Murat Bebiroğlu Tarih ve Toplum dergisinin eski sayılarından tarihçi Kevork Pamukciyan'ın bazı yazılarından özetler hazırladı. Tıp, botanik ve dilbilimi dallarında çalışmalar yapmış Artin Hindoğlu, Armenak Bedevyan ve Dr. Mikayel Resden'i Pamukciyan ve Bebiroğlu sayesinde hatırlıyoruz.
ARTİN HİNDOĞLU - Dilbilimci (1780-1840?)
Kevork Pamukçuyan - Tarih Ve Toplum Dergisi Cilt 3 Sayfa 8
Artin Hindoğlu hakkında önemli bilgileri araştırmacı Bimen Zartaryan’ın 15 ağustos 1944 tarihinde Jamanak Gazetesinde yayınladığı yazıda buluyoruz. Başka iki kaynaktan da yararlanarak Artin Hindoğlu’nu tanıyabiliriz.
Artin Hindoğlu 1780 yılında Kütahya’da doğmuştur. Kütahya Ermenileri’nin ana dili, Kayseri Ermenileri gibi Türkçe olduğunda, Türkçe’si gayet güçlüdür.1795 yılında İstanbul’a gelmiş, 1805 yılında Venedik’e gitmiştir. Burada San-Lazzaro adasındaki Mıkhitharist Rahiplerin Manastırında okumuş ve burada hem Ermenice, hem de bazı yabancı dilleri öğrenmiştir.Zartaryan , aynı tarihte, rahip olmadan oradan ayrılıp Viyana’ya yerleşti diyorsa da, Fransızca Türkçe sözlüğün ön sözünde, 1817-1818 yıllarında Viyana’ya gittiği belirtilmektedir.Viyana’da Almanca’yı da öğrenerek, 1824-1831 yıllarına Türkçe öğretim görevlisi olmuştur. Daha sonra Viyana İmparatorluk Yüksek Mahkemesinde tercümanlık yapmıştır.Eserlerinde Venedik Mıkhitharist Akademisine üye olduğunu belirtmektedir.
İlk çalışması, Fransızca açıklamalı Türkçe öğreten bir kitaptır. Bu kitabın basım tarihi belirtilmemiştir. 1829 yılında Almanca açıklamalı Türkçe öğreten bir gramer kitabı Viyana’da basılmıştır. 1830 yılında ise, Ermenice açıklamalı “Deutsch-Armenische Sprachlehre” (Almanca –Ermenice Gramer) isimli Almanca öğreten kitabı, Mıkhitharist’lerin matbaasında basılmıştır.1831 yılında Fransızca Türkçe Sözlük Viyana’da basılmıştır.
Hagop Dilaçar (Martayan), Ermeni Kültür Panoraması isimli yazılarında, 8 Aralık 1963 Marmara Gazetesinde , bu sözlüğün 1838 yılında, 564 sayfalık ikinci baskısının yapıldığını belirtmektedir.Zartaryan ve Martayan, 1838 yılında Türkçe Fransızca 516 sayfalık sözlüğün de “Hazne-i Lugat” ismiyle Venedik’te yayınlandığını bildirmektedirler.
Zartaryan, Hindoğlu’nun 1840 yıllında Viyana’da öldüğünü tahmin etmektedir.
ARMENAK BEDEVYAN - Botanist ve Dilbilimci (1884-1957)
Kevork Pamukçuyan - Tarih ve Toplum Dergisi Cilt 3 Sayfa 65
Bedevyan ,sözlüğü ve sekiz dilde bitki isimlerinin yer aldığı eseri ile önemli bir dilci ve botanikçidir. Hayatı hakkında elimizde fazla bilgi yoktur. İstanbul’da yayımlanan iki Ermenice gazetede yayımlanan makaleler bize hayatı hakkında bazı bilgiler vermektedir. İlk yazı , Bedevyan’ın ölümü dolayısıyla 4 Mayıs 1957 tarihinde Marmara Gazetesinde , ikinci yazı ise doğumunun 100.yılı dolayısıyla Nubar Der Mikayelyan tarafından Jamanak Gazetesinde yayımlanmıştır.
Armenak Bedevyan aslen Arapkir’li olan bir ailedendir. 1884 yılında Halep’te doğmuş, k üçük yaşta ailesiyle birlikte Kahire’ye yerleşmiştir. İlk önce Kahire’de Kalustyan Okulunda okumuş, daha sonra Kıbrıs’ta Haygagan Gırtaran adlı okulda eğitimini sürdürmüştür. Kahire’ye döndükten sonra Sent Meri adlı İngiliz okuluna devam etmiştir.1904 yılında Gizeh’de Yüksek Ziraat Okuluna girmiş ve 1910 yılında okuldan başarı ile mezun olmuştur.
Mezun olduktan sonra Kahire’ye dönen Bedevyan, bir süre bir pamuk fabrikasında teknisyen ve yardımcı müdür olarak çalışmıştır. 1920 yıllında Ziraat Bakanlığı tarafından, Gizeh Araştırma Merkezi müdürü ve pamuk tohumları üretim şubesi yönetmeni olarak görevlendirilmiştir. Hizmetlerinden dolayı , beşinci sınıf Nil Nışanıyla ödüllendirilmiştir.
1944 yılında bu görevlerden emekliye ayrılmıştır.Bu dönemde Kahire ermeni Cemaatinde de çeşitli görevler almıştır. 1955 yılında Kahire Ermeni delegesi olarak Katoğkos seçimine katılmıştır.10 Şubat 1957 tarihinde Kahire’de ölen Bedevyan Surp Minas Ermeni mezarlığına gömülmüştür.
Ünlü botanikçi , ismini ebedileştiren eseri üzerinde uzun yıllar çalışmıştır.1936 yılında Kahire’de basılan “Illustraded Polyglothic Dictionary Of Plant Names” (Resimli, çok dilde Bitki Adları Sözlüğü” isimli kitabı en önemli eseridir. Kitabın 1100 sayfalık sözlük kısmında , 3657 adet bitki ve çiçek tanıtılmaktadır. Sözlükte bu bitkileri resimleri ile birlikte, sekiz dilde, Latince, Arapça, Ermenice, İngilizce, Fransızca, Almanca, İtalyanca ve Türkçe isimleri yer almaktadır. 456 sayfalık ikinci kısımda ise, yedi değişik renkte kağıda basılmış, yedi dilde alfabetik sıra ile sınıflandırılmış, bitki adları yer almaktadır.Öyle ki, bu fihristten yararlanılarak, sekiz dilde de aranılan bir bitki ismi , Latince aslından kolaylıkla birinci kısımda bulunabilmektedir.Bedevyan bu yapıtını hazırlarken çeşitli dillerde altmıştan fazla eserden yararlanmıştır. Bu gün bile bu eser konusunda önemini kaybetmemiş, aranan bir kaynak olmuştur.
Bedevyan’ın , Ermenice “Hay Pusaşkharhı” (Ermeni Bitki Dünyası) isimli basılmamış bir eseri de vardır.
Dr. Mikayel Resden (1774-1844) - Dokuz Dilde Tıp Sözlüğü -
Kevork Pamukçuyan - Tarih ve Toplum Dergisi Cilt:3 sayfa:334
Resden Ailesi
Resden ailesi aslen Divriği’nin Zimara köyündendir. Soyun ilk bilinen kişisi Bedros Minasipoğlu ya da Minasipyan isimli bir papazdır.1817 yılında ölmüştür. Bedros Minasipyan’ın iki oğlu vardır. İlk oğlu Serovpe, ünlü müzik adamı Masgalcı Artin’den dersler almış, daha sonra Mıkhitaristlerin manastırında Flüt ve Keman dersleri almıştır.Daha sonra İstanbul’a dönerek, ağırlığı musiki eğitimi olan ve dil dersleri de verilen bir okul açmıştır. Daha sonra bir iftira yüzünden Tiflis’e kaçmış ve orada bir okul açmıştır. Serovpe orada soyadını Badganyan ya da Patkanyan olarak değiştirmiştir.
Serovpe’nin üç oğlu vardır: ilk oğlu papaz Kapriel Badganyan (1802-1889) babası gibi önemli bir kültür adamıdır ve pek çok eserler bırakmıştır. Onun oğlu olan Rafayel Badganyan (1830-1892) ise Kamarkatibi adını kullanan tanınmış bir şairdir.
Serovpe’nin ikinci oğlu Bedros Badganyan da papazdır. Oğlu Kevrope Badganyan ya da Patkanov ( 1833-1895) tanınmış bir doğu kültürü uzmanı ve tarihçidir.
Serovpe Badganyan’ın üçüncü oğlu Mikayel Badganyan (1814-1895) ise tanınmış bir piyes yazarı, sahne sanatçısı ve tercümandır.
Dr.Mikayel Resden,
Papaz Bedros Minasipyan’ın ikinci oğlu Dr. Mikayel Resden’dir.Bu soyadının aslında Rasyan olduğu tahmin ediliyor. Nitekim Kumkapı’da bu isimde Katolik bir ailenin varlığı biliniyor. Babasının ismi ile Der Bedrosyan soyadını da taşıyan Resden, 1774 ya da 1775 yılında İstanbul’da doğmuştur.İlk eğitimini ünlü öğretmenlerden Takvor Aslanyan’dan almıştır.Daha sonra Venedik’e Mıkhitarist manastırında eğitime gönderilmiştir.Mikayel orada bir İtalyan tacirin himayesinde tıp fakültesine girmiştir.1799 yılında mezun olduktan sonra, doktor Minasipyan soyadını Resden soyadını kullanmaya başlamıştır.İtalya’nın muhtelif şehirlerinde çalışmış ve bir yandan da araştırmalarını sürdürmüştür.
Dr.Resden 1818 yılınd Mısır’a yerleşir.Hıdıv Mehmet Ali Paşa’nın danışmanı ve tercümanı Boğos Bey Yusufyan’ın aracılığı ile Hıdıv’ın şahsi doktoru olmuştur.Dr.Resden 1830 ya da 1833 tarihinde İstanbul’a dönmüş, bir yıl sonra da Armaş Manastırına gitmiştir.
Dr. Resden’in manastırdaki hayatı konusunda en geniş bilgiyi ünlü ilahiyatçı ve tarihçi Mağakya Başepiskopos Ormanyan (1841-1918) , “Armaş Ruhban Okulu’nun Tarihi” isimli kitabında buluyoruz. ... Manastırın başkan vekili Agop Sinanyan ona gerekli yakınlığı ve ilgiyi göstererek, birikimlerinden yararlanmaya çalıştı. Eğitimdeki yenilikler konusunda Dr.Resden’den çok faydalandı.Bu dönemde Armaş’da İtalyanca derslere de başlandı.Dr.Resden 1834 yılında İstanbul’a döndü. İstanbul’a dönüşünde, 1834 Temmuz ayında Patrikhane’ye başvurarak Ermeni Apostolik mezhebini kabul etmiştir.1844 yılında ölmüştür.Dr. Resden iki defa evlenmiştir.
Dr. Resden geçen yüzyılın en önemli ve ünlü Ermeni doktoru ve pek çok tıbbi eserin yazarıdır.İlk eseri “Pıjişgaganutyun” (Doktorluk)adını taşır.İki cilttir. İlk cildi, 1822 yılında Venedik’de Mıkhitaristlerin matbaasında giderlerini kendisi karşılayarak bastırmıştır. 420 sayfadır.Bu ciltte o tarihte bilinen bütün hastalıkların, sebepleri, teşhis ve tedavisi yer alır.
Sıtmaların tasnifi, iç organların patolojisi, organlarda iltihaplanmalar ve özellikle cinsel erkek ve kadın hastalıklarına geniş şekilde yer verilmiş ve açıklanmıştır. İkinci ciltte yine aynı tarihte aynı matbaada aynı koşullarla basılmıştır. 542 sayfalık bu cilt, Dokuz dilde bir tıp ve botanik sözlüğüdür. Bütün dillerdeki kelimeler Ermeni harfleriyle yazılmıştır. Her iki cilt 1832 yılında tekrar basılmıştır.
Dr.Resden’in ikinci önemli eseri “Gırtutyun Pıjişgagan Arvesdi” (Doktorluk Sanatının Eğitimi) adlı kitabıdır. Birinci cildi 1833 yılında Boğos Arabyan’ın matbaasında basılmıştır.
Kitap 414 sayfadır ve bütün cilt sıtma hastalığını ayrılmıştır. Üçüncü ve dördüncü ciltler birleşik olarak 1838 yılında, 353 sayfa olarak basılmıştır. Beşinci ve altıncı ciltler yine birleşik olarak 1839 yılında 343 sayfa olarak ve ikinci cilt ise iki kısım olarak 1841 yılında , 337 sayfa olarak basılmıştır.Ayrıca ekleri de vardır. Diğer ciltler maalesef basılmamış ve Armaş Manastırındadır. Bu konuda Dr.Hagop Topciyan (1876-1951) tarafından hazırlanan Armaş Kütüphanesinin elyazmaları katalogunda bu ciltler hakkında bilgi vermektedir.
No.102a Şişkinlik, sıskalık ,idrar hastalıklarını ele almaktadır.
No.102b Deri hastalıklarından bahsetmektedir.
No.102c Muhtelif hastalıklar ve yaraları ele almaktadır.
No.102d-e-f İtalyanca kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmış bir anatomi kitabıdır.Bu ciltlerin sonunda, sırf İtalyanca isimleri kapsayan bir sözlük de bulunmaktadır.
Dr.Resden’in, Venedik Mıhkitarist rahiplerden Kapriel Avedikyan’a yazdığı, edebi değer taşıyan mektupları da , Mıkhitaristlarin arşivinde bulunmaktadır.
Kevork Pamukciyan’ın Kaynakçası
1.- Simon Kapamacıyan (1863-1942) “Kamer Pokrig Camporti Arevelkimeç”, (Küçük Gezgin Kamer Doğuda), İstanbul 1911.
2.- Hrant Asadur (1862-1928) “Gostandtnubolso Hayerı Yev İrentz Badriarknerı”, (istanbul Ermenileri ve Patrikleri),İstanbul 1901.
3.- “Hay Yev Dzakumov Hay Pıjişkner” , Ermeni ve aslen Ermeni Doktorlar),İstanbul 1950.
4.- “Haykakan Sovetakan Hanrakidaran”, (Ermeni Sovyet ansiklopedisi), Erivan 1983.
5.- Rahip Krikoris Kalemkeryan (1862-1917) “Gensakrutyun Sarkis Arkyebiskobosi Sarafyan 1698-1773” , Sarkis başpiskopos Sarafyan’ın Biyografisi), Viyana 1908
6.- Mezkur Kaynak.Dr.A.Mezburyan.
7.- Cilt IX , s.645b.Ermeni Ansiklopedisi.
8.- “Şoğagat” Yıllığı, İstanbul 1971
9.- “Tzutzak Tzerakratz Armaşi Vankin”, (Armaş manastırı Elyazmalarının Katalogu), Venedik 1962.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.