Kapsamlı tarih çalışmalarına imza atarak unutulmuş
tarihsel kaynakları gün ışığına çıkaran, Ermeni kültürünün kaynaklarını,
kültürel ve tarihsel süreci okurlarıyla paylaşan araştırmacı Arsen Yarman Ermeni matbaacılığının 500. Yıldönümüne denk
gelen Surp Pirgiç Ermeni Hastanesi’nin
180. kuruluş yıldönümü vesilesiyle gerçekleştirilen kültürel etkinliklerin bir
parçası olarak yüzyıl (1900-1910) öncesinin Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi
Salnamelerinin tıpkı basımının gerçekleştirilmesiyle bu coğrafyanın önemli bir kültürel kaynağını
daha gün ışığına çıkarır.
Arsen Yarman, bu önemli çalışmaya dair yaklaşık 350
sahifelik uzun ve kapsamlı sunuşunda, Ermeni kültürünün tarihsel sürecine odaklanır. Ermeni harflerinin bulunuşundan,
çevirmenlere, elyazmalarına, oradan da matbaacılığa ve modern salname yazımına
uzanan süreci bir arada ele alarak bir anlamda tarihsel gelişimi içinde zengin
Ermeni kültürel tarihini özetleyerek şu haklı soruyu sorar: “Ermenilerin
sosyal, siyasal ve kültürel tarihlerinin çok büyük bir bölümü, birçok
uygarlığın beşiği olan Anadolu, Mezopotamya ve Kafkaslarda yaşanmıştır. Ermeni
harflerinin, elyazmacılığının ve matbaacılığının tarihini araştırırken bütün bu
coğrafyanın sözünü ettiğimiz sürece ne kadar etki ettiğini bir kez daha gördük.
Hastanenin 1900 salnamesi de Anadolu’daki
(Batı Ermenistan’daki-‘Akunq’ web sayfası yöneticileri)
Ermeni varlığının çeşitli yönlerini açık bir şekilde ortaya
koymaktadır. Bu salnameye bakıldığında, 20. yüzyılın başında Anadolu’da
(İstanbul Patrikliği ile Kilikya ve Akhtamar Katolikosluklarına bağlı) 1800
civarında Ermeni kilisesinin ve 200 civarında Ermeni manastırının bulunduğu
anlaşılmaktadır. Günümüzle yapılacak en yüzeysel bir karşılaştırma bile bir
yüzyıl içerisindeki gerilemenin korkunç boyutlarını ortaya çıkarabilecektir.
Burada ele aldığımız Ermeni harfleri, elyazmacılığı ve matbaacılığı tarihi ile
Ermeni salname geleneğinin çok büyük bir bölümü de Osmanlı topraklarında,
Anadolu’da ve bugünkü TC sınırları içinde geçmektedir. O zaman lütfen sorun
kendinize, bugün nerede o kültür…”
Sunumda, Türkçede daha önce hiç rastlamadığımız bir çok bilgiyi
paylaşmasının yanı sıra bir görsel şölen olarak sunduğu 300 civarındaki daha
önce bir arada görme şansını bulamadığımız Ermeni sanat ve kültürünün
şaheserlerinin görsellerini okurlarıyla paylaşılması ayrı bir zenginlik öğesi
olmanın ötesinde; bir ayara getirdiği bu
nadir görseller ile yukarıda sorduğu soruyu alt alta koyduğumuz yer ise
tamda: Sözün bittiği yerdir! Tabii ki
anlayana!
Ermeni ruhani Episkopos Melk. Muradyants’ın harfleri ve
alfabeyi, insan ruhunun ve dilinin zenginliğini uzun yüzyıllar boyunca taşımak
ve ölümsüzleştirmek için en sağlam araç olarak tanımladığının altını çizen
Yarman: “Böyle bakıldığında Ermeni alfabesini üreten Surp Mesrop Maşdots
(Mesrop Maşdots alfabeyi icat etmesi nedeniyle “Aziz” ilan edilmiştir) ve
Katolikos Surp Sahak Bartev’in yalnızca
Ermenice iletişimi kolaylaştırmadıklarını, aynı zamanda Ermenice konuşan ve
yazanların ruhunu ve dilini de zenginleştirdiklerini söyleyebiliriz.”
Sözleriyle Ermeni harflerinin
bulunuşunun önemini belirtir.
Surp Mesrop’un Ermeni alfabesi üzerinde çalışması da onun
dini kimliğiyle yakından ilgilidir.
“Zira Ermeni halkı Kutsal Kitabı ancak Grekçe ve Süryanice olarak okuyabiliyor
ve çok az anlayabiliyordu. Sanat ve kültür alanında Grekçe, yazıtlar ve resmi
yazışmalar için Latince ve Orta Persçe (Pehlevice) alfabesi, dini ayinler için
de Süryanice kullanılmaktaydı. Bu durum hem Ermeni Kilisesinin yabancı dillerin
hâkimiyetine girmesine yol açmaktaydı hem de siyasal açıdan sakıncalı bir
duruma yol açıyordu. Dini ayin tarzı açısından Süryani Kilisesi’nin hâkimiyeti
Ermeni Kilisesi’nin otoritesinin sarsılmasına neden olmaktaydı.”
Ermeni harflerinin bulunuşundan sonra, Ermenilerce,
Ermenice’den başka dillerin de
bilinmesi ayrı bir avantaja
dönüştürülerek bir kültürel rönesansa kapıyı aralamış, Evrensel kültüre önemli
katkılara yol açmıştır; “Nitekim alfabenin üretilmesinden sonra Aziz Mesrop ve
Grekçe ile Süryanice bilen öğrencileri başta Kutsal Kitap olmak üzere pek çok
eseri Ermeni diline tercüme ederek büyük bir aydınlanma hareketi yaratmışlardır.”
Tahmin edileceği gibi Kutsal Kitabın tercümesini dinsel
metinlerin yanında önemli felsefi metinler Ermeniceye çevrilmesi takip
etmiştir; “ilk Hıristiyan büyüklerine ait metinler, kilise konsillerinde
varılan hükümler ve dinsel merasimlerle ilgili eserler. Ermeniceye çevrilen
eserlerin bu niteliği katolikos ve kral tarafından da teşvik edilmiştir. Ancak
çevrilen eserlerin sadece dinsel metinler olduğunu düşünmek yanıltıcı olur.
Atina, Edessa, Nisibis ve Antakya gibi önemli kültür merkezlerinde Yunanca
dilbilgisi, mantık, felsefe ve retorik üzerine dersler de yer alan bir çok
yeni-Platoncu filozofun eserlerini kendi dillerine çevirmişlerdir.”
Bu dönem Ermeni kültürel tarihinde yoğun bir kültürel
üretime denk gelmektedir: “5. yüzyılın güvenilir tarihçilerinden Gazar Parbetsi
Badmutyun Hayots (Ermeniler Tarihi) adlı eserinde, yoğun bir kültürel
çalışmanın hâkim olduğu bu dönemi şöyle tasvir etmektedir: “Yazılı Ermeni
dilinde eğitim yapılması için derhal okullar açıldı; müstensihlerin sayısı arttı
ve aralarında rekabete girdiler. Kilise hizmetleri zenginleşti ve birçok kişi
şehitleri yad ederek ruhani anlamda beslendi. Ayinin yüce sırrıyla ruhen tatmin
olan kişiler yollarda, meydanlarda, ikametgâhlarında dini ve ruhani şarkılar
söyleyerek evlerine döndüler. Kiliseler refaha kavuştu, şehitlere ithaf edilmiş
şapeller yapıldı, Peygamberlerin sözlerinde saklı olanlar günışığına çıktı,
halkın neşelenmesi için ruhani şölenler hazırlandı. Tek kelimeyle Ermeni halkı,
tıpkı suyun denizi kaplaması gibi, Tanrı’nın bilgisiyle dolup taştı. Bu dönemin
Ermeni kilise tarihinde Altın Çağ olarak anılması da bu yoğun kültürel
üretimden kaynaklanır. Kutsal Kitabın tercümesi Ermeni edebiyatının başyapıtı
olarak kabul edilmektedir.”
Ermeni alfabesinin bulunması ve kullanılması aynı zamanda
bir kültürel sıçramayı ve dönüşümü de ifade ettiği gibi yabancı etkilere açık
uzun bir tarihsel dönemde, Ermenilerin dillerini ve milliyetlerinin
korunmasında ve geleceğe taşımasında en önemli etkenlerden biri olmuştur:
“Alfabenin üretilmesi ve geniş kapsamlı bir çeviri faaliyetine girişilmesi
Ermenicenin bir edebiyat dili olarak kullanılabilmesinin önünü açmıştır.
Böylece soylular ve okumuş kesimler üzerindeki Grek ya da Süryani etkisini
kırmak mümkün hale gelmiştir. Aynı dönemde siyasi açıdan Sasani ve Bizans
imparatorluklarının mücadele alanı içinde kalan ve bağımsızlıklarını yitirme
tehlikesi yaşayan Ermeniler bu zorlu süreçten manevi ve kültürel
bağımsızlıklarını koruyabilmeleri sayesinde çıkabilmişlerdir.”
Ermenilerin bu dönemdeki yoğun kültürel faaliyetleri ile
aynı zamanda evrensel kültürün önemli eserlerinin korunmasında ve geleceğe
taşınmasındaki katkıları çok önemlidir. Batı uygarlığının önemli metinlerin
yaşatarak günümüze taşımışlardır: “Mütercimlerin çevirileri sayesinde Batı
uygarlığının temel metinleri daha geniş bir alana yayılmakla kalmadı, aynı
zamanda bu metinlerin korunmaları da sağlanmış oldu. Zira daha sonra meydana
gelen siyasal kargaşalar, savaşlar vs. nedeniyle pek çok Süryanice ve Yunanca
metnin orijinallerinin kaybolduğu ve sadece Ermenice çevirilerinin muhafaza
edilebildiği anlaşılmıştır” Batı uygarlığı köklerini bu metinler sayesinde
yeniden keşfedecektir; “Batı Avrupa klasik çağın kültürel ürünlerini yeniden
keşfetmeye çalıştığında, geçmişin bilgi birikimiyle ilişki kurabilmek için bu
çevirilerden yararlanmıştır.”
Ermeni harflerinin bulunuşu ve kullanılışı Ermeni halkı
için çok önemlidir. Vanantlı Tatul bunu
özlü ve duygu dolu cümlelerle ifade eder; “1895 yılında, Hantes Amsorya
dergisinde yayımlanan bir metin, Ermeni alfabesinin ve harflerinin bu millet
için ne kadar değerli olduğunu göstermektedir. Vanantlı Tatul’un kaleme aldığı
övgü Jübile Vesilesiyle Harf Kendi Hikâyesini Anlatıyor başlığını taşımaktadır:
Mesrop bana hayat verdi. Mütercimler kullandı. Milletim okudu. Zaman beni
değiştirdi. Bilim adamları bana saygı gösterdi. Dökümcü döktü. Matbaacı bastı.
İhtiyaç yayılmamı sağladı. Güzellik beni çoğalttı. Zevk beni süsledi. Becerinin
parmaklan beni şekillendirdi. Pek çok matbaa dolaştım. Beni yaratana saygı. Ne
mutlu beni kullanana. Bana saygı gösteren yücelsin. Beni güzelleştiren ellere
teşekkürler. Beceri bana yeni bir hayat verdi.
Bu duyguyu taşıyan bir halk için kültürel zenginliğinin
ifadesi ve geleceğe taşınmasındaki sabrı ve çabasını kutsallık derecesine
çıkarması son derece doğal karşılanmalıdır; “Harflerin, alfabenin ve bunlar
aracılığıyla girişilen büyük çeviri hamlesinin Ermeniler üzerindeki tesiri
elyazmalarının ve kitabın neredeyse kutsal sayılması olmuştur. Bu nedenle
elyazmalarının geçmişte Ermeni olmayanlar tarafından edinilmesinin neredeyse
imkânsız olduğu bile söylenebilir. Elyazmaları ve kitaplar Ermeniler arasında
yalnızca kültürün aktarılmasının basit bir aracı olarak görülmemiş, aynı
zamanda kutsal bir nesne olarak da onlara yüksek bir değer biçilmiştir. Hat,
tezhip, ciltçilik ve hatta bizzat kağıt üretimi gibi kitapla ilgili pek çok
sanat önemsenmiş ve geliştirilmiştir. Pek çok elyazması üretim merkezinde
müstensihin, minyatürcünün, kağıdı perdahlayan ve mürekkebi hazırlayan
zanaatkarların, düzeltmenin ve mücellitin yan yana çalışması bu üretimin
kolektif niteliğinin bir kanıtıdır.” Bir halkın kültürünün kitleselleşmesi ve
geleceğe taşınmasında kolektif bir ruhun söz konusu olduğunu herkesin ve her kesimin
üstüne düşeni elbirliğiyle yaptığını söyleyebiliriz.
Bu dönemde üretilen kültürel ürünlerin sayısı
inanılmazdır, bu da Ermeni halkının sabrının ve azminin bir ifadesidir: “Erken
Ortaçağ’dan 18. yüzyıla kadar uzanan dönemde 30.000 civarında Ermenice
elyazması üretilmiştir ve bunların çoğu tasvirlidir. Ermenice elyazmalarının 5.
yüzyılda yazılmaya başlandığı sanılmaktadır. 7. yüzyılın başında yazıldığı
anlaşılan bir metinde, altın ve gümüşle resimlendirilmiş, fildişi ve kırmızı
deriyle ciltlenmiş İnciller Kitabı’ndan söz edilmektedir.”
Ermeni elyazmaları bir şaheserdir. Yukarıda da
belirttiğimiz gibi; Arsen Yarman bu eserleri örnekleyerek, bir görsel şölen gibi okuyucularıyla
paylaşmaktadır: “Ermeni elyazmalarının zengin bir şekilde süslenmesi, onların
Tanrısal Ruhun somutlaşmış hali olarak görülmeleriyle yakından bağlantılıdır.
Surp Krikor’un kutsal kitapların anlaşılabilmesi için görselliğin önemli
olduğuna dair sözleri de bu yaklaşımı güçlendirmiştir. İnsan ruhunu süsleyip
pırıltılı bir hale getirmek, onu sislerden kurtarmak ve tanrısallaştırmak
anlamına gelmekledir. Nitekim Surp Krikor’dan bir yüzyıl sonra, Sinalı Aziz
Nilus, okuma yazması olmayanları ve dolayısıyla kutsal kitapları
okuyamayanları, resimlere bakarak, gerçek Tanrı’ya en iyi şekilde hizmet etmiş
olanların yaptıklarını öğrenip, bu yüce ve tanrısal hizmetleri tekrarlamaya
teşvik etmek için, kiliselerin, Eski ve Yeni Ahit’ten öyküler anlatan
resimlerle süslenmesini öğütlemiştir.” Bu bakımdan elyazmalarında yoğun olarak
kullanılan görselliğin birçok amacı olduğu söylenebilir.
Ayrıca
elyazmalarının süslenmesi ve görsellerle zenginleştirilmesi kültürel
devamlılığı da ifade ederken, bir kültürel ve tarihi kompozisyondur.
Elyazmalarının dönemin etkilerini taşıması nedeniyle de elyazmalarındaki
süslemeler aynı zamanda tarihsel bir dönemin resmedilmesidir[1]: “Elyazması
süslemecileri, Tanrısal olana şekil verebilme becerilerinden dolayı diğerlerine
nazaran daha fazla önemsenmişlerdir. Süslemek elyazmalarının Ermeni dinsel
sanatının birçok türü arasında imtiyazlı bir yere sahip oluşunun tarihi Ermeni
Hıristiyanlığının başlangıcına kadar uzanmakladır. Bu elyazmalarında görülen
İsa’yla ilgili resimler çoğunlukla erken Hıristiyan dönemi inançlarına simgesel
olarak bağlı görünmekle birlikte, Hıristiyanlık öncesine uzanan anlamları da
bulunan pek çok çiçek ve hayvan (özellikle ejderhalar ve yılanlar Hıristiyanlık
öncesi Ermeni ikonografisinin önemli unsurları arasındadır) konulu ya da
geometrik desenle tamamlanmıştır. Ermeni elyazmalarındaki resimleme tarzı ve
sanatsal çerçeve Hıristiyanlık öncesi kültürlerin yanı sıra Pers, Roma, Bizans,
Arap, Haçlı ve Moğol sanatından da etkiler taşımaktadır. Özellikle İsa,
Havariler, Meryem Ana, azizler ve şehitlerle ilgili resimlerde Ermeni dinsel
sanatının komşu Hıristiyan toplumlardan etkilendiği ve onları etkilediği de
görülmektedir. Ancak bu etkiler yerel Ermeni dinsel sanatının özelliklerini
ortadan kaldıracak yoğunlukta değildirler. Elyazmalarında yer alan pek çok
değişik konudaki minyatürün bu açıdan incelenmesi yararlı olacaktır. Bu
minyatürlerin konuları oldukça geniştir.”
Ermeni halkı elyazmalarına bir kutsallık atfeder,
Elyazmaları Ermeniler için kutsaldır ve başka milletlerin eline düştüklerinde,
her ne olursa olsun bulunmaları ve satın alınıp manastırlara iade edilmeleri
zorunludur. “Elyazmasını böyle bir esaretten kurtarıp ait olduğu yere
kazandırmak yeni bir kilise kurmak ya da bir kiliseyi onarmak kadar kutsal
kabul edilmektedir. Elyazmasını kaleme
almanın, başkalarının eline geçen elyazmalarının kurtarılması için fidye
ödemenin yanı sıra onları onarıp yenileştirerek gelecek kuşaklara aktarmak da
aynı ölçüde önemlidir. Bu nedenle ünlü scriptoriumlarda çalışan tecrübeli
kâtipler sadece yeni elyazması suretlerini üretmekle kalmıyor, önceki
yüzyıllarda yapılmış hasarlı elyazmalarının bir daha onarılamaz hale gelmesini
önlemek için yenileme işlerini de üstlenmektedirler.” Günümüzde çeşitli
kurumlarda sergilenen Ermenice elyazmalarının büyük bir bölümünü 17. ve 18.
yüzyılın bu kâtip ve restoratörlerine borçluyuz.
El yazmalarının önemiyle ilgili olarak Arsen Yarman iki
örnek verir. Bu örneklerden Ermeni halkının elyazmalarına her koşulda nasıl
sahip çıktığını göstermesi bakımından önemlidir: “Elyazmalarını korumanın, onu
ait olduğu yerde tutmanın Ermeni halkı için ne kadar önemli olduğunu
anlayabilmek için bir elyazmasının hikâyesini aktarmak yararlı olacaktır. Bu
hikâye yukarıda söylenenleri somut olarak kanıtlamaktadır: Sözü edilen,
hazırlanması için 700 sığırın derisinin kullanıldığı 32 kiloluk Mışo Carındır
adlı elyazmasıdır. Selçukluların Anadolu’yu zaptettikleri dönemde ele
geçirdikleri elyazması, halkın büyük fedakârlıklarla para toplayıp tekrar satın
almasıyla ait olduğu yere döner. Muş’taki Arakelots Vank’a (Havariler
Manastırı) götürülen elyazması burada yaklaşık 700 yıl boyunca korunur. 1915
yılında yaşanan tehcir sırasında yaşadıkları yerleri terk etmek zorunda kalan
Ermeniler bu değerli hazineyi canları pahasına korumaya kararlıdırlar.
Elyazmasını güvenli bir yere ulaştırmak gibi zor ve tehlikeli işi üstlenen bir
kadındır. Ancak 32 kiloluk elyazmasını tek bir kişinin nereye varacağı ve nasıl
sonuçlanacağı bilinmeyen bir yol boyunca taşıması kolay değildir. Yanında hem
çocuğunu hem de elyazmasmı taşıyan kadın güçten kesildiğinde elyazmasını ikiye
ayırmak ve yarısını genç bir çocuğa emanet etmek zorunda kalmıştır. Çocuğa
elyazmasını korumasını ve gücü tükenince bir kilise avlusuna gömmesini de sıkı
sıkı tembih etmiştir. Elyazmasını fedakârca taşıyan genç çocuk ancak Erzurum’a
(Karin-‘Akunq’ web sayfası yöneticileri) kadar ulaştırabilmiş ve orada bir
kilisenin avlusuna gömmüştür. Kadının taşıdığı diğer yarısı ise seneler içinde
elden ele Eçmiyadzin’e kadar ulaştırılmıştır. Yıllar sonra bir tesadüf eseri
Erzurum’daki yıkıntılar arasında bulunan elyazmasının da buraya ulaştırılması
sonucunda kitap yeniden bir araya gelmiştir. Ancak bu taşınma sırasında
elyazmasının bazı bölümleri tahrip olmuş ve kimi sayfaları da kaybolmuştur.
Kayıp olan sayfaların bir kısmı, 17 sayfa, günümüzde Venedik’te Mıkhitaristler
tarafından muhafaza edilmektedir.”
Bir diğer örnek de ilginç olup Ermeni köylülerinin ısrarı
sonucu en eski elyazması İncil günümüze ulaşmıştır. “Elyazmasının kutsallığına
ve can pahasına korunmasına dair bir başka örnek de 19. yüzyılın başında
Osmanlı-Rus Savaşı sırasında yaşanmıştır. 1826 yılında başlayan Rus-Iran Savaşı
iki yıl sonra Türkmençay Antlaşması’yla sonuçlanır. Bu savaşta Rus ordusuna
Paskeviç komuta etmektedir. İmzalanan antlaşmaya göre Erivan Rusya’da kalır.
Aynı yıl Paskeviç komutasındaki Rus ordusu Osmanlı İmparatorluğu’na saldırır ve
1829 yılında Erzurum’u alır. Savaş 1829 yılının Eylül ayında imzalanan Edirne
Antlaşması’yla sonuçlanır. Bu antlaşma isteyenlere Rusya’ya göç etme hakkı
veren bir maddeyi de içermektedir. Osmanlı ve Rus imparatorlukları arasında
“yastık” olacaklarından korkan Ermeniler Rusya’ya göçmeye karar verirler.
Bunlar arasında Erzurum Ermenileri de bulunmaktadır. Erzurum’un Ilıca köyünde
yaşayan Ermeniler Episkopos Garabed’in önderliğinde, o sıralar Rusya’nın elinde
bulunan Gürcistan’ın Cavakh bölgesindeki Akhalkalak civarına yerleşirler ve
burada Tzoughrout adındaki köyü (bu köy günümüzde hâlâ mevcuttur) kurarlar.
Köyün malı olan Kutsal Kitabı da terk etmeyip yanlarında götürürler. Köylülerin
yanlarında taşıdıkları Tzoughrout incili, kronolojik olarak, bilinen üçüncü en
eski elyazmasıdır. Kolofonunun üçüncü satırında, Bu İncili 423 yılında yazdım
şeklinde bir kayıt bulunmaktadır. Erzurum’un Ilıca köyündeki elyazması Ermeni
tarihiyle 423 yılında, yani Miladi 974 yılında yazılmıştır. Köylülerin inancına
göre bu İncil onların varolma neden
Matbaanın devreye girmesi Elyazması sanatını etkilediği
söylenemez[2], Elyazması ve süslemeleri matbaa baskılarına karşı avantajlı
durumunu uzun bir süre daha sürdürür. “Elyazması geleneğinin, inişli çıkışlı
süreçlerin ardından, 19. yüzyıla kadar sürdüğü bilinmekledir. Elyazması
geleneğinin manastırlarda daha uzun süre devam etmesi doğal sayılmalıdır. Zira
buralarda gönüllü çalışan müstensihler söz konusudur ve işin bu özelliği
elyazmalarını matbu kitaplardan daha iktisatlı hale getirmektedir. Belki de bu
nedenle pek çok kâtibin matbu eserlere dayanan elyazması istinsahını uzun bir
süre devam ettirmesi şaşırtıcı sayılmamalıdır (bu tür elyazmaları daha çok
Kilise Babalarının, Apostolik ya da Katolik Ermeni bilginleri tarafından
tercüme edilmiş eserlerini içermektedir). Ermenilerin ticaret yollarının büyük
bir bölümünde etkin olmalarının bir sonucu da ticari faaliyetler sayesinde
oluşan servetlerin hatırı sayılır bir bölümünün manastırlara bağışlanması ya da
yeni kiliselerin inşasında kullanılması olmuştur. 11. ve 16. yüzyıllar arasında
pek çok kilise ve manastır inşa edilmiş ya da tamamlanmıştır.” Bu manastırlar
elyazması üretiminin merkezleri olarak birçok eseri günümüze taşırlar. “Bu
dönemde elyazması suretlerinin bu kadar çoğalması elbette modern baskı
yöntemleriyle rekabet arzusuyla ilgili değildir. Bu çoğalma Ermeni toplumunda
çileci dindar hayatın 17. yüzyılda yeniden canlanmasının doğal bir sonucu
olarak kabul edilmelidir. Ermeni dini çevrelerinde maddi dünyadan el etek çekip
manevi dünyaya yönelme ve keşiş hayatı yaşama eğiliminin güçlenmesi bu üretimi
de artırmıştır. Zira ruhaniler yeniden açılan ve büyük rağbet görülen inziva
mekânlarında tek başına çile doldurup kendilerini dua ve ayinlere verirken bir
yandan da Ermeni Kilisesi’nin önemli isimlerinin eserlerini okuyup
çoğaltmaktalardı. Bu keşişlerin dikkati yalnızca Ermeni Kilisesi’nin önemli
metinleriyle sınırlı değildi, zira bu dönemde coğrafya, matematik ya da doğal
bilimler alanındaki pek çok eserin de Ermeniceye çevrildiği görülmektedir.”[3]
17. ve 18. yüzyılda bu çeviri faaliyetlerinin hiç
azalmadığı, Venedik ve İstanbul’un önemli birer çeviri merkezi olduğunu
kaydeden Yarman, bu dönemde Ermeniceye çevrilen kitaplardan örnekler verir:
“Ermeniceye çevrilen dini kitapların sayısının hızla arttığı 18. yüzyılda
Mıkhitar Abba, Aziz Thomas Aquinas’ın Tanrıbilim’ni, Tiflisli Bedros, Katolik
tanrıbilimci Mardiros Pekanyan’ın Analogica’smı ve başka İtalyanca eserleri
çevirirler. Ayrıca Kevork Mıkhlamoğlu, Culfalı Hovhannes, Bedros
Ağamalyan-Berdumyan, Vartan Unanyan ve Vartan Maradatsi’nin tanrıbilimsel
eserleri de bu alandaki külliyatı zenginleştirirler. Ermeni kilise babalarının
özgün eserlerinin kopyalarının 1.000′i bulduğunu ve yukarıda değindiğimiz diğer
dillerden Ermenice’ye çevirilerin de bu sayıya ulaştığını eklersek 17. ve 18.
yüzyılın bu istinsah ve çeviri faaliyetinin kapsamını daha iyi anlayabiliriz.”
Yarman, ayrıca yakın zamana kadar bile
bir basımevinin olmadığı bir çok yerlerdeki çeviri merkezlerini sıralarken
içinizi bir hüznün kaplamaması mümkün değildir:
“17. ve 18. yüzyılın istinsah ve çeviri faaliyetleri geniş bir alana
yayılmış, neredeyse bütün bir Ermeni dünyasına hâkim olmuştur. Van, Eçmiyadzin,
Trabzon, Culfa (Cugha-‘Akunq’ web sayfası yöneticileri), Sivas
(Sebastya-‘Akunq’ web sayfası yöneticileri) ve Akhtamar’daki istinsahhanelerin
yanı sıra Van’ın Lim, Muş’un Aziz Havariler manastırları, Datev’in Harants
(Ermenistan’ın güneyinde, Siunik’te) keşişliği ile Şadig (Vayots Tsor’da, Şadig
Vank ya da Anabad Vank)), Hermon (Vayots Tsor’da, Hermoni Vank), Tatyos
(Azerbaycan’ın batısında, Kara Kilise) ve Sevan manastırları gibi merkezler de
yoğun bir faaliyet içindedirler. Ermenilerin yaşadığı bu türden önemli
merkezlerde ünlü müstensih ve minyatürcülerin elinden çıkan elyazmaları sahip
oldukları büyük sanatsal değerle dikkat
çekiyorlardı.”
Bu merkezler sadece kendi bölgelerinin gereksinmelerini
karşılamıyor uzak yerlerdeki Ermeni topluluklarının da ihtiyaçlarına da cevap
veriyorlardı. Bu elyazmaları sayesinde tarihsel topraklarından ayrı düşen
Ermenilerin içinde bulundukları
topluluklara asimile olmalarını engelleyen bir işlev görmüştür. Özellikle 19
yüzyılın ikinci yarısından sonra artan Ermenice harflerle birçok dilde yayınlanan
metinlerin asimilasyona karşı bir
işlev gördüğünü söyleyebiliriz. “Nor
Culfa, Kırım’daki Surp Haç Manastırı, Kefe, Lvov, Kudüs, İstanbul, Venedik,
Madras ve Halep’teki Ermeni toplulukları yalnızca mahalli halkın ihtiyaçlarına
yanıt vermekle kalmamakta, başka bölgelerden gelen siparişleri de
karşılamaktaydılar. Burada özellikle Anadolu, Polonya ve Kırım’daki Ermeni
toplulukları için söz konusu olan bir sorunu da anmalıyız: Buralarda Ermeni
halkın bir bölümünün Ermeniceyi unuttuğu ve anlaşma aracı olarak Türkçe ve
Kıpçakça’yı kullandığı görülmektedir. Bu sorunu aşmak amacıyla dini ya da din
dışı pek çok eserin bu dillere çevrilmesi zorunlu olmuştur. Ermenice harfli
Türkçe ve Kıpçak dillerindeki eserlerin fazlalığı buradan kaynaklanmaktadır.
Benzer bir sorun, daha az olmakla birlikte, Ermenice harfli Latince, Farsça,
Arapça, Yunanca, Rusça, Lehçe ve Macarca eserlerin yayımında da görülmektedir.”
Elyazmaları ile
matbaacılığın bir arada gelişmesi
ve Ermeni yayıncılığının matbaaya yönelmesi de Ermenilerin modern gelişmelere
hızla adapte olabilme yeteneğinin bir göstergesi olarak okunmaktadır: “16.
yüzyılda gelişen modern baskı tekniklerinin Ermeniler tarafından hızla
özümlendiğini belirten Zekiyan, bunu bir modernleşme işareti olarak
değerlendirmekte ve arkasındaki toplumsal
ve ekonomik gerçekliğin ihmal
edilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ermeni matbaacılığının modern
baskı tekniklerini kullanarak ilk ürününü vermesi 1511-1512 yılında
gerçekleşmiştir. Hagop Meğabard’ın bastığı bu ilk kitap Surp Urpatakirk adını
taşımaktadır”.
Yarman, Ermeni yazısının bulunuşu ve ardından Ermeni
matbaacılığıyla Ermeni kültürünün
yayılmasını ve kitleselleşmesini örneklerken, Ermeni kültürünün önemli bir
özelliğine/evrensel yanına da dikkat
çekmektedir. “Venedik dışındaki diğer önemli ticaret merkezlerinde de Ermeni
matbaalarının kurulmuş olması (örneğin Lvov’da 1616, Livorno’da 1644,
Amsterdam’da 1658, Marsilya’da 1672) Ermenilerin ticari faaliyetlerin en
gelişkin oldukları merkezlerde yoğunlaştıklarını göstermektedir. Ermeni
matbaacılığının Avrupa’daki bu örneklerinin gösterdiği bir başka husus ise bu
şehirlerde matbaacılık faaliyetinin yürütülmesini mümkün kılacak Ermeni
kolonilerinin varlığıdır. Bu durum Ermenilerin Batı dünyasıyla sadece ticari
ilişki kurmakla yetinmediği, aynı zamanda kültürel ilişkiler kurabilmeyi de
başardığıdır. Zira Avrupa’daki ilk Ermeni matbaacılık deneyimlerinin öncüleri,
planlayıcıları ve yöneticileri -Avrupalı meslektaşlarından destek almış olsalar
bile- bizzat Ermeniler olmuştur. Basımcı-yayıncılar Avrupa’da kendilerine maddi
yardımda bulunabilecek ve basılı ürünlerini Doğu limanlarına ulaştıracak bir
dağıtım ağına hâkim olan Ermeni tüccarları bulmakla güçlük çekmemişlerdir…
Ermeni kültürünün 16. ve 17. yüzyıldaki gelişimi bu iki kesimin, tüccarların ve
matbaacıların, yakın bir ilişki içinde olmalarıyla belirlenmiştir.”
Yarman, elyazmaları, çevirmenler, matbaa ve yayıncılık
süreci serüvenini naklederken bu uzun süreçte yer alan kültür insanlarını
neredeyse tek tek sayar ve katkılarını okuyucularla paylaşır. Bu niteliği ile
çalışma aynı zamanda Ermeni kültürü ile ilgili bir ansiklopedik çalışma
olmasının yanında Ermeni kültürünün
kitlelere ulaşması ve bugüne taşınmasında katkıları olan kültür insanlarına bir
saygı ifadesidir. Yarman Ermenice kitapları en ücra köylere eşek veya katır
sırtında okuyucularına götüren ayak satıcıları/çerçileri de unutmamıştır. “Bu
yerleşik yayım şekline [dağıtıma], matbu kitabın, 18. Yüzyıldan itibaren yavaş yavaş içinde yer
aldığı ayak satıcılığı da eklenmekteydi.Türklerin ayrıcalığı olan at,
Hıristiyanlara yasaklandığı için katır üzerinde yol alan seyyar satıcılar köy
köy dolaşmakta; Londra ya da Amsterdam’dan gelme iki kumaş parçası ve dikiş
gereci arasında Venedik, İstanbul, Moskova ya da Kalküta’da çıkmış çeşitli
kitapları da teklif etmektedirler. Ancak burada yine bahar-yaz dönemlerinde,
yollar metrelerce karla örtülmüşken, en ücra köylere kadar ulaşabilen perakende
ticaret söz konusudur. Gerçekten, ayak satıcıları ve papazlar, matbu kitap
dağıtımcılığını neredeyse adilane bir şekilde paylaşmaktadırlar. Ayak
satıcıları eğlence, masal ve bulmaca kitapları salnameler, egzotik romanlar
satarken, papazlar para karşılığı dua, mezmur, ilahi kitapları ve dua
çizelgeleriyle Ermenice İncil ya da Tevrat dağıtırlar.” Ermeni kültürünün
örneklerinin yayılması ve kitleselleşmesinde
herkesin ve her kesimin üzerine
düşeni gerçekleştirdiğini söyleyebiliriz.
Yarman, Ermeni matbaacılığının gelişmesi ve yaygınlaşma
sürecini naklederken, bu sürecin dönüm noktalarına ve önemli şahsiyetlerine
odaklanır. Bunlardan biri de Mühendisyan’dır. Mühendisyan İmparatorluğa modern
baskı tekniklerinin getirilmesinde ve kullanılmasında öncülüğünün yanında bir
çok ilke de imza atar. “Mühendisyan’ın matbaacılık alanındaki katkıları
yalnızca Ermeni toplumu tarafından değil, Osmanlı toplumu ve devlet tarafından
da bilinmektedir ve kendisi Türklerin Gutenberg’i olarak tanınmıştır. Onun
hazırladığı özel aletlerle harflerin dökümü ve dizgi işi kolaylaşmış ve
matbaacılığın galvano, stereotip ve çinkograf dalları Osmanlı’ya getirilmiştir.”
Onun döktüğü yazı kalıpları Latin harflerinin kabulüne kadar kullanılmıştır.
Mühendisyan bunların dışında imparatorluğun parasını da
basmaktadır. “Ermeni amira olan Mıgırdiç Cezayirliyan sayesinde devletin gümrük
bilet ve kayıt defterlerini de basmıştır. 1.844 yılında kaimenin basımı işinde
ona görev verilir. Aslında ilk banknotlar 1841 yılında Rafael Kazancıyan
tarafından, “Kaime-i Mutebere-i Osmaniye” adıyla basılmıştı. Kazancıyan,
Mekteb-i Bahriye’de litografya harita kalıplarının kazınması hizmetinde
bulunmuş, yeni Kâvaim kalıplarının hakkı, tabı ve bastırılması için Darphane-i
Amire’de verdiği başarılı hizmetler nedeniyle de ödüllendirilmiştir. Ancak
Kazancıyan’ın baskıları kaba bulunduğu için Mühendisyan Darphane’ye davet
edilmiş ve önce 5.000, sonra da 1.000, 500 ve 250 kuruşluk “faizli” denilen
kaimeleri basmıştır. Aynı yıl Tabhane-i Amire’de yaptığı Celî talik yazılar
nedeniyle 10.000 kuruş atiye ile ödüllendirilmiştir.”
Yarman, Ermeni
matbaacılığının İstanbul’daki başarılı örneklerinden söz ederken Mıgırdiç
Khrimyan’ı (Khrimyan Hayrik, 1820-1907
ihmal etmez. Ermeni yayıncılık
faaliyetlerinde ve Ermeni bilincinin oluşmasında önemli bir yeri olan
Khrimyan’ın hem İstanbul hem de taşradaki baskı ve yayın faaliyetlerinden
örnekler verir. “Khrimyan’ın
unutulmasının sebebi, çok zaman onun kurduğu matbaanın yalnızca taşrada,
Van’da, hizmet verdiğinin düşünülmesidir. Khrimyan’ın taşra Ermenilerinin
sesini duyurmaya özel bir önem vermesi de onun çabalarının esas olarak
Anadolu’yla sınırlı olduğu düşüncesini güçlendirmiştir. Khrimyan, Ermeniler
arasında yarattığı Yergir (Vatan) mitosu yoluyla kadim Ermenistan’la bağlantı
kurmayı başarmıştır. İstanbul Ermeni’lerinin taşra Ermenileri ne daha duyarlı
olmasında onun payı son derece önemlidir ve kurduğu matbaa da önce İstanbul’da
faaliyet göstermiştir. Khrimyan, 1850 yılında Mühendisyan matbaasında basılan
Hıravirag Araradyan adlı eserini Zeytunlu papaz Gazar’ın rahmetli ailesine
ithaf etmiş ve Vanlı Mıgırdiç Khrimyan olarak imzalamıştır. 1854 yılında Episkopos
Kapriyel tarafından Akhtamar rahibi olarak takdis edilen Khrimyan, önce
Akhtamar Manastırı’nda bir ruhban okulu ve matbaa tesis etmeye çalışmıştır.
Ancak burada manastır üyelerinin muhafazakâr muhalefetiyle karşılaşınca
İstanbul’a dönerek Üsküdar Surp Haç Kilisesi’nde vaiz olarak çalışmaya başlar.
Burada Ermeni Nizamnâmesi’nin (1863) ve Kanun-ı Esasi’nin (1876) hazırlanmasına
önemli katkılarda bulunan Krikor Odyan’ın babasından aldığı destekle bir matbaa
kurmayı başarır. Khrimyan Üsküdar’da kurduğu bu matbaada Ardziv Vaspurdkan (Van
Kartalı) adlı dergiyi yayımlamaya başlar (1855-1856). 1858 yılında matbaasını
Van’daki Varaka Vank’a (Varaka Manastırı)- nakleder. 1862 yılında Muş şehrinin
ruhani önderi olunca matbaayı Muş’a taşır ve 1863 yılında rahip Karekin
Sırvantsdyants’ın da desteğiyle Ardzvig Darona (Muş Kartalcığı) dergisini
yayımlar. II. Abdülhamid döneminde Khrimyan’ın matbaasına el konulmuş, aletler
Varaka Vank’tan alınarak Van’a taşınmış ve orada Osmanlıca kitapların basımı
için kullanılmıştır. II. Meşrutiyet’in ilanıyla birlikte Khrimyan’ın matbaası
da özgürlüğüne kavuşmuş ve rahibin hatırasını yaşatmak için asıl yerine, Varaka
Vank’a nakledilmiştir. Mıgırdiç Khrimyan’ın V. Ardzuyan adlı matbaasında bu
dergilerin dışında yayımlanan kitaplar arasında Hırahank Mangants (1856,
Üsküdar), Aypenaran (1857), Usyal Bantukhd (1873, Varak), Hayrenagidutyun (iki
cilt, 1883, Varak) gibi kitaplar da bulunmaktadır.
Yarman’ın
sunumunda Khrimyanın katkıları bunlarla sınırlı olmadığını görüyoruz. O
tarımsal faaliyetlerde de bir öncülüğe imza atmıştır; “Aramyants’ın hazırladığı salname, Van
vilayetindeki Varaka Ziraat ve Köy İşleri Okulu hakkında da değerli bilgiler
vermektedir. Bu son derece ilginç uygulamayı başlatan ve Varaka manastırı
bünyesinde bir ziraat okulu açan kişi Mıgırdiç Khrimyan (Hırimyan)’dır. Aynı
manastırda okul ve matbaa açılmasına öncülük eden kişi de odur. Aslında 18601ı
yıllar manastırların faaliyetlerinin azaldığı ve önemlerini yitirmeye
başladıkları bir dönemdir. Ancak kıtlık ve açlık yıllarının acı hatıraları
Khrimyan’ı böyle bir ziraat okulunun açılmasına zorlamıştır.”[4]
İstanbul Ermeni nüfusun yoğunluğu ve imparatorluk
başkenti olması sebebiyle kültürel gelişmelerin merkezi olması dolayısıyla
matbaacılık faaliyetinin burada son derece gelişkin olması doğal olduğunun
kabul edilmesi gerektiğini ifade eden Yarman, imparatorluğun başka şehirlerinde
de Ermeni matbaacılık tarihine de odaklanır.[5] “İzmir şehri bu bakımdan asla
ihmal edilmemesi gereken bir kültürel merkez olarak dikkat çekmektedir. 19.
yüzyıldaki Ermeni kültürel Rönesans’ında (Veradzınunt) İzmirli aydınların rolü
son derece belirgindir. İzmir’deki Ermeni yerleşimi uzun bir geçmişe sahiptir.”
İzmir, Halep’le birlikte, ticaretin kavşak noktalarından biridir. Uluslararası
ticaretin gelişmesi ve bu ticarette Ermenilerin varlığının güçlenmesi şehrin
önemini de artırmış, İzmir 18. yüzyılda imparatorluğun en büyük ihracat limanı
haline gelmiştir. “Bu süreç şehrin kültürel açıdan da Avrupa’yla erken
tarihlerde ilişki kurması sonucunu doğurmuş, matbaa, gazetecilik ve eğitim
alanındaki gelişmelerin önünü açmıştır. Esasen tarihçi Arşag Alboyacıyan’ın
ticaretin gelişmesiyle Ermeni matbaacılığının gelişmesi arasında kurduğu
bağlantı İzmir şehri açısından da doğrulanmaktadır.”
İzmir’deki Ermeni yayıncılığından söz ederken Dedeyan’ın
Ermeni aydınlanmasına yaptığı katkıların altını çizer “İzmir’deki Ermeni
matbaacılığı söz konusu olduğunda en önemli atılımı Harutyun Dedeyan’ın yaptığı
tartışmasızdır… Anahid Ter Minassian, Dedeyan matbaasının Ermeni
aydınlanmasındaki rolü hakkında çok kesin bir fikre sahiptir: Gerçeklen de
hiçbir matbaa, Viyana ve Venedik Mıkhitaristlerininkiler hariç, Ermenilerin
uyanışında ve eğitiminde böylesi bir rol oynamamıştır.” Dedeyanlar, sadece
matbaacılık işleriyle değil birçok alanla ilgilenirler. Dedeyanların basımevi
aynı zamanda geçmişteki elyazmaları geleneğinde olduğu gibi çok amaçlı bir
merkezdir: “Dedeyanlar, matbaacılığın yanı sıra çevirmenliği de üstlenmek
durumunda kalırlar. Ancak İzmir’de oluşan genç entelektüellerin desteği olmadan
bu yayıncılık faaliyetinin gerçekleşmesi mümkün olamazdı. Krikor Çilingiryan,
Mesrob Nubaryan, Krikor Mıseryan, Garabed Ütücüyan, Madteos Mamuryan gibi
gençlerden oluşan grup, adeta bir çevirmenler okulu olarak çalışmaktadır. Onların
çabalarıyla La Fontaine, Victor Hugo, Lamartine, Alexandre Dumas, Eugene Sue,
Jules Verne, Moliere, Racine çevirileri okurlarla buluşur. Krikor
Çilingiryan’ın çevirdiği (1869) Victor Hugo’nun Sefiller’i (Tışvarnerı)
toplumsal adalet ve devrim fikrinin Anadolu’da yaygınlaşmasına katkıda
bulunmuştur.
Devrim ve adalet fikrinden söz etmişken Ermeni
devrimcilerini anmadan geçmek olmaz: Ermeniler bulundukları çevrenin ticari,
kültürel ve sosyal hayatına katıldıkları ve değiştirdikleri gibi siyasal
hayatına da katılarak siyasal değişikliklerin aktörleri olarak önemli roller
oynamışlardır. Bu bakımdan İsdepan Vosgan’ı 1848 devriminde Paris
barikatlarında dövüşürken görmek şaşırtıcı değildir. Ermeni kültürel hayatında
önemli yeri olan İzmir’deki Mesropyan Koleji “Isdepan Vosgan (1825-1901) gibi 1848 yılında
Paris barikatlarında dövüşen ve İzmir’e dönüşünde Fransız edebi düşüncesini
Ermeni aydınlara tanıtan eğitimcilerin görev yaptığı bir okuldu ve parlak
mezunları bu etkinin Ermeni toplumu içinde yayılmasına aracılık etmiştir.”
Siyasi partileriyle bulundukları coğrafyanın siyasal
hayatına katılan ve devrim ve adalet fikrinin bu coğrafyada öncüsü olan
Ermeniler, Osmanlı coğrafyasında [bugün unutulmuş olsa da] ilk sosyalist
partileri hayata geçirmiş ve Marxist klasikleri yayınladıkları [hatta
İngilizceden önce Komünist manifesto Ermeniceye çevrilmiştir] gibi işçilerin
hak mücadelesinde de öncülük yapmışlardır. Bunların başında Türkiye işçi sınıfı
tarihinde dönüm noktası olarak gösterilen [Ermeniler ve kurucusu Karekin
Gözikyan nedense (!) anılmaz] ilk
sendika olarak alabileceğimiz Osmanlı Matbaa İşçileri Zanaat Birliği ile birlik
tarafından örgütlenen matbaa işçileri
grevi de bu coğrafyanın ilk örgütlü ve başarılı hak mücadele örneğidir. Burada
sözü Arsen Yarman’a bırakıyoruz:
“İmparatorluktaki matbaa işçilerinin ilk sendikası olduğu
söylenebilecek olan Osmanlı Matbaa İşçileri Zanaat Birliğinin kurucusu Karekin
Gozikyan [Palu doğumlu] Kafkasya’dan gelen bir devrimcidir. Birliğin etkin bir
konuma gelebilmesi için çaba sarf edenler arasında Takvor Maleosyan, Mıgırdiç
Taniyelyan, F. Caryan, Arm. Karnikyan gibi isimler de bulunmaktadır. Birliğin
başkanlık ve sekreterlik görevini yürüten Gozikyan, dizgicilerin yanı sıra
diğer matbaa çalışanlarının da bu birlikte yer alabileceğini ve birliğin sadece
Ermeni işçilere değil Türk işçilere de açık olduğunu belirtmiştir. Osmanlı
Matbaa işçileri Zanaat Birliği’nin plan ve nizâmnâmesi de Kilikya matbaasında
ve yine iki dilde basılmıştır. Ermeni işçiler için Büyük Yeni Han’da, Türk
işçiler için de Babıâli karşısında birer oda kiralanmıştır. Birliğin üye sayısı
kısa bir süre içinde birkaç yüzü bulmaya başlayınca etkinliği de artmıştır.
Birlik aldığı kararla matbaa işçilerinin çalışma saatlerini 10-12 saatten 8
saate indirmeyi ve ücretleri de iki katma çıkarmayı başarmıştır. Bu iki adım
onun işçi ve işverenler nezdindeki ağırlığını da artırmıştır. Ancak birlik
çalışmalarını 31 Mart (13 Nisan) 1909′daki Abdülhamid yanlısı ayaklanmaya kadar
sürdürebilmiştir. Ardından istikrarsız bir siyasal ortam hâkim olup, işsizlik de
artınca matbaa sahipleri tekrar işçilere baskı yapmaya başlamış ve birlik
sayesinde elde edilen hakları sınırlamıştır. 1920 yılında yayımlanan bir Şaviğ
(Şavikh/Yol) dergisine bakıldığında matbaa işçilerinin örgütlenme
girişimlerinin daha sonra yine başarılı olduğu anlaşılmaktadır. Zira Şavig’in
13 Nisan 1920 tarihli nüshasına bakıldığında, derginin logosunun altında bu
yayının Ermeni Matbaa (Tipografi) İşçileri Birliği’nin yayın organı olduğu
belirtilmektedir. Bu nüshanın (Yeni Dönem, 1. Sene, No: 19) logosunun hemen
altında “Edebi, Siyasi, Mizahi Haftalık Gazete” ibaresi ve onun altında da
“Dünyanın Bütün İşçileri Birleşin” cümlesi yer almaktadır. Bu cümle derginin
siyasal yaklaşımı hakkında açık bir fikir vermektedir. Derginin adresi olarak
“Babıâli Cad. No: 58″ belirtilmektedir ve müdür olarak Leon Şatıryan’ın, editör
olarak da Yervant Odyan’ın ismi geçmektedir. Derginin logosunda Şaviğ ismi
bulunmakla birlikle, iç sayfalarda Şaviğ İknadağa ismi kullanılmakladır.
Öyle görünüyor ki,
1919 yılında yayın hayatına
başlayan İknadağa ile Şaviğ 1920 yılında birleşmişlerdir. Birleşmeyle
ortaya çıkan bu yeni derginin yayın hayatı 1922 yılına kadar sürmüştür.”
Kısaca , Yarman’ın bu önemli çalışması aynı zamanda, önceki çalışmalarında olduğu gibi, başta örneklediğimiz sorusuyla bağlantılı; cehalete son verme
çağrısıdır!
[1] Elyazmalarının başında ya da sonunda yer alan
kolofonlarda, elyazmasının başına gelen önemli olayları anlatan bölümler
bulunmaktadır. Ayrıca elyazmasının yazıldığı dönemde meydana gelen tarihsel
olaylar ya da yazıldığı bölgeyi etkileyen gelişmeler (Moğol istilası, deprem,
salgın hastalık vs.) de kaydedilmektedir.
[2] Elyazmasının
matbu eserle, karşılaştırıldığında daha iktisatlı olma özelliği 1666 yılında
Amsterdam’da Ermenice basılan Tevrat örneğinde son derece belirgindir. Bu baskı
elyazması istinsahını hemen hemen hiç etkilememiştir, çünkü içerdiği 160 adet
gravürün artırdığı maliyetler hesaba katıldığında bu modern baskı kitabı ancak
zengin tüccarlar alabilmekteydi. 16. yüzyılda Doğu’da ve özellikle de İran’daki
elyazması üretimi, Avrupa’daki Ermeni matbaacılığıyla rekabet edebilir
durumdaydı.
[3] Ankaralı Hovhannes, Latin Coğrafyası, Petrus
Appianus’un Kozmografya ve Ptolemeus’un Coğrafya‘sını; Lehistanlı Stepan,
Flavius josephus’un Yahudilerin Savaşı’nı, Aristoteles’in Metafizik’ini; Oskan
Yerevantsi Latinceden Gramer Sanatı ve Mantık Öğeleri adlı kitapları bu dönemde
Ermeniceye çevirmişlerdir.
[4] “1897 yılında manastırdaki okul tamamen bir ziraat
okuluna dönüşmüştür. Sınıflarda teorik dersleı verilen öğrencilere daha sonra
uygulamalı bir eğitimin de verildiği okulun müdürü ise Ardaş Tarpinyan’dır.
Aramyants’ın hazırladığı salname sayesinde dönemin ziraat faaliyetlerini
planlayan ve koordine eden kurumlan hakkında da bilgi edinebiliyoruz. Bunlardan
biri ve en önemlisi 1913 yılında kurulan MIŞAG Köy Ekonomisi Birliği’dir.
Salnamede Osmanlı Ermenilerinin bu önemli ziraat kuruluşunun tüzüğü,
kurucuları, kuruluş amacı, üye olma koşulları ve faaliyetleri hakkında bilgiler
bulunmaktadır.”
[5] Ermeni matbaacılığının 400. Yılında (1912) dünyanın 17 ülkesinde ve 95 şehrinde
faaliyette bulunan 462 adet Ermeni matbaası vardı. Osmanlı sınırları içinde son yıllara kadar
bir basımevine ve hala bir gazeteye sahip olmayan illerde daha 19. Yüzyılda
Ermeni matbaa ve gazeteleri bulunmasına okuyucunun dikkatini çekmek isterim.
Akunq.net
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.