
talimatı olmadığı; bu dönemde Ermeni ölümlerinin ise tehcirin ağır
koşullarından ve tehcirin vuku bulduğu yerel bölgelerdeki yöneticilerin sert
politika ve muamelelerinden kaynaklandığı argümanı oluşturuyor. Dolayısıyla,
Lewy’e göre ortada Ermenilerin imhasına dönük herhangi bir eylem ve karar yok.
Hans-Lukas Kieser, Dominik J. Schaller (Ed), Der
Völkermord an den Armeniern und die Shoah, (Zürich: Chronos Verlag, 2002)
Ermeni Soykırımı’nı bütün yönleriyle ele alan ve Ron
Suny, Taner Akçam, Hans Lukas Kieser ve Donal Bloxham gibi bu alanda uzman
önemli tarihçilerin makalelerinden oluşan ve bu meseleyi tarihsel bağlamına
oturtan değerli bir çalışma.
Hilmar Kaiser (in collaboration with Luther and Nancy
Eskijian), At the Crossroads of Der Zor, Death, Survival, and Humanitarian
Resistance in Aleppo, 1915-1917, (Princeton and London: Gomidas Institute,
2002)
Kaiser’in çalışması 1915-1917 arası dönemde Der-Zor’a
gönderilen Ermenilerin sürgün sırasında ve sürüldükleri yerlerde yaşadıkları
bütün zorlukları, hastalıkları, ölümleri ve Ermenilerin bütün bu kötü koşullara
rağmen nasıl bir insani direniş ortaya koyduklarını ele alan önemli bir mikro
tarih çalışması örneği.
Jan Winter (ed), America and the Armenian Genocide of
1915(Cambridge, 2003)
Jay Winter’in derlediği bir diğer dikkat çekici kitap. Bu
çalışmada biraraya getirilen makalelerde temel olarak Amerikalıların
Ermenilerin başına gelen bu katastrofinin Amerikalılar tarafından nasıl
öğrenildiği ve sonrasında Amerikalıların Ermeni kurbanları yardımlarda bulunma
teşebbüslerini irdeleniyor.
Justin McCarthy,Death and Exile: The Ethnic Cleansing of
Ottoman Muslims, 1821–1922. Princeton, NJ: Darwin Press, 1995.
McCarthy’nin bu son derece önemli ve arşiv kaynaklarına
dayalı çalışması 19. ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde Balkanlardan, Ortadoğu’dan
ve Sovyetlerden sürülen milyonlarca Müslümanın emperyalizm, milliyetçilik ve
etnik ihtilaflar sonucunda maruz kaldıkları sürgün ve ölüm olaylarını ele
alıyor. Bir anlamda kırım ve katliamın Türk-Müslüman boyutuna odaklanıyor.
Levon Marashlian, Politics and Demography Armenians,
Turks and Kurds in the Ottoman Empire:
Bu konuyla ilgili klasikleşmiş eserlerden biri de Levon
Maraşlıyan’a ait. Maraşlıyan bu çalışmasında Osmanlı İmparatorluğu içindeki
Türk, Kürt ve Ermeni nüfusuna ve buna göre bu topluluklara uygulanan
politikalara odaklanıyor.
Richard Hovannisian (ed.), The Armenian Genocide,
History, Politics, Ethics, (New York: St. Martin’s Press, 1992).
Looking Backward, Moving Forward: Confronting the
Armenian Genocide. New Brunswick, NJ, and London, 2003.
Remembrance and Denial. Detroit: Wayne State University
Press, 1998.
The Armenian Genocide, Cultural and Ethical Legacies. New
Brunswick, NJ, and London, 2007.
Hovannisian’a aitbu kitaplar Ermeni soykırımını genel
hatlarıyla ve büyük ölçüde ikincil kaynaklara dayanan okunması kolay ve
başlangıç için kayda değer çalışmalar.
Taner Akçam, A Shameful Act, The Armenian Genocide and
the Question of Turkish Responsibility, (New York:Metropolitan Books, 2006).
Taner Akçam’ın bu kitabı Ermeni tehciri ve soykırıma
giden süreci anlamak açısından bu alanda yazılmış ilk ve en önemli çalışma olma
özelliğini hala koruyor.
Taner Akçam, From Empire to Republic: Turkish Nationalism
and the Armenian Genocide. London: Zed Publishing, 2004
Taner Akçam bu çalışmasında Ermeni soykırımının failleri
olarak gördüğü İttihat ve Terakki’yi bu kararı almaya iten ideolojik saikleri
analiz ediyor ve bunu yaparken Türk milliyetçiliğini merkeze alıyor.
Ermeni soykırımı ve tehciri üzerine konuşurken belki de
bu literatürün biçimlenmesinde ve teşkilinde en büyük rolü Vahakn Dadrian’ın
çalışmaları oynuyor. Hem Osmanlı hem de Alman, Avusturya ve Amerikan
arşivlerini çalışmalarında mebzul miktarda kullanan Dadrian, Ermeni tehcirinin
ve soykırımının bütün veçhelerini gerek kitaplarında gerekse muhtelif
makalelerinde ele alıyor. Dadrian’ın eserlerinin ikincil kaynaklar bakımından
en zengin ve tafsilatlı çalışmalar olduğunu söylemek mümkün. Dadrian’ın
çalışmaları, tehcir ve soykırımın nasıl vuku bulduğu, kimler tarafından
gerçekleştirildiği, tehcirde Almanların rolü, tehcir ve soykırım suçunu
işleyenlerin yargılanmaları ve bu konuyu etrafında dönen daha birçok unsuru
yakından inceliyor. Dadrian’ın bu bağlamda üç temel kitabında bahsetmek mümkün:
“The History of the Armenian Genocide: Ethnic Conflict from the Balkans to
Anatolia to the Caucasus”, “German Responsibility in the Armenian Genocide” ve
“Warrant for Genocide: Key Elements of Turko-Armenian Conflict”. Dadrian’ın
Ermeni tehciri ve soykırımı ile ilgili yazdığı makalelerini topladığı okunması
elzem bir diğer yayın da “The Armenian Genocide in Official Turkish Records:
Collected Essays of Vahakn N. Dadrian”, Special Issue of Journal of Political
and Military Sociology, Vol. 22, No. 1, 1994.
Ve diğer kitaplar ise şöyle sıralanabilir:
Dündar, Fuat. Crime of Numbers: The Role of Statistics in
the Armenian Question (1878–1918). New Brunswick, NJ, and London, 2010.
Gürün, Kamuran. The Armenian File: The Myth of Innocence
Exposed. London: K. Rustem and Weidenfeld & Nicolson, 1985; New York: St.
Martin’s Press, 1986
Kaligian, Dikran. Armenian Organization and Ideology
Under Ottoman Rule: 1908–1914. New Brunswick, NJ : Transaction Publishers,
2009.
Karpat, Kemal. Ottoman Population 1830–1914: Demographic
and Social Characteristics. Madison, WI: University of Wisconsin Press, 1985
Orel, Sinasi, and Süreyya Yuca. The Talat Pasha
Telegrams: Historical Fact Or Armenian Fiction? Nicosia: K. Rustem &
Brother, 1986
Dadrian, Vahakn N., and Taner Akçam. “Tehcir ve Taktil,”
Divan–ı Harbi Örfi Zabıtları, İttihat ve Terakki’nin Yargılanması. Istanbul:
Bilgi Universitesi, 2009.
Dündar, Fuat. İttihat ve Terakki’nin Müslümanları İskan
Politikası(1913–1918). Istanbul: İletişim Yayınları, 2001.
Modern Türkiye’nin Şifresi, Ittihat ve Terakki’nin
Etnitise Mühendisliği (1913–1918). Istanbul: İletişim, 2008.
Christopher J. Walker, Armenia, The Survival of a Nation
(New York: St. Martin’s Press, 1980)
Zaven Messerlian, The Premeditated Nature of the Genocide
Perpetrated on the Armenians (Antelias: Armenian Catholicossate, 2001)
Kaiser, Hilmar (2010) “Regional resistance to central
government policies: Ahmed Djemal Pasha, the governors of Aleppo, and Armenian
deportees in the spring and summer of 1915,” Journal of Genocide Research, 12:
3, 173-218
Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek, and Norman Naimark
(Eds.), A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman
Empire (Oxford University Press, 2011)
Raymond Kevorkian, The Armenian Genocide: A Complete
History, (I.B.Tauris, 2011)
Kevork K. Baghdjian, The Confiscation of Armenian
Properties by the Turkish Government Said to Be Abandoned (Antelias: Armenian
Catholicosate, 2010)
Hrayr S. Karagueuzian and Yair Auron, A Perfect
Injustice: Genocide and Theft of Armenian Wealth. (New Brunswick, NJ:
Transaction Publishers, 2009).
Nevzat Onaran, Emval-I Metruke Olayı: Osmanlı’da ve
Cumhuriyette Ermeni ve Rum Mallarının Türkleştirilmesi (İstanbul Belge
Yayınları, 2010).
Selahaddin Kardeş, ‘Tehcir’ ve Emval-I Metruke Mevzuatı,
Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Bakanlığı, (Ankara 2008).
Murat Bardakci, Talat Pasa’nin Evraki Metrukesi
(Istanbul: Everest, 2008)
Ara Sarafian, Talaat Pasha’s Report on the Armenian
Genocide, 1917 (London: Gomidas Institute, 2011)
Armand J. Kirakossian, British Diplomacy and the Armenian
Question from the 1830s to 1914 (Princeton: The Gomidas Institute, 2003)
Vahakn Dadrian, German Responsibility in the Armenian
Genocide: A Review of the Historical Evidence of German Complicity (Watertown:
Blue Crane Books, 1996)
Simon Payaslian, United States Policy Toward the Armenian
Question and the Armenian Genocide (New York: Palgrave Macmillan, 2005)
Uğur Üngör, The Making of Modern Turkey: Nation and State
in Eastern Anatolia, 1913-50 (Oxford University Press, 2011)
Peter Balakian, The Burning Tigris: The Armenian Genocide
and America’s Response (New York: Harper Collins, 2003)
Lorna Touryan Miller, Donald Eugene Miller, Survivors :
An Oral History of the Armenian Genocide (February 1999) Univ California Press,
1999,
Jernazian, Ephraim. Judgement Unto Truth: Witnessing the
Armenian Genocide. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers and Zoryan
Institute, 1990
Libaridian, Gerard (ed). A Crime of Silence: The Armenian
Genocide. London: Zed Books Ltd, 1985
Melson, Robert. Revolution and Genocide. On the Origins
of the Armenian Genocide and the Holocaust. Chicago, 1992.
Nalbandian, L. The Armenian Revolutionary Movement.
Berkeley, 1963.
Svazlian Verjine, The Armenian Genocide and the
Historical Memory, Yerevan, 2004.
Ternon, Yves. The Armenians: History of a Genocide.
Delmar, NY: Caravan Books, 1981.
Trumpener, Ulrich. Germany and the Ottoman Empire,
1914-1918. Delmar, NY: Caravan Books, 1989.
Yeghiayan, Vartkes (ed). The Armenian Genocide and the
trials of the Young Turks. La Verne, CA: American Armenian International
College Press, 1990
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.