Canberra, Ankara ve diğer 'sahte' başkentler Robert Fisk

Ve Türkiye’nin Almanlaştırılmış başkenti Ankara’ya ne demeli? Türkler de dahil, kalbimizdeki başkent Romalı-Haçlı-Halifelik mazisiyle İstanbul- Konstantinopol-Bizans değil mi? 
Canberra, Ankara ve diğer 'sahte' başkentler 

16/11/2010 2:00

Bir kenti başkent yapan nedir? Su yolları mıdır? Tarihi midir? Türkiye'nin 'gerçek' başkenti Ankara, İsviçre'ninki de Zürih değil midir?

ROBERT FISK (Arşivi)

Beyrut’taki evimin hemen arkasında Makhul denen dar, karanlık bir sokak var. Makhul üzerinde de bir Ermeni’nin eski Beyrut kartpostalları sattığı, kapısı paslanmış küçük bir dükkân. Resimlerden birinde liman göze çarpıyor. Üstü kapalı bir arabayı çeken atların olduğu üç şeritli bir cadde, eski Osmanlı fesleri takmış Lübnanlı erkekler, St. George Maruni katedralinin uzaktaki çatısı... Fakat benim asıl dikkatimi çeken 11 Ekim 1906 tarihinin altındaki şu ibare: ‘Beyrut, Suriye.’ 

Osmanlı’nın çöküş döneminde Beyrut başkenti Şam olan bir eyaletin parçasıydı. Doğru, ‘kapitülasyonlar’ adlı siyasi enkazın altında Fransızların borusu ötüyordu ama ‘Lübnanlılar’ Şam’ı başkent sayıyordu. Peki bir kenti kent yapan nedir? Bir dostun deyişiyle, ‘bir nehri’ veya deniz kıyısı olmalı mı? Yoksa kent dediğimiz şey bir icat mıdır? Bir kentin katedrali veya ulu camii olmalıdır, peki bir başkenti nasıl tarif edersiniz?

Ankara Almanlaştırılmış
Evet, Bağdat var (Dicle) ve Kahire (Nil) ve deniz kıyısındaki Arap başkentleri (Trablusgarp, Cezayir, Tunus) var; sanırım küçük Körfez prensliklerini de sayabiliriz. Peki Riyad’a nasıl Suudi başkenti diyebilirsiniz? Tekdüzeliği, nereye dönseniz karşınıza çıkan ruhsuzluğu, dini yaşam biçiminin asık suratlılığıyla Riyad çekilir gibi değil. Suudi başkenti kesinlikle deniz kıyısındaki petrol kenti Dahran-Dammam olmalı. Ve Türkiye’nin Almanlaştırılmış başkenti Ankara’ya ne demeli? Türkler de dahil, kalbimizdeki başkent Romalı-Haçlı-Halifelik mazisiyle İstanbul- Konstantinopol-Bizans değil mi? Hımm...
Fakat biz ‘yabancıların’ da başkent sicili hiç parlak değil. Bazıları öyle abes ki. İş dünyasının kalbi Toronto Kanada’nın başkenti olmalı. Fakat Kanadalılar Toronto’yla Montreal’in tam ortasındaki Ottawa’yı başkent bilmek zorunda, öyle ya Frankofonları küstürmemek lazım (Ottawa Quebec’in hemen yanında). Pakistan’ın başkenti Karaçi’ydi, fakat ‘gerçek’ başkent, Ravalpindi’nin bir tür orta sınıf uzantısı olan ölü İslamabad.
Avustralya’nın başkenti Sydney (veya Melbourne) olmalı ama eski bir istasyon olan, şimdi Canberra denen yere arabanızı sürdükçe sürmek zorundasınız; düzgün caddeleri ve yorulmak bilmeden çalışan bakanlıklardan ibaret bir başkent. Daha kötüsü Brezilya. Benim için Brezilya’nın başkenti ticaret merkezi Sao Paulo’dur. Fakat hayır, Brezilyalıların da ücra bir yerde ‘Brasilia’ diye bir başkent icat etmesi lazımdı. Son ziyaretimde Sao Paulolu bir kadın, “Siyasetçiler halktan kaçabilsin diye orayı başkent yaptılar” dedi. Şunu da eklemeli: Napolyon Portekiz’i işgal ettiğinde, Brezilya Avrupa’daki kraliyet ailesine bir başkent hediye etti: Brezilya’da bir başkent! Ve Osmanlı Türkleri Ermenileri soykırımdan geçirmeseydi, belki de Ermeni başkenti Erivan’ın çok daha batısında olacaktı.
Bu konuda ‘Yaşlı Avrupa’ biraz daha iyi durumda. Londra Thames, Dublin Liffey, Paris Seine üzerinde. Peki Madrid’e uzanan büyük su yolu nerede? Kanal kıvamındaki Manzanares olmadığı kesin. Amsterdam, Kopenhag, Stockholm, Oslo, Helsinki ve Talin’le ilgili sorun yok. Ya Berlin? Havel de nehir mi yani? Elbette (nehir üzerinde olacaksak) Alman başkentinin Rhine üzerindeki Bonn’a dönmesi lazım. Veya en azından iş merkezi Hamburg’un başkent olması lazım.

Kudüs apayrı bir hikâye
Lizbon’a laf yok; Budapeşte, Belgrad ve diğer Balkan başkentleri nehirlerden ve nehir kollarından geçilmiyor; Saraybosna’nın Neretvası var. Prag sınavı geçer. Varşova Vistula üzerinde, fakat Polonya başkentliği için benim ‘favorim’ Krakov.
Tekrar ‘Orient’e dönelim. Kabil, aynı adlı nehriyle sınıfı geçiyor. Peki Tahran? Duşanbe? Sonra Altın Kudüs’e geliyoruz ve (o da ne) yeni sorunlar. İsrail kurulduktan sonra Tel Aviv geçici başkentiydi, fakat 1940’ların sonunda Batı (veya modern) Kudüs başkent oldu ve İsrail (1967 savaşından sonra) Kudüs’ün tamamını ‘birleşik ve ebedi başkenti’ ilan etti, gel gör ki Savunma Bakanlığı’nı oraya taşımayı unuttu. Zavallı kadim Araplar ilk yıllarda bununla mücadele edemedi, çünkü ‘başkentleri’ dört taraftan dağlarla çevrili Ürdün ‘başkenti’ Amman’dı. BM’nin Kudüs’ün ‘uluslararası’ kent olmasını talep etmesi, Filistinlilere başkent mahiyetinde Doğu Kudüs üzerinde hak iddia etme imkânı verdi. Osmanlılar döneminde Kudüs hiçbir yerin başkenti değildi.
Kudüs bir bakıma Yahudiler ve Müslüman-Hıristiyan Filistinliler için ‘dinsel’ bir başkent. Fakat Vatikan İtalya’nın başkenti değil; Suudi başkenti Mekke ve Britanya başkenti Canterbury değil. Bunu yarı-politik bir oyun olarak da oynayabilirsiniz. Kuzey İrlanda’nın başkenti aslında surlarla kuşatılmış Derry, İrlanda’nın başkentiyse Cork değil mi? Hitler, eski, kasvetli, solcu Berlin’den kaçmak için Alman başkentinin Linz’de olmasını istemişti. Faşistlikte onu aratmayan Hırvatistan Belgrad’daki Tuna’yı genişletti, fakat başkentini iç karartıcı, korkutucu Zagreb’de tutmayı tercih etti.

Beyrut mu, Tahran mı?
Sanırım başkentleri eskiden su yolları belirliyordu. ‘İş merkezleri’ (yani dolandırıcı bankacıların hepimizi iflas ettirdiği yerler) devreye girebilir. İsviçre’nin asıl başkentinin Zürih, Kanada’nınkinin Toronto olduğundan kim kuşku duyar? Neticede başkent siz neresi olduğunu düşünürseniz orası. Beyrut bugün, suni bir ülke olan Lübnan’ın başkenti. Siyasi olarak gerçek başkentinin hâlâ ‘kardeş’ Şam olduğunu söyleyebilirsiniz. Bazılarıysa, (İran’ın seçilmiş! cumhurbaşkanının son ziyaretinin ardından) Lübnan’ın ‘gerçek’ başkentinin Tahran olduğunu da söyleyebilir.
(15 Kasım 2010)