Ordu'da Rum Ve Ermeni Tüccarlar (1907-1919)

Hikmet Pala / hikmetpala@hotmail.com

1880’lerde kasaba nüfusunun beşte dördünü oluşturan gayrimüslimler, Müslümanların ticaret ve zanaat işlerinden uzak durması nedeniyle ticaret hayatını büyük ölçüde ellerinde bulundurmaktaydı. Bu durum Ordu Ticaret ve Sanayi Odası kayıtlarında da gözükmektedir.  1906-1915 yılları arasında Ordu Ticaret ve Sanayi Odası’na kayıtlı 175 tüccardan 62 tanesi gayrimüslim vatandaşlardı. 1907-1919 yılları arasında Ordu Ticaret Odası’na kayıtlı bulunan ticaret erbabının mesleklerine göre dağılımı hakkında kısaca bilgi vermek gerekirse zahire, manifatura, tuhafiye, demir eşya, ayakkabıcı gibi alanlarda faaliyet gösteren ortalama 60 ile 80 adet tüccar olduğunu görmekteyiz. 

***

Yorgi Efendi

Zahire vesaire

Tombuloğlu Biraderler

Zahire vesaire

Enzersiyami Biraderler

Manifatura

Antersyan Varsak Bey

Manifatura

Şermiyani Biraderler

Zahire

Karakaş Biraderler

Attariye

Makuridi Biraderler

Attariye

Anteresyan Ovakima

Zahire

Hekimyan ve mahdumu

Attariye

Taratafil Tarantafilidis

Zahire

Moskofoğlu Biraderler

Manifatura

Anastas Lazaridi ve Şeriki

Manifatura

Hanadıryan Efendi

Zahire

Avakyan Artin Biraderler

Zahire

Kanitoğlu Hristo Biraderler

Kereste

Sercanyan Artin Ağa

Zahire

Lulusoğlu Nikola Efendi

Kırtasiye

Zazaoğlu Hacı Kirkor Ağa

Kavsile

Yani Ebukyan Biraderler

Debbağ

Garipoğlu Biraderler

Meşrubat

Kavarosoğlu Biraderler

Debbbağ

Cilciyan ve Mahdumları

Manifatura

Kozmidi Sofulu Efendi

Zahire

Cilciyan Ohannes Efendi

Manifatura

Kuyumcuoğlu Hristo

Kavata(Ağaç Kap)

Şahinoğlu Artin Efendi

Manifatura

Zırhoğlu Nabit Mahdumu Biraderler

Manifatura

Tarakyan Oğlu İstavri

Köşe Sarraflığı

Keşişoğlu Bavli ve Mahdumu

Kavsile

Avadikyan ve şurekası

Manifatura

Simon Gorgoryadi Mahdumları

Kumaş

Agopyan Yervant Biraderler

Zahire, Manifatura

Tomoğlu Yani

Şayak vesaire(Kumaş)

Şalmi Biraderler

Şayak vesaire

Lazaridi Biraderler

Eşyayı menkule

Haygazun Ohannesyan ve Dikran Cilciyan

Tuhafiye vesaire

İbranusyan Efendi

Emtayi Ticariye

Cezibilis Bano Efendi

Kireç vesaire

Anterasyan Şirketi

Attariye

Yani Baba Mahdumu İspiro

Manifatura

Hekimyan Yervant

Zahire vesaire

Keşişoğlu Artin Efendi

Zahire vesaire

Zadukyan Biraderler

Zahire

Hochtrasser Büro Ordu

Zahire vesaire

Bayavram Oğlu Nikola

Manifatura

Makrudi Biraderler

Attariye, Kantariye

Nikola Efendi

Kantariye, Tuhafiye

Hacı Makrudi Biraderler

Kantariye, Tuhafiye

Yorgo Nadilisi Biraderler

Manifatura

Saduroğlu Anasta Bini Konstantin

Yol

Muhlisoğlu Bavli Varisi Biraderler

Manifatura, Kantariye

Mesudiyeli Baba Dublu Biraderler

Manifatura

Şancıoğlu Panayot

Manifatura, Tuhafiye

Şunakidis Biraderler

Zahire

Koturazoli Yani

Kantariye

Kirazoğlu Nebulule

Kantariye

Fokçalıoğlu Yanbo

Kantariye

Keşişoğlu Biraderler

Manifatura

Yakofoğlu Yakof Usta

Kereste

Yorgi Şuanidis Efendi

Zahire

Elmezoğlu Biraderler

Tuhafiye, Kantariye

Kaynak: Sıtkı Çebi, Çağlar İçinde Ordu, s. 9-14

Mıgıdiç Usta ve Ailesi

Geçen hafta yazmış olduğum yazımda kasabanın 1800’lerin başındaki gelişim süreci içerisinde gayrimüslim nüfusunun yerine değinmiş ve Ordu’da ticaret hayatında Ermeni ve Rumların etkinliğini hakkında bilgi vermeye çalışmıştım. 1880’lerde kasaba nüfusunun beşte dördünü oluşturan gayrimüslimler, Müslümanların ticaret ve zanaat işlerinden uzak durması nedeniyle ticaret hayatını büyük ölçüde ellerinde bulundurmaktaydı.

Bu durum Ordu Ticaret ve Sanayi Odası kayıtlarında da gözükmektedir.  1906-1915 yılları arasında Ordu Ticaret ve Sanayi Odası’na kayıtlı 175 tüccardan 62 tanesi gayrimüslim vatandaşlardı.

1907-1919 yılları arasında Ordu Ticaret Odası’na kayıtlı bulunan ticaret erbabının mesleklerine göre dağılımı hakkında kısaca bilgi vermek gerekirse zahire, manifatura, tuhafiye, demir eşya, ayakkabıcı gibi alanlarda faaliyet gösteren ortalama 60 ile 80 adet tüccar olduğunu görmekteyiz. Odaya kayıtlı 63 tüccar zahire ticareti yapmakta, 75 kunduracı bulunmakta ve 71 debbağ faaliyetini sürdürmektedir. Günümüzde adını pek duymadığımız kantariye, attariye, şayak, kapsule, saraç ve kavata gibi ticari faaliyet alanları Ordu’da oldukça yaygındı.

Kantariye; Pirinç, şeker, fasülye, kahve vb. mallar satılan büyük bakkal dükkanı. Bunlardan alınıp satolan şeylerin tartıya vurulanlarından alınan Kantariye vergisi alınmaktaydı.

Debbağ; derileri terbiye edip kösele, meşin haline getiren kişidir. Debbağların deri işledikleri yerlere de debbağhane denilmekteydi.

Koşum, eğer takımıyla benzeri şeyler yapan veya satan kişiye saraç denilmekteydi. Şayak ise verev dokumalı bir cins dayanıklı kumaştır. Verev dokuma, karşı köşeleri kesilerek veya katlanarak kumaşın dokunmasıdır.

Bütün ağaçtan oymak suretiyle yapılmış kaplara kavata denilmektedir. Ağaç kaplar, eşyalar yapan dükkanlar, kavata kapsamındaydı.

Güzel kokulu şeyler satılan, baharat dükkanlarına aktariye, bu işi yapanlara attar denilmekteydi.

26 Ocak 1923 tarihli Ordu Ticaret Odası kayıtlarından anlaşılmaktadır ki Rum ve Ermeni tüccarların sayısı 62’den 28’e düşmüştür. Müslüman tüccar sayısı ise 1915 öncesinde 113 iken 1923 yılında 348’e çıkmıştır.

Bunlardan Anterasyan Vartan Ağa, Dicen Efendi, Çakaroğlu Kalost ve Borunoğlu Hacı Murif bezzaz yani bezcidir. Kalayciyan Karnik Efendi ise peştemalcıdır. Antreasyan Dikran Efendi, Şirinyan Sahak Efendi ve Zaduryan Civan Efendi manavlık yapmaktadır.

Çorbacıoğlu Yor ve Yankor kantarcı, Kamburoğlu Mihail kasap, Kilciyan Vahran attar, Lazoğlu Ohancan kebapçı ve Camkoçyan Misak Usta eskicidir. Kasaplık yapan Kamburoğlu Mihail daha önce hakkında yazılar yazdığım Ordu’nun meşhur futbolcusu Haris Etçi’nin babasıdır.

Bakırcılık yapan gayrimüslim sayısı diğer mesleklere göre biraz daha fazladır: Karamuğdısoğlu Yani, Lazyan Mıgırdıç Usta, Todoroğlu Yani, Benyami Çakaryan. Bugün Ordu’da yaşayan Harut Artun, Mıgırdıç Usta’nın oğludur.

Gayrimüslimlerin yaptığı mesleklerin başında kalaycılık gelmektedir. İstipanoğlu Todori, Simyonoğlu Yor, Kazancıoğlu Konstantin Ordu’nun son gayrimüslim kalaycılarıdır.

Bunların dışında Semercioğlu Kosti çarıkçılık, Sotirioğlu Konstantin yüncülük, Subiyasoğlu Hacı Karabet sobacılık, Avakyan Kirkor çorapçılık, Zaduryan Siro bakkalcılık, Mıgırdiç Usta nalbantlık ve Tataroğlu Gorgor semercilik yapmaktadır.[1]

1.Dünya Savaşı başlamadan önce Ordu Ticaret Odasına kayıtlı 175 tüccardan 62 tanesi Rum veya Ermeniydi. 1.Dünya Savaşı, mütareke yılları ve Kurtuluş Savaşı’nın ardından Ordu’da 376 tüccar ve esnaf içindeki Rum ve Ermenilerin sayısı 28’e düşmüştür.  Özellikle Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Ordu Ticari Hayatından Rum ve Ermenilerin çekildiklerini açık bir biçimde gözlemliyoruz.

Ermeniler açısından bu durumun başlıca nedeni 1915 yılında tehcir denilen sürgün uygulamasına maruz bırakılmaları ve birçoğunun savaş sonrasında memleketleri olan Ordu’ya geri dönemeyişidir. Rumlar ise 1921 yılında sahil kesimlerinden iç bölgelere sürgüne gönderilmiş yine büyük çoğunluğu Ordu’ya dönememiş ve Yunanistan’a yerleşmiştir. Zaten 1923’te imzalanan Lozan Barış Anlaşması ile Anadolu’da yaşayan Rumlar zorunlu nüfus mübadelesine tabi tutulmuşlar ve Ordu dahil olmak üzere doğduğu topraklara veda etmişlerdir.

Kalan az sayıda Ordulu Rum Protestan mezhebinden oldukları için zorunlu nüfus mübadelesinin kapsamı dışında bırakılmış ve bir süre daha Ordu’da kalmaya devam etmiştir. Son Protestan Rum aile Etçi ailesidir ve onlar da 1950 yılında Ordu’dan ayrılarak Yunanistan’ın Katerini şehrine yerleşmiştir.

[1] Sıtkı Çebi, Çağlar İçinde Ordu, s.15-32

http://www.orduolay.com/ordu-ticaretinde-rumlar-ve-ermeniler