***
Şehrin şeceresindeki kaydı Billurçî Nişo-Nişan Usta
olarak hâla belleklerdedir. Derler ki; Qerejdağlı köylü yıllar evvel artık
yıpranmış, yeterince ses vermeyen bilur’unun yerine yenisini yaptıracaktır.
Yıllar öncesinin hafıza tazeliğiyle eliyle koymuş gibi Nişan Usta’nın Suriçinde
marangozlar çarşısındaki dükkânına gider, ustayı yerinde bulamaz. Dağ köyünden
ustaya armağan getirdiği yoğurt dolu sıtıl (bakraç) elinde kalakalmıştır.
Öğrenir ki; Usta terki diyar etmiş, Dîyarbekir’den göçmüştür. Diğer komşuları
köylüye hitaben gel, Nişo Usta gitti ama biz sana istediğin kavalı, biluru
yapalım deseler de ikna edemezler köylüyü, eski ve yıpranmış bilurunu bir
yadigâr gibi koynuna sokup gerisin geri hüzünle döner köyüne köylü.
Hermine Hanımın üç oğlu vardır. Çocuklarından Dikran ve
Nişan 1915 soykırımında Dîyarbekir’in Gêl (Eğil) kazasından yitişe doğru yola
çıkarılan Ermeni qefle’sinde kaybolurlar. Bir daha da izlerine rastlanamaz.
Hermine Hanım, diğer tüm ölü ve kayıp yakınlarının acısıyla birlikte, kaybolan iki
çocuğunun acısını yüreğine gömer. Tek kalan üçüncü oğlunu yanına çağırır ve der
ki; “Evladım senin adın Hugas Anna Bederyan’dır, biliyorsun. Ama iki kardeşin
artık yok, kayboldu. Bu sebeple sen bundan böyle eski adını unutacaksın. Artık
kardeşlerin senin yeni adınla birlikte yaşayacak. Adın bundan böyle Dikran
Nişan’dır.” Ve ikisi kayıp üç evlat bir yeni isimde Dîyarbekir’de bir ustanın
adında nam olur o günden sonra: Dikran Nişan…
1910 senesinde doğmuştur, Hugas ya da namı diğer Dikran
Nişan veya şehrin sicilinde bilinen adıyla Billurçî Nişo Usta. Eşi Bayzar
Hanımla Dîyarbekir’de evlenir. Mari, İbrahim, Yıldız, Jale, Hayik, Murat
adlarını koydukları altı çocukları olur.
Kendini bildiği tarihten sonra, siz deyin ki yedi-sekiz
yaşlarında şehrin çok namdar ağaç torna ustası Maybalı Hagop, namı diğer Popo
Ustanın yanına çırak olur. Tez zamanda mesleği kapar. Sabahın erinde dükkânı
açar. Ustasının olmadığı zamanlarda eli işe yatsın diye kimi işleri kendisi
yapar bitirdikten sonra da ustası görmesin, kızmasın diye yapıp bitirdiklerini
kırar atar. İlk kavalını ustasının nezaretinde 12 yaşında yapar. Popo ustanın
onayıyla ustalık rüştünü kanıtladıktan kısa bir süre sonra ustası Maybalı Hagop
memleketten göç etmeye karar verip Beyrut’a akrabalarının yanına göçer ve dükkân
da, sanat da Nişan Ustaya kalır, marangozluğu sanat edinir. Ama ince işçilikli
ahşap oyma ve işleme sanatıdır onun marangozluğu.
Kısa sürede yaptığı işlere attığı nakışlarla ün salar
genç Nişan Usta. Puşici ustalarının kullandığı masuralar, makaralar, bast
çubuklar ve diğer aletler, köylünün kavalı, biluru, zurnası, Ermeni duduğu,
payton topları, tahta havanlar, bıtım, ceviz ve fındık kıracakları,
Dîyarbekir’in kavurucu yaz sıcaklarından nefes almak için damlara kurulan
tahtlar onun işi olur artık. Arada bir Dîyarbekir tabiriyle cennah (başı topuz
görünümünde sokak kavgalarında kullanılan sopa) da istenildiğinde yapar. Ama
öldürücü darbeyi vuramayacak uzunlukta yapmak Xalê Nişo’nun mahareti olarak
hâla söylenir. Namı, kaftan kafa hükmeder. Bitlis, Urfa, Mardin, Van, Erzurum,
Yêrêvan, Kirmanşah, Bağdat, Rewanduz, Halep mıtrıpları, Ermenistan’dan Irak’a
kadar Nişan Usta’nın kaval ve zurnalarıyla sanatlarını icra ederler.
Duduğun, bilurun en iyi sesinin kayısı ve erik ağacından
yapılanın olduğunu bilir ve Diyarbekîr’de olduğu müddetçe Malatya’dan getirtir
kayısı ağacını. Hiçbir müzik parçasını üflemeyi ve çalmayı bilmez, sadece el
yordamıyla kendiliğinden öğrendiği gam bilgisi vardır. Bilurların, zurnaların
testini öyle yapar. Sadece ahşap emektarı mıdır Apê Nişo! Elbette değil!
Yaşadıklarının da tanığıdır, ama suskun tanığı. Oğlu Murat bir gün eve gelir ve
okulumuz tamiratta, bir süre Ulu Cami’nin arkasındaki Cahit Sıtkı Tarancıların
evi olan yerde, okul olarak eğitimimiz devam edecek der. Hele kalk evlat bi
gidip bakalım hangi evdir der Nişan Usta. Oğlu Muratla birlikte evin kapısına
kadar giderler; tamam şimdi bildim, bu ev katliamda öldürülen Ermeni Garbis’in
eviydi der.
Kendi ifadesiyle Ardaşez Margos’a 1977 yılında verdiği
mülakatta der ki; “Dîyarbekir havalisinin en yanık sesli kavalları, en gür
sesli zurnaları ve en iyi dilli düdüklerini ben yaparım. Dağlar, hâla benim
verdiğim perdelerde inler.”
Dîyarbekir’in eski marangozlar çarşısında hangi marangoza
Nişan Usta’nın dükkânını sorsanız gösterirler. Oğlu Murat ile gittiğimizde
eskiden kalan malzemeler ve o dükkânın eski, döküntü hali Nişan Usta’nın
sahipsiz ve bırakıp gidişinin hüznünü taşıyor gibiydi. 1970 yılında şehirden
ayrılmış ve İstanbul’a göçmüştü. Vefat tarihi olan 1998 yılına kadar Feriköy’de
yaşamış. Ölünceye kadar evinin altındaki atölyesinde ahşabı oyup da duduk,
bilur, zurna yapmaktan vazgeçmemişti.
Yıllar sonra Diyarbakır Surp Giragos Ermeni Kilisesinin
restorasyonu tamamlandıktan sonraki resepsiyonunda görüştüm Nişan Ustanın
evlatları Murat, İbrahim ve Hayik ile. Bana sürpriz yapmış hayatımın en
kıymetli armağanlarını getirmişlerdi. Bir zurna, bir de bilur; üstelik Xalê
Nişo’nun sağlığında kendi yaptıklarından.
Tarihi kayıtlara baktığımızda, çok uzak değil; 1927’de
yapılan bir araştırmada Dîyarbekir ipekçiliği öylesine revaçta ve yüzde imiş
ki, bugün Türkiye’de ipekçiliğin başat şehri Bursa ile yarışır hatta önde bir
konumdaymış. Üstelik 1915 Büyük Felaketi’nin üzerinden onca ölüm, talan, yıkım
ve sürgünlüğe rağmen. Seksen sene öncesinin eski bazalt taşlı evlerinin
avlularında ve binler yıllık sur diplerinde ipekçilik yapan Ermeni, Süryani az
da olsa Kürt ustalardan kalan uyarlama bir “varoluş”la 24 Nisan gününü anmanın
doğru olacağına inanıyorum.
“Dolaptan ipek iplik sarılı makaraları çıkarınca,
istenilen renge boyamak üzere boya kazanlarına yollanırdı. Bütün boyalar
natürel, doğaldı. O zamanlar Diyarbekir’de hiç kimse nar kabuklarını çöpe
atmazdı. Nar kabukları toplanır ve Meryemana Süryani Kadim Kilisesinin
arkasındaki değirmene götürülüp satılırdı. Veya değirmen sahibi nar kabuklarını
kiloyla bizzat kendisi evlerden toplayıp satın alırdı. Kurutulmuş nar kabukları
değirmende dövülüp, öğütülürdü. Puşiciler işte o değirmene gidip ihtiyaçlarına
göre kurutulmuş nar kabuğu veya dövülmüş nar kabuğu kırıntısını cüzi paralarla
satın alır sonra da suya koyup kaynatırlardı.
Balıkçılarbaşındaki demirciler çarşısından, demircilerden
demir tozu alırlardı. Demir tozunu o kaynattıkları nar kabuğu suyuna
katarlardı. Bir de ayrıca zeytinyağı ile kaynatırlardı. Zeytinyağı da mantin
çarşafın ipek gibi yumuşak ve kaygan olmasını sağlardı. O boya kazanlarından
çıkan ipek iplikler çatal direkler üzerinde silkelenirdi. Yüzümüz, gözümüz
‘Boroda’ dediğimiz o demir tozları ve nar kabuklarından oluşmuş doğal
kökboyanın siyahlığına bürünürdü. Simsiyah, doğal bir kök boya ortaya çıkardı.
İşte o bizim Diyarbekir kadınlarının kullandıkları, sarmalandıkları,
örtündükleri ve “Haram sudan atladım / Mantin çarşaf topladım / Muradım olur
diye / Her derdine katlandım” dedikleri şarkılara mal olan Mantin Çarşaflar;
Hübre dediğimiz kapkara çarşaflar demir ve nar tozunun rengini verdiği o kök
boyadan alırlardı renklerini.
Hani Diyarbekir’in simsiyah parmak iriliğinde bir dut
çeşidi var ya “karahübür”dür adı, Mayıs sonunda çıkar, çıplak elle yediğinizde
morumsu renginin parmak uçlarında izi kalan. Hübür, işte ondan esinlenmedir.”*
Kim bilebilir ki; belki de kurutulmuş nar kabuğu ve demir
tozunun zeytinyağıyla harmanlanıp kaynatılarak oluşturduğu zil siyah kök
boyadan oluşmuş hübre, kara, zilsiyah mantin çarşaf, bugün Kürt kadınlarının
örtünme giysisi olarak varlık buluyorsa; belki de yüz yıl evvel bir kardeş
halkın yaşanmış ebedi yokediliş trajedisinin taziyesine delalettir.
Ve Dîyarbekir Ermenisi Bıllurçî Nişan Usta’nın
evlatlarından bana yadigâr bilur’undan şimdilerde ses olmuş bir nağmedir 24
Nisan’ın tragedyasında Dîyarbekir Surp Giragos Ermeni Kilisesinin avlusunda
havada asılı kalan bakî seda…
Min te dîbû ser bedenê
Serê reş dabû gerdenê
Hûn heft in wê ez bi tenê
Wa way lê, wa way lê malikwêran…
Not: “Türk Edebiyatında Kimlik Sorunu ve Ötekileştirme”
söyleşisinde Brüksel ve Londra’da olacağım. Brüksel, Avenue des Arts 46 B-1000.
25 Nisan 2013 Perşembe Saat: 19.00
Londra, 10 Maple Street, London, W1T 5HA
For Map, Click Here. 26 Nisan 2013 Cuma Saat: 18.30
*Diken, Şeyhmus. Ula Fılle Hoş Geldin. Sayfa 40 ve
devamı. İletişim Yayınları. 1 ve 2. Baskı 2012, İstanbul.
Şeyhmus DİKEN 19. Nisan 2013 Dîyarbekir
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.