Ermeni Kültürünün Taş Tanıkları Ermeni Khaçtaşları .

Efsanelere göre, Ermeni Atalarının büyük babası Hayk, ölümünden önce soyuna, Ermenistan'daki kaba taşları düzeltip süsleyerek onlardan  sanat eserleri yaratmalarını talep etmiş. Ermenistan gibi dağlık coğrafyaya sahip ülkelerin dağlara, kayalara, hatta taşlara olan yakın ilgileri ve saygıları, onların bir özelliği olarak bilinmektedir: Onlar, taş ve kayaların mistik bir gücü ve kavramı temsil ettiği inanmaktadırlar.

Ermeniler Ata dedelerin talimatı doğrultusunda taşları düzeltip, işleyerek,süsleyerek onlardan birer sanat şaheserleri yaratmışlar görkemli ve ihtişamlı Katedraler,Tapınaklar, Saraylar, Manastırlar,   Heykeller,Anıtlar, Kale'ler inşa etmişler. Ancak Ermenistan coğrafyası her türlü akınlara açık olduğundan,akınlara ve istilalarına hedef olmuş, her akıncı Ülkeyi soymuş, sanat şaheserlerini çalmış, imha ve talan etmiş, ülkeyi harabeye çevirilmiş. Bu nedenle Ermeniler  ürettikleri sanat eserlerini akıncıların istilasınından kurtarmak,onların yaratığı tahribatı asgariye indirebilmek için, sokak kaldırım taşlarını işleyip süslemiş ve bu şekilde sanat eserleri üretmiş ve bu eserleri de, topluma açık yerlere bırakırlarmış: Bu durumda sanatsal açıdan işlenen ve süslenen kaldırım taşlarından başka talan ve imha edecek birşey bulamıyan akıncıları hayretler içinde kalırlarmış:Ermeni Khaçtaş(Khaçkar) yaratıcılığının bu olgudan doğduğu söylenir:

Ermeniler büyük sanat yapıların inşasına paralel olarak,sanatsal yaratıcı yeteneklerini mimari sanatının  içinde de şekillendirmişlerdir:

Anlatımlara göre,Khaçtaşların üretilmesi M.S 301 tarihinde Hristiyanlığın resmi devlet dini olarak tanınmasıyla başlar: O zamanlar ,Khaçkarlar,akıncıların istilasından ve imha etme tehlikesinden uzak tutmak amacıyla mezar taşı olarak mezarlıklara,kayalık bölgelere,dağların tepelerine ve kutsal mekanlara yerleştirilirdi:

Khaçtaş anıt ve kutsal taş olarak kabul edilir ve Khaçtaşların bulunduğu yerler de kutsal mekanlar olarak anılırlar:

Khaçtaşlar Ortaçağ Ermeni sanatının kendine özgü yansımalarından biridir:

Ermenista'da,birbirine benzemeyen 50 000 den fazla eloyması khaçtaşlar bulunmaktadır,nadide güzelliklerle süslenmiş bu taşlara yontular ve oymalarla bezenmiş ön yüzü Hristiyanlık inancının simgesi olan <<Khaç>>resimlendirildiği için<<Khaçtaş>> denilmektedir:

Herbir khaçtaşın kendine has süsü vardır:Dünya'da,Tanrıya imanını ve inancını bu şekilde anlatan Ermenilerden başka bir millet yoktur:

Khaçtaşların alt kısmına,<<Sonsuzluğu>>simgeleyen güneş resmi oyulmuştur,ortasındaki <<Khaç>> ise,İsa Mesih'in çarmıha gerildiğini simgeler, kenarları ise üzüm, nar, ekmek, başak, kuş, insan, yaprak gibi oyma süslerle bezenmiştir, bu süsler İsa Mesih'in Ölülerden dirilişini simgeler:

Khaçtaşların arka yüzleri düzdür veya kitabe veya tutanak vardır, bu kitabeler veya tutanaklar sanki Ermeni halkın geçmişini anlatan tarih kitabının sayfasına benzerler: Hatta, bunların dışında  üstü bir tiyatro oyunun senaryosu oyulmuş  kaldırım taşına da rastlanıldığı söylenilmektedir:

Aslında Khaçtaşlar Ermeni halkının yaşamının bir panoramasıdır ve ince ve nadide süslerinin ahengi ile hayranlık uyandırmaktadır: Khaçtaşlar, süslü oymalarının resminin nazikliği ile ince örgü işleme dantelaya benzerler:

Ortaçağ Ermeni Khataşlarının çeşitli anlam ve ifadeleri vardır,askeri bir zaferin,sosyal,dini,tarihi veya kutsal bir olayın,ulusal bir kahramanın, bir şehitin anısına veya ulusal mutlu bir günün kutlanmsına, arzularına erişemyen sevgililerin anısına ithaf edilen khaçtaşlar vardır:

<<Genel Koruyucu>>,<<Şifa Veren>> gibi adlar verilen Khaçtaşlar vardır, bunların en ünlülerinden Hağbat manastırındaki 1271 tarihli  Vahram usta yapıtı Khaçtaşı örnek gösterebiliriz: Halk bu khaçtaşların,doğadan güç alarak  hastalıklara ve marazlara şifa verdiğine,kişiyi kötülüklere karşı koruduğuna inanmakta , ziyaretine gitmektedir:

En eski khaçtaşın 879 tarihi yapımı ve Kral Aşot Pakraduni nin  eşi Kraliçeye armağan edilen Garni pagan tapınağı bölgesindeki Khaçtaş olduğu söylenir:

En çok Khaçtaş Culfa bölgesinde bulunmaktadır, önceleri 10 000 khaçtaş olduğu söylenirken ,zamanımızda bu sayının 2500 civarında olduğu söylenmektedir: Ayrıca Ermenistan'ın Noraduz bölgesindeki<< Khaçtaşlar Ormanı>> özel bir müze olarak sayılabilir

Khaçtaşları yapan ustalarının çok azların adları günümüze kadar ulaşabilmiştir, bunlardan 12.ci y.y.ın ünlü khaçtaş ustaları arasında <<Mığhitar>> ustayı, 13-14.y.y  ünlü ustası <<Momig>> ustayı. Paul Masters Goshavank birçok khachkarerun anısına, 1291 yılında Goşavank'da birçok Khaçtaş inşa eden <<Boğos>>ustayı, 1591-1610 yılları arasında  300 den fazla khaçtaş inşa eden <<Kiram>> ustayı sayabiliriz:

Khaçtaşlar, vatanseverlik, kendine özgü Ermeni kültürü, Ermeni sanatının  yüksek zevki ve üstün yeteneği yansıtma araçlarından biridir ve uluslararası sanat dünyasında değerli bir yeri vardır:

Dr.med.Sarkis Adam

Kaynaklar:

H.L. Petrosyan - khachkar -2008

L. Azarean - Kharkarer -1973

Khaçkareru Tsakman şurç-Vartuhi Vartazarian-27 Mayıs 2011 

www.khackar.am

Ermeni Ansiklopedisi.