Dört ayrı resmi belgeye dayanarak söyleyebiliriz ki Sarkis Torosyan,
1916’da Amerika’ya giriş yapmadı, Romanya’da savaşmaktaydı ... Yüzbaşı
Torosyan’ın anıları etrafında dönen tartışmalar, eğer gazete köşeleri terbiye
sınırlarını aşan seviyesiz hakaretler için kullanılmaz ise, bugüne kadar hiç
ele alınmamış birçok konuyu tartışmamıza vesile olabilir. Birinci Dünya
Savaşı’nda Osmanlı ordusundaki Hıristiyan askerlerin akıbetleri ve ailelerinin
sürülüp imha edilmeleri bu konuların başında gelir.
***
Tarihçi Taner Akçam yazdı: Dört ayrı resmi belgeye dayanarak
söyleyebiliriz ki Sarkis Torosyan, 1916’da Amerika’ya giriş yapmadı, Romanya’da
savaşmaktaydı
Yüzbaşı Torosyan’ın anıları etrafında dönen tartışmalar, eğer gazete
köşeleri terbiye sınırlarını aşan seviyesiz hakaretler için kullanılmaz ise,
bugüne kadar hiç ele alınmamış birçok konuyu tartışmamıza vesile olabilir. Birinci
Dünya Savaşı’nda Osmanlı ordusundaki Hıristiyan askerlerin akıbetleri ve
ailelerinin sürülüp imha edilmeleri bu konuların başında gelir. Yazının
başındaki alıntı, 1915 yılında Anzaklar tarafından esir alınan bir Ermeni
askerin ifadesine dayanılarak verilen bir haberden alınmıştır.[2] Ermeniler
arasında buna benzer çok sayıda hikâyeler anlatılır. Çanakkale’de, Ermenilerin
silahsızlandırılarak cepheye sürüldüğü ve arkadan ateş edilerek katledildikleri
söylenir.[3]
.jpg)
Torosyan tartışmalarının, sonuç alıcı ve ufuk açıcı tarzda
yapılabilmesi için tarihçilerimizin bir başka hususu daha akılda tutmalarında
fayda vardır. Çok bilmedikleri ve yabancısı oldukları bir alana girmeye
başlamaktadırlar. Bu alan, büyük kitlesel katliamlar ve bu katliamlardan
kurtulan insanların kendi hayat hikâyeleri üzerine konuşmaları ile ilgilidir.
Bu Türk tarihçilerinin hiç uğraşmadıkları bir konudur ve bu nedenle
söyleyecekleri şeyler konusunda son derece dikkatli olmaları gerekir. Torosyan
tartışmalarında bunun farkında bile olunmadığının yeteri kadar örneği
verilmiştir.[4]
Sadece bir örnek vereyim, eğer Yüzbaşı Torosyan’ın anıları üzerine
tartışmayı, 1915-18 döneminde Ermeni nüfusun kitleler halinde sürülmesi ve imha
edilmesi gerçeğinden kopartır ve cepheler, gemiler, tepeler ve topların çapı
konusunda verdiği bilgiler ile sınırlı bir tartışma olarak yaparsanız, hem bir
şey anlamaz, hem de ciddi hatalar yaparsınız. Örneğin, 1916 yılında, Osmanlı
vatandaşı bir Ermeni’nin pasaport aldığını düşünür, elini kolunu sallayarak
yurt dışına çıktığını iddia eder ve Amerika’ya gittiğini yazarsınız. Subay veya
değil, bir Ermeni’nin1916’da, yurt dışına nasıl çıkabileceğini sormak ise
kimsenin aklına gelmez.
Oysa, biliyoruz ki 1915 yılı ile birlikte tüm Ermenilerin ülkeye giriş
çıkışları yasaklanmıştı. “Başkumandanlık Vekâlet-i Celîlesininmüsâ‘ade-i
mahsûsası olmadıkça erkek ve kadın hiçbir Ermeninin hâricdenmemâlik-i
Osmaniyeye duhûlüne ve on yedi ile elli beş yaşları arasında bulunan zükûr
[erkek] Ermenilerin dahi hârice azîmetlerine kat‘iyyen müsâade edilmemesi
vekâlet-i müşârun-ileyhâdan [adı geçen makamdan] iş‘âr buyurulmakla
mûcebinceîfa-yı muâmele olunması.”[5] Bırakın yurt dışına çıkmayı, yurt içinde
seyahat edebilmek için bile özel seyahat belgesi alınması şarttı.
Yurt dışına çıkışlar o denli sıkı kontrol altındadır ki, ABD
hükümetinin tüm baskı ve ricalarına rağmen, Amerikan vatandaşı olmuş
Ermenilerin bile çıkışlarına müsaade edilmeyerek ölüme yollanmışlardır.[6]
Böyle bir ortamda, herhangi bir yabancı ülke vatandaşı olmayan Sarkis Torosyan’ın
(asker olsun veya olmasın) bırakın nasıl pasaport aldığı, ülkeyi nasıl terk
ettiği, izin olmaksızın ülke içinde nasıl seyahat edebildiği cevap verilmesi
gereken ciddi sorulardır. Ama söylediğim gibi bu soruyu sormak kimsenin aklına
gelmediği gibi, Torosyan’ın 1916’da normal yollarla ülke dışına çıkarak
Amerika’ya gittiği, hiç tartışmasız herkes tarafından, büyük bir ifşaat olarak
görüldü ve kabul edildi.
Verilebilecek bir diğer örnek, soykırımdan sağ olarak kurtulmanın ne
anlama geldiği ve diaspora konusudur. Aşağıda ayrıntılarıyla göstereceğim gibi,
Hakan Erdem’in kitabı başta olmak üzere konuyla ilgili yazılarda ciddi hatalar
yapılmış ve maalesef akademisyenlerimiz diaspora konusundaki ön yargılarının
esiri olmuşlardır. Torosyan, büyük bir kitlesel katliamdan kurtulmuş bir
milletin üyesi olarak değil, kitap yazmaya vakti olan, bolca kitap okuyan,
araştırma yapan ve bu araştırmalarının sonucunda tarihsel roman yazan, huzur
içinde bir entelektüel olarak tahayyül edilmiştir. Bunun da ötesinde, diasporadaki
milliyetçi Ermenilerin Torosyan’ın kitabını ütüledikleri, yok saydıkları gibi
hiç bir araştırmaya dayanmayan, tamamıyla hayal ürünü tezler ileri sürülmüş
daha doğrusu uydurulmuştur.
Benim tartışmaya katılma nedenim esas olarak bu husustu ve Ermeni soykırım
bağlamı bilinmeden ve anlaşılmadan bu tartışmanın yapılamayacağını iddia ettim.
Bu iddiam nedeniyle Taha Akyol tarafından “angaje aydın” olmakla suçlandım[7];
eğer yaptığı hakaretleri bir kenara bırakırsak, Halil Berktay da benzeri
değerlendirmelerde bulundu ve benim tavrımı “faydacılık” ve “Ermeni severlik”
olarak niteledi.[8] İddiamı burada yeniden ele almakta fayda vardır.
Ermeni Meselesi: Bir Varlık–Yokluk Sorunu
Gerek 23 Kasım 2012 tarihli AGOS söyleşisinde ve gerekse 24 Aralık 2012
tarihli Taraf yazısında, Torosyan tartışmalarının o güne kadar yapılış ve
sürdürülüş biçimini “soykırım gerçekliğinin üstünü örtmek” olarak eleştirdim.
Nedenim çok basitti. Torosyan’ın kitabı, Osmanlı ordusundaki bir Ermeni
askerinin cephelerdeki anıları ve ailesinin Ermenilerle birlikte sürgün ve imha
edilmesi gibi iki ana büyük bölümden oluşuyordu. Cemil Koçak tarafından sunulan
2,5 saatlik “Eski Defterler” programı da dâhil, tüm tartışmalar askeri
cephelerdeki bilgiler üzerine yapıldı. Hiç kimse ama hiç kimse bu anıların
cephelerdeki bilgiler kadar önemli olan, Yüzbaşı Torosyan’ın ailesinin
sürülmesi ve imha edilmesi ile ilgilenmedi. Konu, üzerinde konuşulması bile
gereksiz önemsiz bir ayrıntı olarak kaldı. Ve benim gibi, naçizane bu gerçeği
hatırlatan birine de hakaret edildi.
Geldiğim nokta itibarıyla, “soykırımın üstünü örtmek” eleştirimin
oldukça yetersiz ve eksik olduğunu kabul etmem gerekiyor. Ben aslında daha
derin ve daha köklü bir sorundan söz etmek istiyordum. Ne demek istediğimi daha
iyi açıklayabilmek için Jürgen Habermas’a başvurmak isterim. Habermas,
toplumların sosyal dokuları ve kurumları içine yerleşik, gizli bir şiddet
olgusunun var olduğuna dikkat çeker ve bu şiddet sayesinde, toplumun tümü
tarafından benimsenen bir iletişim tarzı yaratıldığını savunur. Bu “kolektif
iletişim tarzı” sayesinde, hem bazı olguların toplumun dikkatinden kaçırılması
başarılır, hem de toplumda gözle görülmez bazı sınırlamalar kurumsallaşır;[9]
bu tarzı esas alan bir zihniyet dünyası örülür ve bazı konuların konuşulmaması
konusunda sessiz bir antlaşma sağlanır.
Elias Siberski’den ödünç alacağım “iletişimsel gerçeklik” (die
kommunikative Wirklichkeit) tanımı belki daha açıklayıcı olabilir. Siberski bu
tanımı gizli örgütlerin önemli bir özelliğini açıklamak için kullanır.[10] Ona
göre, gizli örgütler, üyeleri arasında yarattıkları iletişim tarzı sayesinde,
içinde yaşadıkları gerçekliğin dışında bir başka gerçeklik yaratırlar.
Türkiye’nin tarihi ile ilişkisi de biraz buna benzer. Biz, toplum olarak
tarihimizle ilişkimizde gizli bir örgütün üyeleri gibi davranıyoruz.
Kuruluşumuzdan itibaren, gizli örgütlere has bir “iletişimsel gerçeklik”
yaratmış bulunuyoruz. Bu “iletişimsel gerçeklik”, bizim düşünme ve varoluş
biçimimizi belirliyor. Duygularımızı tanımlayan inanç sistemlerimizi, yani
bizlerin tüm sosyal-kültürel ilişkiler ağını, bizi biz yapan şeyleri
biçimlendiriyor.
Sonuçta “iletişimsel gerçeklik” üzerinde konuşulan ve konuşulmayan
dünyalar ve buna bağlı olarak toplumu bir eldiven gibi kuşatan kolektif bir sır
yaratılmıştır. Entelektüel hayatımızdan çok basit bir örnek vereyim: İdris
Küçükömer ve onun özellikle “Düzenin Yabancılaşması” adlı eseri Türk düşün
hayatının önemli köşe taşlarından birisidir. Bu kitabında Küçükömer,
Türkiye'nin dününü ve bugününü anlamaya yönelik son derece önemli makro bir
model sunar.
Habermas ve Siberski örnekleri ile söylediklerim ışığında bu kitaba bir
daha göz atınız; Türkiye'yi derinden etkileyen, solcusu ve sağcısı ile herkesi
onlarca yıl bitmez tükenmez tartışmalara sokan bu kitapta, Osmanlı toplumu
analizi yapılırken, nüfusun neredeyse yüzde 30’unu oluşturan Hıristiyanların
olmadığını görürsünüz. Şaka değil, Küçükömer Hıristiyanların olmadığı bir
Osmanlı toplumu anlatır bize. Bu, bugün Türkiye üzerine Kürtler ve Alevileri
yok sayarak, Türkiye toplumu analizi yapmaktan daha vahim bir durumdur.
İdris Küçükömer’in, toplumun yüzde 30’unu yok sayarak yaptığı
analizlerin ne kadar doğru olduğu gibi bir tartışmayı yapmıyorum, bu ayrı bir
konu. Bundan daha da önemli bir başka hususa dikkat çekmek istiyorum. İdris
Küçükömer’in, Hıristiyanları yaşamamış, yok sayan Osmanlı toplumu analizleri,
sevenlerini ve nefret edenlerini hiç rahatsız etmedi ve hâlâ da etmiyor.
Torosyan tartışmaları da farklı olmadı. Kitap çıktığı andan itibaren,
Torosyan’ın Hıristiyan bir asker olduğu, ailesinin sürüldüğü ve imha edildiği
yok sayıldı. Tüm bir anı, sadece Çanakkale ve cepheler hakkında verilen
bilgilerden ibaret telakki edildi ve öyle tartışıldı. Televizyon tartışmaları,
köşe yazıları tepelerin adları, gemilerin isimleri ve batırılış tarihleri ve
topların çapları etrafında yürütüldü. Torosyan’ın ailesinin sürülmesi ve imha
edilmesi, üzerinde durmayı bile hak etmeyecek, önemsiz bir ayrıntı olarak
bırakıldı. Tüm bunların tesadüfî olmadığını, yukarıda anlattığım zihniyet
dünyasının ürünü olduğunu iddia ediyorum. Benim hatırlatmama duyulan ve en uç
örneğini Taha Akyol’da gördüğümüz, “bu da nereden çıktı şimdi” tepkisinin esası
da burada yatıyor.
Tartışılan Konu Nedir?
Genel kuraldır, eğer anlaşamadığınız konuların ne olduğu konusunda bir
karara varamazsanız tartışma yapamazsınız. Görebildiğim kadarıyla, Yüzbaşı
Torosyan tartışmalarında henüz anlaşamadığımız konular şunlardır, cümlesini
kurabilmekten uzağız. Bana göre tartışmanın birbiriyle ilişkili iki boyutu
vardır. Birincisi, “bu anı ne hakkındadır” meselesidir. Anı, Osmanlı ordusunda
görev yapmış bir Hıristiyan asker ve ailesinin akıbeti ile ilgilidir. Torosyan,
bize hem ordudaki görevlerini, hem de ailesinin diğer Ermenilerle birlikte
nasıl sürülüp imha edildiğini anlatmaktadır. Tartışmalar sırasında ise
Torosyan’ın sadece cepheler konusunda verdiği bilgiler tartışılmış ve ailenin
imhası ile ilgili boyut yok sayılmıştır.
Aslında Hakan Erdem bu konuda bir adım daha ileriye giderek,
Torosyan’ın ailesine ilişkin anlattıklarının da uydurma olduğunu ileri
sürmüştür. Özellikle kız kardeşin hikâyesini, -mişli geçmiş zaman kullanarak
alaycı bir dille aktardıktan sonra, “anne–babasının 1915 olaylarında
hayatlarını kaybettiklerine dair” bir kanıtın olmadığını ileri sürmüştür.[11]
Erdem’in, insanların soykırım sırasında öldürülüp öldürülmedikleri konusunda ne
tür bir kanıt aradığını bilemiyorum. İleri sürdüğü kanıt meselesinin öldürülen
bir milyona yakın insan için de geçerli olduğunun farkında olup olmadığını da
bilemediğim gibi...
Tartışmanın ikinci boyutu, Torosyan’ın ne kadar gerçek bir kişi ve
savaşlara ilişkin anlattıklarının ne kadar kendi hikâyesi olup olmadığıdır.
Halil Berktay ve Hakan Erdem, anının esas olarak “askeri hatırat” kısmına
dayanarak yazılanların hayal mahsulü olduğunu ve anının uydurulmuş olduğunu
iddia ettiler ve hâlâ da ediyorlar. Bu konuda ileri sürdükleri en önemli kanıt,
Hakan Erdem’in Torosyan’ın Amerika’ya 1916’da girmiş olduğunu “ispat” etmiş
olmasıdır. Bu “keşif”, kamuoyu tarafından da, büyük bir başarı olarak
gösterildi ve sorgusuz sualsiz benimsendi.
Halil Berktay ve Hakan Erdem, Torosyan’ın1916’da ABD’ye giriş yaptığı
gerçeğinden de hareketle, onun subaylığının, cepheler hakkında verdiği
bilgilerin, kitabında yayınladığı 10’un üzerindeki askerlik resimlerinin ve
yayınladığı belgelerin, her şey ama her şeyin sahte ve üretilmiş olduğunu ileri
sürüyorlar. Kayseri’nin Develi kazasında böyle bir insanın doğduğu, mezar taşı
olduğu, 1916’da Amerika’ya gittiği, orta bir tahsilli ve boyacı/badanacı olduğu
kesindir ama bunun dışındaki tüm bilgiler uydurma ve sahtedir.
Torosyan’ın Torunu İle Görüşme
Karşı tezi savunan Ayhan Aktar ise anıların Yüzbaşı Torosyan’ın
yaşanmış hayat hikâyesi olduğunu, Torosyan’ın esas olarak kendi başından
geçenleri anlattığını savunuyor. Soykırım sürecini yaşamış kişilerin yazdığı,
abartısız yüzlerce anı kitabı okumuş olduğum için benim açımdan ortada bir
sorun yoktu. Torun Louise Schreiber ile görüşmem ve birçok yeni belgeye
ulaşmam, eksiği ve fazlası ile Torosyan anılarının yaşanmış bir hikâyeye
dayandığı inancımı daha da pekiştirdi. Torosyan gerçek bir kişiliktir;
anılarında eksik–fazla kendi başından geçenleri anlatmıştı.[12]
Louise Schreiber görüşmesi ile birlikte artık tartışmanın en azından bu
boyutunun kapanması; anıların, 1920’li yıllarda, Torosyan’ın aklında kalanları
Ermenice anlatması ile kaleme alındığı ve askeri cephelerde bulunmamış bir
insanın bu denli detay bilgi içeren hatıra anlatamayacağı konusunda bir kuşku
kalmaması gerekirdi. Torosyan’ın anlattıklarının ne derece “tarihi kaynak”
olarak kullanılabileceği ise ayrı bir konudur, ona da aşağıda değineceğim.
Öyle görülüyor ki, Halil Berktay ve (muhtemelen Hakan Erdem) ortaya
çıkan yeni bilgi ve belgelerin kendi söylediklerinin onaylanması anlamına
geldiğini söylemeye devam edecekler ve halen de ediyorlar. Berktay’ın ana
mantığı şu: Torosyan’ın savaşlar ve cepheler konusunda verdiği bilgiler
öylesine yanlış ve öylesine uydurmadır ki, bu tüm anının palavra olduğunu
ispata kâfidir. Louise Schreiber’in şahitliğine başvurmak ve Torosyan’ın
Amerika’daki hayatı hakkında bilgi edinmek istemek ise, tam bir “tarihçilik
faciası”dır.[13]
Halil Berktay’a göre, yapılması gereken konunun etrafında dönmek yerine
cepheler ve savaşlar konusunda bulduğu onlarca hatadan hiç değilse iki-üç
tanesinin yanlış olduğunu kendisine göstermektir. Eğer, Torosyan’ın Çanakkale
ve diğer cepheler konusunda söylediklerinin doğru olduğunu gösteremiyorsak ve
de belgelerin sahte olmadığını ispat edemiyorsak, yapılacak şey hem anıları,
hem de bunların gerçek hayat hikâyesine dayandığı iddialarını çöpe atmaktır.
Aşağıda da kısmen ele alacağım gibi, anıları kesinleşmiş bilgi ve belge
sınavına tabii tutup, eldeki verilere ne kadar uyup uymadıklarına bakarak bir
kenara atmaya kalkmak, son derece eksik ve yanlış bir bakış açısına denk düşer.
Bu bakış, anıların tarih yazımı içindeki yeri ve nasıl tartışılmaları gerektiği
konusunda esasa ilişkin bilgi eksikliğinden kaynaklanır.[14]
İki Osmanlı Belgesinin Sahteliği Meselesi
Louise Schreiber’den alarak yayınladığım Osmanlı belgelerinin sahte
olduğu konusunda bir uzlaşma var.[15] En azından sahte olamayacakları konusunda
henüz karşı bir fikir bugüne kadar ileri sürülmedi. Ben birçok nedenden dolayı
bu tartışmanın devam edeceğini ve etmesi gerektiğini ileri sürüyorum.
“Sahtelik” konusunda oluşmuş geniş uzlaşmaya rağmen bunu söylemem tuhaf
gelebilir. Öncelikle belirtmek isterim ki, belgeleri, önemleri nedeniyle
saklamam doğru olmazdı; kamu ile paylaşarak özellikle tarihçilerin dikkatine sunmam
gerekiyordu. Belgenin dilindeki, çeviri sırasında bizim de fark ettiğimiz bazı
yazım hataları nedeniyle, sunumda belki bir uyarıda bulunmak gerekebilirdi,
bunu bir eksiklik sayarım.
Ama hatalara dikkat çekilmiş olunsaydı bile, konu gene belgelerin sahte
olup olmadıkları ekseninde tartışılacaktı. Oysa ben belgelerin sahte
olmadıklarını düşünüyorum. Veya daha doğru bir deyişle “sahte” veya “hakiki”
olup olmadıklarının, siyah ve beyaz gibi karşı karşıya konarak
tartışılamayacaklarını düşünüyorum. “Sahte” veya “üretilmiş” kelimelerinin
açıklamakta yetersiz kaldığı bir durum söz konusudur. Bu nedenle bu tartışmanın
zamana yayılarak devam etmesinde fayda var.[16]
Ben, Torosyan’ın sahtekâr veya şarlatan olduğu ve bu belgeleri de
kendisinin sahte olarak ürettiği tezini inandırıcı bulmuyorum. Çünkü sıcak
mührün, kâğıdın antedinin ve Enver Paşa’nın imzasının Torosyan tarafından
üretildiği ve ana amacının da zengin olmak veya Amerikalılara hava atmak olduğu
iddialarının maddi bir temeli yok. Bu, hem sahte belge üretmek konusunda hiç
bir bilgiye sahip olmamak[17], hem de soykırımdan kurtulmuş insanların
Amerika’daki yaşamları ve Amerikan toplumunun bu insanlara yönelik ilgisi
konusunda hiçbir bilgiye sahip olmamak anlamına gelir. Aşağıda göstereceğim
gibi, Amerika’da ne böyle bir ilgi, ne de böyle bir pazar söz konusu idi.
Torosyan’ın Aktif Görevde Kalmasını İsteyen Komutanlar
Yine aşağıda ele alacağım başka hususlarla birlikte, belgelerin
Amerika’da değil, savaş sırasında yazılmış olduklarını ve Torosyan’ın
komutanlarından habersiz, kendi başına bu belgeleri yapmasının da imkânsız
olduğunu düşünüyorum. Bu söylediklerimin anlaşılabilmesi için, söylediklerimin,
yazımın başında dikkat çektiğim ve tartışmalarda yok sayılan soykırım bağlamı
içinde okunması gerekir. Öncelikle, Torosyan’ın anılarında var olan ve ama
kimsenin dikkat etmediği bazı hususları hatırlatmak istiyorum.
Bize aktardığına göre Torosyan, “Ermeni katliamları hakkındaki
dedikoduları” Mart 1915 civarında duymaya başlar; bahar aylarında da devlet
dairelerinde çalışmakta olan Ermenilerin görevlerinden alındıklarını ve Ermeni
askerlerin silahsızlandırıldıklarını bildiğini anlıyoruz. “Büyük çaplı
katliamların planlandığı ve Ermeni nüfusun imha edileceğine... dair
söylentiler” kulağına gelmektedir. “Kaderimin ne olacağını merak etmeye
başladım”[18] der Torosyan.
Bunu takip eden sayfalarda Torosyan, Çanakkale’deki komutanı Cevat Paşa
ile olan görüşmesini anlatır. Komutan, Hıristiyanların silahlarının toplanmakta
olduğunu Torosyan’ın da duyduğunu bilmektedir. Ama Torosyan’ın aktif görevden
alınmasını istememektedir. Ve İstanbul nezdinde, Torosyan gibi “yeri
doldurulamayacak bir subayı” yanında tutabilmek için girişimlerde bulunmuş
fakat girişimi işe yaramamıştır. “Hareketsiz kalakaldım” der Torosyan, “demek
ki maceralı yolun sonuna gelmiştim.” Açıkça, hayatından endişe etmekte, ölümden
korkmaktadır Torosyan.[19]
İstanbul’a büyük korkular içinde gider, Harbiye Nezareti bodrumunda
kısa bir süre gözaltına alındığını da anlatır. Torosyan’ın Enver Paşa’dan
aldığı belgenin tarihinin bu günlere denk gelmesinin tesadüf olmadığını
düşünüyorum. Bu iddiamın anlaşılabilmesi için bir başka sosyal olgunun daha
bilinmesi gerekiyor; “mesleki ahlak kuralları” (Code of Conduct) özellikle
Silahlı Kuvvetler mensupları arasında çok önemlidir. Subaylar, beraber ölüme
gittikleri arkadaşlarını korumak için ellerinden geleni yaparlar. Nitekim 1915
aylarında, Ermeni askerlerinin silahsızlandırıldığı, Ermeni milletinin
imhasının hayata geçirilmeye başlandığı günlerde komutanları Torosyan’ı aktif
görevde tutabilmek için ellerinden geleni yapmaktadırlar.
Bu nedenle, bu tarihlere denk düşen Enver Paşa belgesinin komutanların
bilgisi dâhilinde hazırlandığını ve sahte olmadığını düşünüyorum. Torosyan,
savaşta yararlı olduğuna inanılan bir subaydır. Silahları alınmamış ve aktif
birlikte kalmaya devam etmiştir. Geleceği hakkında kuşkular taşıyan, hayatından
endişe eden Torosyan’ın bu belgeleri kendi başına hazırlaması imkânsızdır;
çünkü kimseden habersiz, sahte belge hazırlaması ve bu belgeleri kullanmaya
kalkması veya üzerinde bulundurması onun ölüm fermanı anlamına gelecektir.
Romanya cephesindeki belgenin de yine aynı şekilde gösterdiği başarılar
nedeniyle komutanlarının bilgisi dâhilinde verildiğini söylemek çok yanlış
olmayacaktır. Çünkü aşağıda da göstereceğim gibi, bu cephede başından
yaralandığı konusunda verdiği bilgilerin doğru olduğunu biliyoruz. Ben,
ideolojik görüş veya etnik kökenden bağımsız, Silahlı Kuvvetler mensupları
arasında var olan “mesleki ahlak kuralları” sayesinde, Torosyan’ın aktif savaş
birliğinde kalmayı başardığını ve hayatını kurtardığını düşünüyorum.
Söylediklerim çok fazla spekülasyon gibi gelebilir. Fakat yazımın
girişinde de söylediğim gibi, tarihçilerimizin bu konuları tartışabilmeleri
için, çok yeni bir alana girdiklerini görmeleri ve alışkın olmadıkları bir
sosyal olguyu tartışmakta olduklarını fark etmeleri gerekir. Yüzbaşı
Torosyan’ın anılarında, yukarıda aktardığım pasajların kimsenin dikkatini
çekmemiş olmasına da bu nedenle çok şaşırmıyorum. Çünkü zihniyet dünyamız henüz
bu tür okumalara hazır değildir.
Tartıştığım konuya, çarpıcı bir örnek Holocaust’tan verilebilir. Tüm
bir dönem boyunca, tahmini 150,000 civarında, ırkçı tabirle “tam, yarım ve
çeyrek” Yahudi asker ve subay, Nazi ordusunda görev yapmıştır. Nazilerin,
Yahudilere yönelik sınırsız imha politikalarını hayata geçirdiği bir sırada, bu
kadar çok sayıda (esas olarak “yarım” ve “çeyrek”) Yahudi’nin Nazi ordusunda
görev yapması ve hayatta kalması şaşırtıcı gelebilir. Bunun en önemli nedenlerinden
birisi, komutanlarının bu Yahudiler için “saf kan aryandır” diye rapor
düzenlemeleri veya Yahudi subayların hazırladığı belgeleri imzalayarak merkeze
göndermeleridir. Ve üstelik bu komutanların çoğu Nazi Partisi üyesidirler. Bu
davranışın birçok nedeni vardır. Ama savaş sırasında bu subaylara ihtiyaç
duyulması nedenlerin başında gelmektedir.
Sözünü ettiğim bu bilgileri hayatta kalmış Yahudi askerlerle yapılmış
röportajlardan öğreniyoruz.[20] Bizim Yüzbaşı Torosyan veya benzerleri ile
görüşme yapma şansımız yok ama üstlerinin, askerdeki Ermenilerin toplanıp imha
edildiği bir dönemde, aktif savaşa katılan ve kahramanlıklarını bildikleri bir
subayı korumak için bazı tedbirler almalarının hiç de tuhaf olmadığını
düşünüyorum. Ama dediğim gibi bunun anlaşılabilmesi için tartışmanın soykırım
bağlamından kopartılmadan yapılması gerekir.
Eklenebilecek son bir nokta da, belgelerin “sahte” olup olmadıkları ile
içindeki bilgilerin doğru olup olmadıklarının birbirlerinden tamamıyla ayrı
konular olduğudur. Bir belge “sahte” olabilir ama içinde aktardıkları bilgiler
doğrudur veya belge “hakikidir” ama içindeki bilgiler sahtedir. Başbakanlık
arşivinde özellikle 24 Nisan 1915 ve sonrasında İstanbul’da tutuklanan ve
Çankırı ve Ayaş’a sürülen Ermeni entelektüelleri ile ilgili belgeler bu ikinci
duruma bir örnek olarak verilebilir. Eldeki Osmanlı belgelerine göre, büyük
kısmı öldürülen bu entelektüellerin çoğu ya yargılanıp beraat etmişler, ya affa
uğramışlar ya da kaçmışlardır; hapiste kalanlar ise sonradan serbest bırakılmışlardır;
öldürülen yoktur.[21]
Özetle, “Ermeni’dir yapar” veya “diasporadaki Ermenilere, Türkler için
savaştığını ispat etmek isteyen bir kaçık” veya “Amerikalılara hava atmak için
belge üretti” gibi gerçeklikle pek bağdaşmayan fikirlere sahip değilseniz, bu
belgelerin “sosyal tarihi” üzerine daha çok tartışacağımızı bilmeniz gerekir.
Bu nedenle, tartışmayı uzun döneme yaymakta fayda vardır.
Torosyan ve 1916’da Amerika’ya Giriş Efsanesi
Torosyan’ın bir hayalperest ve hatıralarının da uyduruk olduğunu ispat
için ileri sürülen en önemli argüman, Torosyan’ın 1916 yılında ABD’ye giriş
yaptığı iddiasıdır. Bu tez doğru değildir, yanlıştır. Hakan Erdem, Torosyan’ın
1916’da ABD’ye giriş yaptığını gösteren, 1916 yılına ait herhangi bir giriş kaydı
göstermemiştir, gösterememiştir, çünkü yoktur. Tüm iddia, burada da
yayınladığım, Torosyan’ın 1920 giriş kaydı üzerinde, “daha önce Amerika’ya
geldiniz mi?” sorusu hizasında, elle yazılmış “1916, 6 ay” notunun varlığıdır.
Bu 6 ayın, hangi aylara tekabül ettiği ise belli değildir. (Bakınız Belge 1-A
ve 1-B)
Belge 1-A:23 Aralık 1920 Gemi Yolcu Listesi, sayfanın sol tarafı;
Torosyan’ın ismi 25’inci sıradadır.
Torosyan’ın ABD’ye 1916 yılı giriş kaydı olmadığına göre, ortada dört
ihtimal vardır; a) Torosyan 1916’da kaçak giriş yapmıştır; b) 1916’da kanuni
yollardan girmiştir ama bu yıla ait giriş kaydı bulunamamaktadır; c) yalan
söylemiştir; d) bu bilgi yanlışlıkla oraya kaydedilmiştir. Görüldüğü gibi
ortada kesin bir kanaat değil ancak spekülasyon yapılacak bir konu söz
konusudur. Ve bu spekülasyonun, yani Torosyan’ın ABD’ye 1916’da girmiş olduğu
bilgisinin doğru olabilmesi için tek bir koşul vardır; Torosyan’ın, 1920
yılındaki girişi sırasında, sınırda doğru bilgi vermiş olması gerekir. Hakan
Erdem’in bu spekülatif durumu kesin bir bilgi olarak sunmasını anlamakta
zorlandığımı itiraf etmek zorundayım.
Belge 1-B: Yolcu listesi belgesinin sağ tarafı; 1916 ibaresi için
25’inci sıraya bakınız.
Saydığım alternatifleri sıra ile ele alırsam ortaya şöyle bir tablo
çıkmaktadır; a) Torosyan’ın ABD’ye kaçak girdiği ve bu nedenle 1916 kaydının
olmadığını iddia etmek çok sorunludur ve tartışmak bile gereksizdir;[22] b)
Torosyan’ın ABD’ye kanuni yollarla, kendi pasaportu ile girdiği ve çıkış
yaptığı ama buna ilişkin kayıtların bulunamadığı daha akla yakın bir seçenek
olarak durabilir. En azından, konu üzerine çalışan uzmanların aktardıklarından,
bazı göçmenlere ait giriş kayıtlarının bulunamıyor olduğunu biliyoruz. En büyük
neden ise, giriş sırasında isimlerin yanlış yazılmasıdır. Fakat Torosyan için
bu seçenek iki temel nedenden dolayı hemen hemen imkânsız gibidir.
Birincisi, bu durumda Torosyan’ın 1915 sonları veya 1916 başlarında,
Osmanlı topraklarını kanuni yollarla, kendi pasaportu ile terk etmiş olması
gerekir ki, Ermenilerin ülkeden giriş çıkışları yasak olduğu için bu
imkânsızdır. Torosyan’ın, Talat Paşa’nın özel izni ve aldığı pasaport ile
ülkeyi terk etmiş olduğunu düşünmek bile gereksizdir.
İkincisi, Torosyan 1916’da resmi yollarla ABD’ye girmiş olsaydı, bu
bilgi daha sonraki beyanlarında da yer alırdı. Yani Torosyan, 1920 girişinde,
doğru bilgi verip “1916’da girdim” demiş olsaydı, ileriki yıllarda da bu
bilgiyi tekrar etmesi gerekirdi. Saklaması için hiçbir gerekçesi yoktur ve
üstelik saklaması kendi aleyhinedir. Oysa Torosyan daha sonraki beyanlarında
1916 yılından hiç söz etmemiş ve giriş yılı olarak sadece 1920 yılını
vermiştir. (C) ve (D) şıkları üzerine istediğimiz kadar spekülasyon
yapabiliriz.
Burada spekülasyon yaparak konuyu uzatmak yerine elimizde var olan
başka belgelere başvurmak daha doğru olur.[23] Torosyan’ın 23 Aralık 1920’de
ABD’ye girdiği konusunda elimizde resmi bir kayıt zaten mevcuttur. Bunun
dışındaki belgeler şunlardır: Birincisi,1930 nüfus sayımı bilgileridir. Bu
sayımda Torosyan, ABD’ye giriş yılı olarak 1920 yılını vermektedir.[24]
(Bakınız Belge 2) Eğer 1920 yılında girişi sırasındaki el yazısı (1916 girişi)
doğru olsaydı, Torosyan’ın 1930 yılında da aynı bilgiyi tekrar etmesi
gerekirdi. Aksi, girerken doğru bilgi veren Torosyan’ın, 1930’da yalan
söylediği anlamına gelir ki bu hiç inandırıcı değil.
Belge 2: 1930 Nüfus Sayımı, Torosyan 40’ıncı sıradadır.
Elimizdeki ikinci ve asıl önemli belge, Torosyan’ın Amerikan
vatandaşlığına başvuru sırasında, Çalışma Bakanlığı tarafından kendisine
verilmiş, ülkeye giriş tarihini resmi olarak gösteren belgedir. Bakanlık,
orijinalini yayınladığımız bu belgede, kendi ellerindeki kayıtlara göre de
Torosyan’ın 23 Aralık 1920’de ülkeye resmen giriş yapmış olduğunu
bildirmektedir. Belgenin veriliş tarihi 11 Ekim 1930’dur.[25] (Bakınız Belge 3)
Belge 3: Çalışma Bakanlığının Resmi Giriş Belgesi
Aslında Amerikan Çalışma Bakanlığı’nın Sarkis Torosyan’ın ülkeye 23
Aralık 1920’de girdiğine ilişkin verdiği bilgi ile bu konuyu kapanmış
sayabiliriz. Fakat ben elimde olan bir başka belgeye daha başvurmak istiyorum.
Bu belgenin önemi şuradadır ki, belge sadece 1916 giriş tarihinin yanlış
olduğunu göstermekle kalmıyor ayrıca Torosyan’ın savaşlara ilişkin aktardığı
bazı bilgilerin doğru olduğunu da gösteriyor. Sözünü ettiğim belge, Sarkis
Torosyan’ın 1942 yılına ait askerlik yoklama kaydı ve sağlık karnesidir.
(Bakınız Belge 4)
Belge 4: Askerlik Yoklaması Sağlık Karnesi
Yayınladığım belgede görülebileceği gibi sağlık raporunda, Torosyan’ın
fiziki özellikleri aktarılır ve başının sol tarafında yara izi olduğu bilgisi
verilir.[26] Bu yaranın nereden olduğunu tahmin edebiliyoruz. Torosyan,
anılarında Romanya cephesinde iken, yaralandığını söyler ve “bir şarapnel
parçası başımı sıyırdı”, der ve devam eder, “yere kapaklandım ve kafamın tuhaf
bir vaziyette olduğunu hissettim. Korkunç bir ağrı çekiyordum. Yaradan fışkıran
kan, gözlerimi örtüp üniformamın önünü kaplamıştı.” Bu iki bilgi birbiriyle
uyuşmaktadır. Torosyan bir de tarih veriyor, 30 Kasım 1916.[27]
Tüm bu bilgileri bir araya getirdiğimizde, elimizdeki dört ayrı resmi
belgeye dayanarak Torosyan’ın 1916’da Amerika’ya giriş yapmadığını ve
Romanya’da savaşmakta olduğunu söylemekte bir mahsur yoktur zannederim.
Torosyan’ın Sahtekâr Olması Durumunda Yapması Gerekenler
"Yüzbaşı Torosyan’ın kitabının aklında kaldığı kadar, eksik–fazla,
doğru–yanlış yaşadıklarının aktarılmasıdır” tezim çok basit bir temele
dayanmaktadır. Anlattığı cephelerde bulunmamış bir insan tümen, karargâh,
kolordu, komutanlar ve cephe detaylarını içeren bilgileri (doğru ve
yanlışlarıyla) bu kadar detaylı anlatamaz, uyduramaz; kitaptaki kendi elinden
çıkma savaş çizimlerini yapamaz, cephelerdeki resimleri çektiremez. Kitabın
tamamlandığını bildiğimiz 1929 yılında, Torosyan’ın anlattığı cephelere ilişkin
bu tür detay bilgileri ihtiva eden kaynakların mevcut olduğunu düşünmeye
kalkmak bile saçmalıktır.
Eğer Halil Berktay ve Hakan Erdem gibi, Torosyan anılarının bir
sahtekârın hayal mahsulü uydurma eser olduğunu kabul edersek; yine onların
iddiası ile Everek’teki Ermeni Cemaat Okulu’na gittiğini “kesinlikle
söyleyebiliriz”[28] dediğimiz orta bir tahsilli bir insandan şunları yapmasını
bekliyoruz demektir:
1. Bir tek Çanakkale'ye değil, beş ayrı askeri cepheye ait takım,
tümen, komutan isimleri de dâhil (doğru–yanlış) detaylı bilgileri bulması,
öğrenmesi ve ezberlemesi; hatta bazı askeri operasyonların saatlerini bile
sıralaması;
2. Cephelere ilişkin son derece detaylı çizimler yapması veya bunları
bir yerlerden çalması;
3. Sahte belge üretmesi; sadece Enver Paşa imzalı metindeki resmi
antetli kağıdı bulması yetmiyor. Enver’in imzasının neye benzediğini bilerek
taklit etmesi de gerekiyor. Yine bunun gibi, Abdülkerim Paşa evrakını üretmek
ve özellikle üstündeki sıcak mührü de yapmak zorunda.[29]
4. Kitapta 17 adet resimden 11 tanesinde Torosyan, asker elbiseleri ile
değişik cephelerde ya tek başına ya da diğer askerlerle birlikte görülmektedir.
Demek ki, Torosyan’ın askeri subay elbiseleri bulması ve Türkiye’de farklı
cephelerde olduğunu da gösterebilecek resimler çektirmesi gerekiyor.[30]
5. Tüm hayatı boyunca “Travma Sonrası Stres Bozukluğu” hastalığının
belirtilerini gösterecek bir hastalığa sahip olması veya bilerek bu rolü
oynaması;
6. Adana'da evlendiği karısına kim olduğuna ilişkin yalan söylemesi ve
tüm ailesini bu yalanla sonuna kadar kandırmayı başarması; veya tüm aileyi
özellikle kardeşlerini kendisiyle bu yalanı oynamaya ikna etmiş olması;
7. Çocuklarına geceleri “sahte” savaş hikâyeleri anlatması;
8. Tüm Ermeni çevrelerine hayatını ve savaş hikâyelerini anlatması;
kitabı yayınladıktan sonra da konuşmalar yapması ve röportajlar vermesi...
Listemin eksiği var, fazlası yok... Tabii yukarıda saydığım noktalardan
bazılarının geçerli olabilmesi için Louise Schreiber’in şahitliğini ve Ermeni
diasporasında Torosyan hakkında çıkan yayınları ciddiye almak gerekiyor.[31]
Görüldüğü gibi, bir Ermeni okulunun 6’ıncı sınıfından terk bir
boyacının, tüm bir hayatını sahte ve hayal mahsulü yarattığı bir kişilik için
sadece bilgi ve belge bulması-üretmesi, stüdyolar bulup resimler çektirmesi
yetmiyor. Bir de senaryo yazması gerekiyor; hatta senaryo yazması da yetmiyor,
bunun da ötesinde bir ömür boyu bu senaryoyu oynaması gerekiyor. Ortadaki
tablonun tuhaflığı için fazla bir şey söylemem gerekmiyor sanıyorum.
Ama bu tuhaflıktan kurtulmanın bir yolu var; torununun da aktardığı
gibi Torosyan’ın aklında kaldığı kadarıyla kendi hayat hikâyesini anlatmış
olduğunu kabul etmek. Renkli hayatı dışında, sıradan bir anı ile karşı
karşıyayız.
Soykırım Üzerine Yazılan Anılar Hakkında Sınırlı Gözlemler
Hakan Erdem’in kitabında, son derece önemli, temel bir mantıksal hata
dikkat çekicidir. Kitapta Torosyan, elinde geniş imkanları olan, araştırma
yapan, kaynak kullanan bir entelektüel gibi sunulmakta ve anılarını da esas
olarak yaptığı araştırmalar sonucu kaleme aldığı ileri sürülmektedir. Hakan
Erdem’in Torosyan’ı, tıpkı bir üniversite profesörü gibi, diasporada, elinin
altında birçok imkânı olan, okuyan, araştırma yapan ve kitabını yazarken de kaynak
kullanan bir entelektüeldir.[32]
Bu anlatıma göre, Torosyan yaşam savaşı, ayakta kalma kavgası vermiyor;
rahat ve huzurlu bir ortamda, bizim akademisyenlerimiz gibi araştırmalar
yaparak tarihi bir roman yazıyor ve üstelik Hakan Erdem’e göre bu iş için bolca
vakti de vardır.[33] Hakan Erdem’in kitabı tamamıyla bu mantık hatası üzerine
inşa edilmiştir. Louise Schreiber görüşmesi ve bilgileri ile birlikte
“araştırmacı Torosyan” tezinin akademik ömrünün tamamladığını kabul etmek ve bu
sayfayı kapatmak gerekir.
Başta Hakan Erdem olmak üzere tartışmada böyle bir hata niye yapıldı?
Üç temel neden var gibi gözüküyor. Birincisi, yazının başında da bahsettiğim
gibi, konunun bir milyonun üzerinde insanın imhası ile ilgili olduğunun tamamen
unutulması ve soykırım bağlamından kopartılarak tartışılmasıdır. İkincisi, Türk
akademi dünyasının, büyük kitlesel katliamlardan sonra, “sağ kalanların
geçmişleri ile uğraşma tarzı olarak anı yazma” geleneğine çok yabancı
olmasıdır. Üçüncüsü, ülkemizde egemen diaspora ve Ermeni imajıdır.
Torosyan’ın 1914–8 döneminde ailesi ve ulusu imha edilmiş bir
topluluğun üyesi olduğu gerçeği bu nedenle yok sayıldı. Onun ve özellikle
ailesinin büyük bir dramın kurbanı olduğu göz ardı edildi. Bu durum aslında,
büyük kitlesel katliam ne demektir; bundan sağ kurtulmak ne demektir;
diasporada hayatta kalma mücadelesi vermek ne demektir gibi son derece esasa
ilişkin sorunlardan habersiz olmak anlamına gelir ki bu Türk bilim dünyası için
büyük bir eksiklik olarak kabul edilmelidir.
Ermeni Anıları ve Anıları Nasıl Okumak Gerek
Burada Yüzbaşı Torosyan’ın kitabını anlayabilmek için, soykırım sonrası
yazılmış Ermeni anılarına ilişkin sınırlı bazı genel bilgiler vermek istiyorum.
Bu anıların tamamına yakını akılda kalanların anlatılması üzerine kurulmuştur.
Anlatanın hafızasına dayanmanın ötesinde kullanılan başka kaynak pek yoktur.
Daha önce var olsa bile kişisel arşivler yok olmuş, insanlar tesadüfen hayatta
kalmışlardır. Birçok durumda bir akraba ya da tanıdığa Ermenice (nadir bazı
durumlarda Türkçe) aktarılan anılar, o akraba veya tanıdık tarafından
İngilizceye kazandırmıştır. İngilizce bilememesi veya az bilmesi çeviriyi tam
kontrol edememesi ve bazen ana hatıradan kaymalara yol açabilmektedir.
Tarihlerde hatalar, isimleri yanlış hatırlamalar veya yer ve kişi isimlerini
İngilizceye aktarırken yanlışlık yapılması bu anıların ortak özelliğidir.
Ayrıca, birçok durumda anı sahibi kendi rolünü aşırı abartan bir dil kullanır.
Anı yazmanın önemli amaçlarından birisi, yazan kişilerin başına
gelenleri gelecek kuşaklara aktarmak arzusu kadar, kendi içlerini boşaltma
isteğidir de... Anı yazmak bir nevi terapi sayılır yazanlar için. Özellikle bu
nedenledir ki, anı sahipleri, anılarını her ne pahasına olursa olsun yayınlamak
isterler. Yaşanılan ülkede, konuya ilgi duyan bir kamuoyu bulmak zordur. Bu
nedenle, örneğin ABD’de olduğu gibi, bu anıları basacak bir yayınevi bulmak
hemen hemen imkânsız gibidir. Birçok durumda, insanlar yazdıklarını özel
yollarla, bulabildikleri herhangi bir matbaada basar ve sadece tanıdıklarına,
yakın çevrelerine dağıtırlar. Yayınevi bulunduğu nadir durumlarda ise, anı
sahibi, baskı parasına ortak olma ve belli bir sayıda kitabı satın alma sözü
verir. Araştırmacılar da dâhil, birçok kişinin bu tür anıların varlığından
habersiz olmalarının nedeni budur.
Yüzbaşı Torosyan’ın kitabı, yukarda anlattığımız tarza çok uygun bir
örnek teşkil eder. Hikâyesini Ermenice olarak anlatmış, eve gelen ve iyi
İngilizce bilen bir hanım anlatılanları çevirip daktilo etmiştir. Nitekim
burada belgesini yayınladığımız Yüzbaşı Torosyan’ın anılarının 1929 yılında
Library of Congress’e teslim belgesinde de görüleceği gibi, kitabın Yüzbaşı
Torosyan tarafından “görüldüğü ve anlatıldığı” gibi olduğu ifadesi yer
almaktadır.
Belge 5: 1929 Library of Congress Teslim Belgesi
Torosyan’ın, Büyük Buhran yıllarında parası olmadığı ve yayınevi de
bulamadığı için 1947 yılına kadar beklediğini anlıyoruz. 1954 yılında New
York’taki hastane tarafından verilen ölüm belgesinde mesleğinin müteahhit
olarak geçmesinden iş kurduğu ve para kazandığı sonucunu çıkartmak mümkün.
Nitekim 1947 yılında Boston’da bulduğu yayınevi ile yaptığı antlaşmanın beşinci
maddesine göre Torosyan kitabın basım masraflarına katılmayı kabul etmiş ve
1650 Amerikan doları ödeme sözü vermiştir. (Bakınız Belge 6) Elimizdeki
makbuzlardan ise Torosyan’ın 1950 dolar ödediği anlaşılıyor. Yani, anlaşmada
olandan fazla ödeme yapmıştır. Muhtemel ki eşe–dosta dağıtabilmek için kendi
kitabını satın almıştır. Torosyan’ın yayınevine ödediği para, bugünün değerleri
ile 20,000 dolar civarındadır ve bu oldukça büyük bir meblağdır.
Bu yeni bilgiler bize çok önemli bir şey hatırlatıyor. Tartışmalar
boyunca, Torosyan’ın anılarını yazmasının en önemli nedenlerinden birisi
olarak, onun para kazanmak, zengin olmak istemesini gösterenler oldu[34]. Oysa
anlıyoruz ki bırakın zengin olmayı, Torosyan kendi cebinden, hem de anlaşmada
yer alandan fazlasını ödeyerek kitabını bastırmıştır. Bunu yapmasının tek
nedeni vardır ve bu soykırımda sağ kalan insanlarda gördüğümüz ortak bir duygudur;
başına gelenleri başkaları ile paylaşmak arzusu. Torosyan savaşta yaşadığı
travmanın etkisindedir ve yaşadıklarının bilinmesini istemektedir.
Ermeni Taşnak Partisi yayın organı Hairenik gazetesine verdiği bir
röportajda söylediği şu cümle, içinde bulunduğu haleti ruhiyeyi anlamamız
bakımından önemli; “Benim kitabım Türklerin gerçek karakterini göstermeyi
amaçlamaktadır. Türkler onlara verdiğim hizmetlere karşılık bana nankörlük
ettiler. Bu benim onlara karşı dönmemin gerekçesidir.”[35]Amerika’da meşhur
olmak veya para kazanmak arzusu gibi iddiaları ciddiye almak mümkün değildir.
Belge 6: Yayınevi ile yapılan antlaşma ve 5. Madde Hükmü
Amerika’da böyle bir pazar yoktur; yayınevinin bu denli yüklü bir para
talep etmesinin nedeni de budur.[36]
1929 yılındaki taslak metinde, Torosyan’ın anlattıkları ile İngilizce
metin arasında kaymalar olmuş mudur, olmuş ise nelerdir? Veya 1947 baskısı ile
1929 yılındaki metin arasında bir fark var mıdır, bu soruların cevabını galiba
hiç bilemeyeceğiz. Tüm aramalarımıza rağmen bu metni bulamadık. Library of
Congress’in, 1947 yılında kitap yayınlandıktan sonra kendisine teslim edilen
daktilo metni imha etmiş olması kuvvetle muhtemeldir.
Aslında Torosyan bir konuda şanslı sayılmalıdır. Kitabı için bir
yayınevi bulmasının ötesinde, dönemin Ermeni basını da kitabına ilgi
göstermiştir. İngilizce ve Ermenice yayınlanan Hairenik, Baikar ve Mirror
Spectator, Groong gibi gazetelerde kitabın ilanları çıkmış, kitap tanıtım
yazılarına yer verilmiş ve Torosyan ile röportaj yapılmıştır. Örneğin Ramgavar
örgütünün resmi gazetesi Mirror Spectator; Taşnakların resmi yayın organı
Hairenik gazeteleri, kitap hakkında son derece olumlu tanıtım yazısı
yayınlamışlardır. Hairenik ayrıca “olağanüstü bir insan” başlığı ile Yüzbaşı
Torosyan ile yapılan bir röportaja yer vermiştir.
Tüm bu yayınlardan anlıyoruz ki, Taşnakların veya “Ermeni milliyetçi
çevrelerin” kitabı yok saydıkları, “ütüledikleri”, görmezden geldikleri, hatta
Torosyan’ın Osmanlı ordusunda savaştığı için dışlandığı gibi tezler tümüyle
yanlıştır. Torosyan üzerinde tartışma yapan akademisyenlerin, ulaşılması son
derece kolay bu malzemelere bakmadan, konu hakkında spekülasyon yapmaları kolay
açıklanmayacak bir hatadır.[37]
Ana problem söylediğim gibi, tartışmayı soykırım bağlamından kopartarak
yapmak, büyük kitlesel katliamlardan kurtulmanın ne demek olduğu konusunda en
küçük bir bilgi sahibi olmamak ve hayatta kalanlarla en küçük bir empati kurma
girişiminde bulunmamaktır. Buna bir de Ermeni diasporası hakkında bilgisizlik
ve var olan güçlü ön yargıları eklemek gerekir. Artık görülmesi gerekiyor ki,
akademisyenlerimiz, yukarıda saydığım hususları değerlendirmedikleri müddetçe,
bu konularda bilimsel eser kaleme almamalıdırlar.
Torosyan’ın Anılarını Kaynak Olarak Kullanılıp Kullanılmama
Görebildiğim kadarıyla, bir de ortada, bana göre tartışma konusu
olmayan ve ama tartışma konusuymuş gibi gösterilen bir husus var: Torosyan’ın
anılarının tarihsel kaynak olarak kullanılıp kullanılamayacağı. Halil Berktay,
bazı yazılarında, bu hususun tartışmanın esas konusu olduğunu iddia etti. Ona
göre, ben “Bu anı tarihsel kaynak olarak kullanılır”, diyormuşum ve kendisi de
“Hayır, kullanılamaz” diyormuş. Benim açımdan tartışma bu değildir, hiç de
olmadı.
Burada Torosyan tartışması itibarıyla bir hususun altının özel olarak
çizilmesi gerekir. Bir anının uydurma ve hayal mahsulü olup olmadığı tartışması
ile bir anının kaynak olarak nasıl kullanılabileceği birbirlerinden tamamıyla
ayrı konulardır. Halil Berktay ve Hakan Erdem bu anının tümüyle hayal mahsulü
ve uydurma olduğunu iddia ediyorlar. Bu durumda “tarihsel kaynak olarak
kullanma” tartışmasını yapmanın zaten hiçbir anlamı yoktur. Çünkü böylesi bir
tartışma, ancak ve ancak söz konusu anı, yaşanmış bir hayat hikâyesini
aktarıyorsa yapılabilir. Buradaki kural da çok basittir; bir anı gerçek hayat
hikâyesini aktarıyor olsa bile, bu onun doğrudan tarihsel bir kaynak olarak
kullanılacağı anlamına gelmez.
Birincisi, bir anı kitabının bir bütün olarak tarihsel kaynak olarak
kullanılıp kullanılamayacağı sorusu kendi başına anlamlı bir soru değil.
Araştırmacı, konusu ve sorusuna bağlı olarak, herhangi bir anıdaki şu veya bu
bilgiyi kullanabilir. Örneğin, Torosyan’ın Suriye çöllerinde Ermeni sürgünler
hakkında yaptığı bir gözlemi kullanabilirim ama bir başka konuda söylediğini
yanlış bulurum, kullanmam. İkincisi, herhangi resmi bir Osmanlı belgesine nasıl
eleştirel gözle bakıyorsam, anıda kullanacağım bilgiye de aynı eleştirel gözle
bakarım. Taraf’taki yazımda bunu aynen böyle de yazdım.
Anıların nasıl okunması ve nasıl kullanılması gerektiği sadece soykırım
araştırmaları açısından değil, genel olarak sosyal bilimlerde son derece ciddi
bir sorundur ve konunun boyutları, burada tartıştığımız sınırların ötesine
taşar. Özellikle Holocaust ekseninde de gözlediğimiz gibi, başlangıçta tarih
bilimi anılara oldukça soğuk ve uzak durmuştur. Daha çok psikoloji ve
sosyolojinin ilgi alanı olan anılar, özellikle sözlü tarih alanının yeni bir
bilim dalı olarak gelişmesi ile birlikte tarihçiler açısından da önemli bir kaynak
olarak değerlendirmeye başlanmıştır.[38]
Tartışmaya katılan diğer akademisyenlerle aramdaki fark şudur ki,
Ermeni soykırımı öncesi ve sonrasına ilişkin anılar, 1990’dan beri benim
doğrudan ilgi ve çalışma alanımdır. Tez hocam Vahakn Dadrian ile daha konu
üzerine çalışmaya başladığım 1990’lı yılların başlarında, uzun tartışmalarım
olmuştu. Dadrian, bana, Ermeni anılarının önemi ve ama onların kullanılmasında
dikkat edilmesi gereken hususlar konusunda uzun tavsiyelerde bulunurdu.
Anılarda, tarih, yer, isim vb. daima sorunludur. Kişiler genel olarak kendi
rollerini fazla abartırlar. Bu nedenle verilen bilgilerin kesinlikle kontrol
edilmeleri şarttır; paralel okuma gereklidir. Başka kaynaklardan teyit
edilmedikçe doğrudan kaynak olarak kullanılmamasında fayda vardır vb. Bunlar
bizim alanın kabul edilmiş kurallarıdır ve üzerinde tartışma bile gereksizdir.
Dadrian’ın ve benim Ermeni soykırımı hakkında yazdığımız eserlere şimdi bir de
bu gözle bakınız; kaynak olarak anılara fazla başvurmadığımızı göreceksiniz.
Fakat anılar hakkında burada söylediklerim, tarih yazımı açısından da
fazla klasik bakış açısına denk düşer. Bu klasik bakış, anılara, “tek bir
hakikati” ne kadar yansıttığı ve olgular ile tarihleri ne denli doğru verdiği
noktasından yaklaşır ki artık bu bakış da yavaş yavaş aşılmaktadır. Anılar
“tarihi hakikat” denilen şeyin tek olmadığı, çok daha karmaşık olduğunu bize
hatırlatırlar. Yaşanan dramın “başka tarihlerinin” de olduğunu bize
gösterirler. Anılar, bizi motive eden, bize ilginç sorular sordurtan ve yeni
yollar gösteren kaynaklardır. Ayrıca dönemin insanlarının zihniyet dünyasını,
neleri nasıl düşündüklerini ve nasıl yaşadıklarını anlamanızı sağlarlar.
Torosyan anıları benim için böyle bir kaynaktır da.[39]
Tekrar etmekte fayda vardır; bizim tartışma konumuz bu değildir. Zaten,
Cemil Koçak’ın “Eski Defterler” programında bu konu enine boyuna tartışılmış ve
taraflar konu hakkında genel olarak mutabakat sağlamışlardı. Hakan Erdem’in
kitabı ve Halil Berktay’ın köşe yazılarında dile getirdikleri ile tartışılan
konu, Torosyan’ın palavracı olup olmadığı, anlattıklarını kendi hayat hikâyesi
olup olmadığıdır. “Palavra ve uydurma” olduğu iddia edilen bir kitap üzerinden,
bu kitabın tarihsel kaynak olarak kullanılıp kullanılamayacağı tartışması zaten
yapılamaz.
Bitirirken
Yüzbaşı Torosyan’ın anılarının, onun kendi yaşadığı hayat hikâyesi olup
olmadığı tartışması bence artık son bulmalıdır. Anının, “tamamı hayal ürünü
olan bir fantezi, bilimkurgu metni” olduğu; Torosyan’ın mezarı ve 6’ıncı sınıf
mezunu olması dışında her şeyin sahte olduğu, Torosyan’ın 1916’da Amerika’ya
gittiği bu nedenle tüm anlattıklarının palavra olduğu yolundaki tezlerin artık
savunulacak hiçbir tarafı kalmamıştır. Benim için, Çanakkale savaşları üzerine
yayın yapan bir sitede yer alan şu sözler, konuyu tartışabilmek için makul bir
başlangıç noktası oluşturuyor; “Öncelikle şunu belirtelim ki, Serkis Torosyan’ı
tümüyle yok sayıp, anlattıklarını tümden reddetmek objektif bir tutum olmaz.
Serkis Torosyan, diğer gayr–i Müslim subay ve erler gibi Osmanlı ordusunda
hakikaten yer almış, Çanakkale, Makedonya, Irak Filistin Cephelerine gitmiş
olabilir. Ordu içinde astsubay da olabilir, teğmen de, yüzbaşı da.”[40]
Torosyan’ın bu cephelerde bulunduğunu ve başından geçenleri eksik–doğru
yazdığını artık tartışmaların başlangıç noktası yapmamız gerekir.
Tüm tartışmada açıkta kalan, hiç konuşulmayan ve benim tartışmaya dâhil
olmama neden olan ise, Osmanlı ordusundaki Hıristiyan askerlerin ve onların
ailelerinin başlarına neler geldiği sorusudur. Tartışmaya buradan devam etmek
hepimizin hayrınadır. Gerçekten, onlara ne oldu?
D İ P N O T L A R
[1]Argus gazetesi, 20 Ağustos 1915 aktaran, Vahe G. Kateb,
‘Australianpresscoverage of theArmeniangenocide 1915-1923’, University of
Wollongong, 2003, Basılmamış MA, 383.
[2] Elimde, Çanakkale’de esir alınmış Ermeni askerlerin aktardıklarına
dayanılarak Anzak subayları tarafından, yazılmış, fakat henüz yayınlanmamış
başka raporlar da mevcuttur.
[3] Anlatılanları ne kadarının doğru olduğu elbette ayrı bir tartışma
konusudur. Önemli olan, bunun yaygın bir kanı olduğunun bilinmesidir. Bu durum
belki bize, Çanakkale’yi bir kahramanlık destanı olarak değil, Türk, Kürt,
Ermeni, Arap, Anzak, İngiliz ile, insanların imha edildiği bir mezbaha olarak
ele alma imkanı verebilir.
[4] Hakan Erdem, Gerçek ile Kurmaca Arasında Torosyan'ın Acayip
Hikayesi, (İstanbul: Doğan Yayınevi, 2012), bu farkında olmamaya verilebilecek
en önemli örnektir. Bazılarını burada ele alacağım, son derece ciddi hatalarla
dolu olan kitabın belki de en problemli tarafı dilidir. Tüm kitaba, başta
Torosyan ailesi olmak üzere soykırımdan kurtulmuş insanları aşağılayan son
derece alaycı bir dil egemendir. Kitabın başta Türk basını olmak üzere çok
geniş bir çevre tarafından büyük beğeni ile karşılanmış olması da kendi başına
ele alınması gereken bir sosyal vakadır. Burada şu kadarını söylemekle
yetineyim ki, bu aşırı ilgi ve eleştirisiz kabul, Türk toplumunun kitlesel
katliamlar konusundaki tutumunun bir göstergesi olarak da algılanabilir ve bu
son derece vahim bir duruma işaret eder.
[5] BOA/DH.ŞFR., 53/334, Dahiliye Nezâreti Emniyet-i Umûmiye Müdüriyeti’nden (EUM)
Edirne, Erzurum, Adana, Ankara, Aydın, Bitlis, Basra, Bağdad, Beyrut,
Haleb, Hüdâvendigar, Diyarbakır, Suriye, Sivas, Trabzon, Kastamonu, Konya,
Mamuretülaziz, Musul, Van vilâyetleriyle Urfa, İzmit, Niğde, İçil, Bolu, Canik,
Çatalca, Zor, Karesi, Kudüs-i Şerîf, Kale-i Sultâniye, Menteşe, Teke, Kütahya,
Maraş, Eskişehir Mutasarrıflıklarına 13 Haziran 1915 tarihli şifre telgraf.
[6] Teorik olarak, yabancı ülke vatandaşı olmuş Ermeniler hem sürgünden
muaf idiler, hem de onların mallarına el konulmuyordu. Fakat İttihat ve Terakki
hükümeti 1869 Vatandaşlık Kanunu’nu gerekçe göstererek, Ermenilerin başka ülke
vatandaşlığına geçmiş olmalarını tanımıyor ve bu insanların da mallarına
el koyarak sürgüne, ölüme gönderiyordu.
Bu konuda daha fazla bilgi için bakınız; Taner Akçam Ümit Kurt, Kanunların
Ruhu, Emval-i Metruke Kanunlarında Soykırımın İzini Sürmek (İstanbul: İletişim
Yayınları, 2012)
[7]Hürriyet, 18 Aralık 2012.
[8]Taraf, 6 ve 8 Aralık 2012.
[9]JürgenHabermas, “Die Ütopiedesguten Herrschers,” in: Habermas,
Kulturand Kritik (Frankfurt a.M., 1973), p. 386-7
[10]Elias Siberski, Untergrundund Offene Geselschaft, Zur Fragen der
strukturellen Deutungdessozialen Phaenomens, (Stutgart, 1967), p. 51.
[11] Hakan Erdem, Gerçek ile Kurmaca Arasında Torosyan'ın Acayip
Hikayesi, 228–29.
[12] Burada, “Enver’e şöyle dedim”, “Lawrence zaten şöyleydi” falan
gibi anı yazarlarında görülen aşırı abartmaların olması, benim için üzerinde
kafa yorulacak değil, üzerinde durulmayacak ayrıntılardır.
[13] Bu vesile ile Halil Berktay’ın Louise Schreiber ve dedesi hakkında
sarf ettiği sözlerin (Taraf, 9 Ocak 2012)
hiç hoş olmadığını söylemek istiyorum. Sonuçta birileri kendisi ve
dedesi Halil Namık Bey hakkında da benzeri ithamlarda bulunabilir. Halil
Berktay’ın söylediklerinin, artık çok iyi bildiğimiz terbiye sınırları ötesi
üslubunun bir ürünü, maksadı aşan ifadeler olduğunu ümit etmek istiyorum. Çünkü
bizden, dedesinin kendisine aktardıklarına inanmamızı ama Louise Schreiber’in
anlattıklarını ciddiye almamamızı istemesinin Türkiye coğrafyasındaki
çağrışımları çok kötü maalesef.
[14]Burada verilebilecek en ilginç örnek Auschwitz toplama kampından
kurtulan bir kişinin anılarında, Auschwitz’deki ayaklanma sırasında dört
fırının imha edildiğini yazmasıdır. Konu üzerine yapılan tartışmalarda, verilen
bilginin “gerçekliğe uymadığı” ve bu nedenle “palavra” sayılması gerektiği
yolundaki tezlerin konuyu kavramaktan uzak olduğu ve bu tür bilgilerin hayatta
kalanlar için başka bir gerçekliğin ifade ediliş tarzı olduğu ileri sürüldü.
[Tom Lawson, Debates on the Holocaust, (Manchester and New York: Manchester
University Press, 2010), 284-5] Torosyan tartışmalarının Türkiye’deki sürdürülüş
tarzı nedeniyle, bu tür tartışmaları yapma şansından oldukça uzağız.
[15] Bu konuda en ayrıntılı analizi Edhem Eldem yaptı. Eldem, her iki
belgenin de aynı elden çıktığını, hem bazı kelimelerin yanlış yazıldığını, hem
de Osmanlı bürokratik dilinde kullanılmayan ifadelerin kullanıldığını
göstererek, belgelerin sahte olduklarını ileri sürdü. Edhem Eldem’e göre mühür
ve antet de sahtedir, ve belgeler muhtemelen ABD’de üretilmişlerdir; bakınız;
“Torosyan Belgeleri ve Sonrası”, Toplumsal Tarih, Şubat 2013. Muzaffer
Albayrak, Abdülkerim Paşa’ya ait belgenin dilindeki hatalara dikkat çekmekle
birlikte, “şahsi kanaatim sahte olduğu yönünde” diyerek daha dikkatli bir ifade
kullanmayı tercih etti; bakınız;
http://www.geliboluyuanlamak.com/415_Serkis-Torosyan-in-Tasdikn%C3%A2me-Belgesi-Uzerine-Bir-Inceleme-(Muzaffer-Albayrak).html
Bu sitede, belgelerin sahteliği konusunda başka yazılar da bulunmaktadır.
[16] Burada, Osmanlı belgeleri konusunda uzman olan
akademisyenlerimizin, belgedeki dil hataları ve standart yazıma aykırı ifade
kullanımları konularında söylediklerini önemsemediğim gibi bir intiba vermek
istemem. Aksine, bu bilgilerin son derece değerli olduklarını ve bir belgenin
sosyal tarihini anlamamız açısından önemli ipuçları sunduklarını düşünüyorum. Öte
yandan eklemek isterim ki, bu belgelerin sahteliği üzerine bir tartışma, eğer
Genel Kurmay arşivlerinde mevcut olduğunu tahmin ettiğim benzeri nitelikteki
harp belgeleri ile kıyaslama yapılmadan yapılırsa çok verimli olmaz ve doğru
sonuç alınamaz. Salt bu nedenle bile bu arşivlerin tarihçilere açılması
gerekir.
[17] Bunları sadece kağıtları kendi elimle tuttuğum için söylemiyorum.
1976’lı yıllarda, arkadaşlarıyla birlikte sahte mühür yapmak için oldukça fazla
uğraşmış bir kişi olarak söylüyorum.
[18] Yüzbaşı Sarkis Torosyan, Çanakkale’den Filistin Cephesine, (yay.
haz. Ayhan Aktar), (İstanbul: İletişim Yayınları, 2012), 136, 147.
[19]a.g.e., 149.
[20]Bryan Mark Rigg, Hitler'sJewish Soldiers: theuntoldstory of Nazi
raciallawsand men of Jewishdescent in theGermanmilitary, (Kansas:
UniversityPress of Kansas), 2002.
[21] Örneğin, 22 Haziran 1915’de İstanbul’da tutuklanan ve 26 Ağustos
1915’de, Çankırı’dan Ayaş’a götürülmek üzere iken yolda işkence edilerek
öldürülen Dr. Rupen Sevag Çilingiryan, bazı Osmanlı belgelerine göre, affa
uğramış ve serbest kalarak Ankara’ya yola çıkmıştır. [BOA/DH.EUM., 2. Şube,
10/73 20 L 1333, Kastamonu Valiliğinden Dahiliye Nezaretine 18 Ağustos 1331 [31
Ağustos 1915] tarihli telgraf.] Yusuf Sarınay’ın benzeri iddialarda bulunduğu makalesi
için bakınız; “What Happened on April 24, 1915?: The Circular of April 24,
1915, and the Arrest of the Armenian Committee Members in Istanbul”
International Journal of Turkish Studies, Volume 14, Nos. 1-2 Fall (2008):
75-103.
[22] Burada teknik bir bilgi vermek gerekir. ABD’ye girişler için
kaynak olarak kullandığımız yolcu listeleri, gemilerin hareket ettiği
limanlarda hazırlanırdı. Gemilere kaçak binerek ABD’ye girmek isteyenler,
vardıkları limanlarda ayrı listelere kaydedilirlerdi. Torosyan’ın ABD’ye, bu
iki listeye de kayıt edilmeden kaçak girdiğini ilan edecek birisinin ona bayağı
uzun bir senaryo yazdırması gerekir ki bu gerçekten bizim konumuz değildir.
[23]Burada bir kısmını yayınladığım bu belgelere ulaşma konusunda büyük
yardımlarını gördüğüm Mark Arslan, Janet Andreopoulos ve Louise Schreiber’e
özel teşekkürü bir borç bilirim.
[24] Hakan Erdem, SarkisTorosyan ailesinin 1930 Nüfus sayımı
bilgilerine sahip değil. Bunu bulamamış, ama bu son derece normal, çünkü nüfus
memurları tüm ailenin soyadını Sarkis yazmış ve bu nedenle de Torosyan
aramaları bir sonuç vermiyor. Aramanın Sarkis soy ismi ile yapılması gerekiyor.
[25] Bu resmi belge, 1916 girişi sırasında, Torosyan’ın isminin yanlıș
yazılmış olabileceği ihtimalini de geçersiz kılmaktadır. Çünkü, örneğin
Torosyan’ın eşi Celile’nin soy ismi 1920 yılında girişi sırasında yanlışlıkla
Forossian yazılmıştır. Çalışma Bakanlığı, 1937 yılında, vatandaşlığa başvuran
Celile’ye, ülkeye resmi giriș tarihi belgesi verirken, giriş sırasındaki ismini
gene Forossian olarak yazmıştır.
[26] Hakan Erdem, kitabının belgeler bölümünde, Torosyan’a ait olduğunu
iddia ettiği 1942 yılında yapılan Askerlik yoklaması ile sağlık kartını da
yayınlamıştır. Onun yayınladığı belgede bu bilgi yoktur. Hakan Erdem bir
talihsizlik eseri başka bir kişiye ait belgeyi Torosyan’a ait zannetmiş ve
yayınlamıştır. Ve bu yanlış bilgilere dayanarak da, Torosyan’ın “al
yanaklı–pembe tenli... (ve) çilli” olduğunu iddia etmiştir. (Hakan Erdem,
Torosyan’ın Acayip Hikayesi, 297–8).
[27] İfadesinden, Torosyan’ın 28 Kasım 1916’da bașlayan saldırının 2.
gününde yaralandığını anlıyoruz. Yüzbaşı SarkisTorosyan, Çanakkale’den Filistin
Cephesine, 203–04.
[28] Hakan Erdem, a.g.e., s. 354.
[29] Polemik amacıyla değil, bilgi amacıyla söylüyorum. 1977 yılında,
cezaevi firarım sonrasında Ankara’da, birçok arkadaşımla birlikte çok uğraştık
ama Torosyan’ınkine yakın kalitede bir patates mühür bile yapamadık. Ayrıca,
Torosyan’ın, bunca zahmetle ürettiği bir sahte belgeyi yayınlamaması da oldukça
tuhaf. Yayınevi istemedi, kendisi koymak istemedi gibi spekülasyonlar elbette
yapılabilir. Ama bu durumda, belgeleri ABD’de kendisine bir paye üretmek için
yarattı argümanı çok zayıflar. Hem cebinden 20,000 dolar vererek kitap
bastıracak, hem de onca zahmetle ürettiği belgeyi kitaba koymayacak; bu çok
inandırıcı bir fikir gibi durmuyor.
[30] Belki bir şaka gibi ama Hakan Erdem Torosyan’ın resimleri
Çukurova’da iken çektirdiğini iddia ediyor. “Mesela, bu subay kılığındaki
fotoğrafları Kilikya’da bulunduğu zaman çektirmiş olabilir”, Hakan Erdem,
Torosyan’ın Acayip Hikayesi, 348–349. Açık itiraf etmem gerekirse, bir
tarihçinin bu tür bir iddiada bulunması elbette üzücüdür, ama belki daha üzücü
olanı, kamuoyunun böylesi bir teze, sorgusuz sualsiz inanmasıdır.
[31] Bu noktada, Halil Berktay ve Louise Schreiber’in dedeleri hakkında
aktardıkları bilgiler arasında kategorik bir ayırım yapmadığımı belirtmek
isterim. Ne dede ne de torunların hangi ulusa mensup olduğu önemlidir.
[32]Hatta Hakan Erdem hızını alamayıp, Torosyan’ın okuduğunu zannettiği
eserlerin listesini bile vermektedir. (Hakan Erdem, a.g.e., 262–263; 275).
[33]a.g.e, 345-46.
[34] Sadece bir örnek; Hakan Erdem, a.g.e., 305
[35]Hairenik, 27 Kasım 1947.
[36] Durum bugün bile farklı değildir. Hâlâ birçok anı kitabı özel
imkanlarla basılmakta ve dağıtılmaya çalışılmaktadır. Bu tür anılar için ABD’de
bir pazarın olduğunu düşünmek, üzerinde durulmayı bile gerektirmeyecek yanlış
bir argümandır ve diaspora konusundaki bilgisizliğin basit bir göstergesi
sayılmalıdır.
[37] Gelinen noktada, verdiğim bu bilgiler ışığında Hakan Erdem’in
kitabında, Torosyan ve Diaspora konusunda tüm ileri sürülenlerin çökmüş
olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. (Sadece bazı örnekler; Hakan Erdem, a.g.e.,
268, 270, 349.)
[38] Anıların Holocaust tarihi açısından anlamı ve yarattığı sorunlar
konusunda oldukça fazla kaynak vardır. Konuya genel bir giriş sağlamak
açısından bakınız; Lawrence L. Langer, Holocaust Testimonies, The Ruins of
Memory, (New Haven and London: Yale University Press, 1991); Tom Lawson,a.g.e.,
270-312; James E. Young, “Toward a Received History of the Holocaust”, History
and Theory, Vol. 36, No. 4, (Aralık 1997): 21-43.
[39] Anıların tarih yazımında ne tür yeni perspektifler açtığı
konusunda Tom Lawson’un eseri gerçekten önemlidir. Onun, özellikle, anılarda
yer alan yanlış bilgi aktarımlarının bile aslında geçmiş hakkında bir tür
hakikati yansıttığı konusunda ileri sürdüğü tez oldukça ilginçtir. Benzeri bir
tez de, tamamıyla uydurma olarak yazılmış bile olsa, bazı anıların, üzerinde
sessizlik hüküm süren bazı konuların tartışılmasına katkıda bulanabileceğidir.
[40]http://www.geliboluyuanlamak.com/index.php giriş, 10 Ocak 2013.
http://t24.com.tr/haber/yuzbasi-torosyan-tartismalari-ya-da-suskunlugun-sessiz-anlasmasi/224224
1 yorum:
Tesekkürler Sayin Akcam.
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.