Aslı Odman (30.11.2009)
‘Adana’yı öyle özledim, öyle özledim ki.../ Hatırlar
mısın bilmem,/ Kol kola / Asfalt yolda/ gezmeğe çıkardık geceleri.../ Parkın
yanında bir büyük konak vardı/ beyaz büyük havuzunun fıskiyesiyle/ gece gündüz
akardı./ Asfaltın kenarında/ geniş yapraklı ağaçlarıyla ‘kübük’ evler/ ve
uzaktan derinden derine/ düdükleri öterdi bekçilerin./ Sonra nasıl olurdu
bilmem/ birdenbire hava gürler,/ yıldızlar sönüverirdi de,/ yağmur gelecek
galiba derdin./ Küçücüktü evimiz:/ hurmalı mahallede/ kocaman konağın/ -konak
haraptı-/ alt katındaki oda./ Gülbenkyan’ın çırçır fabrikasına bakardı./
Soldaki pencereye/ üzerinde tavus kuşu dolaşan/ ince bir tül asmıştın./...’ Orhan Kemal, Bursa Cezaevi, 1940’lar[1] ‘Geçmişle ancak, yaşananların sebepleri ortadan kalktığı
zaman hesaplaşmış olacağız. Geçmişin esir edici çekiminin bugüne kadar
kırılmamış olması sadece ve sadece bu sebeplerin hâlâ var olmaya devam
etmelerinden kaynaklanmaktadır’. Theodor Adorno[2]
(Değerli okurlar, Nurhan Becidyan tarafından gönderilen
bu eski yazıyı kaynak oluşturulması açısından önemli buluğumuzdan yayımlıyoruz.
HYETERT)
GÜLBENKYAN'IN ÇIRÇIR FABRİKASINA NE OLDU?
6 ve 7 Kasım 2009 tarihlerinde, Emirgan’daki Sakıp
Sabancı Müzesi’nde, ‘Adana 1909: Yüz Yıllık Bir Perspektiften Tarih, Bellek ve
Kimlik’ başlığı altında atölye çalışmaları düzenlendi. Bu, 1909 Adana
olaylarının 100. yıldönümü rüzgarı ile düzenlenen beşinci konferanstı.[3] Bu
atölye çalışmasında sunum yapan araştırmacılar, 1909 Adana olaylarına
yaklaşırken kullandıkları metod, kavramlar, kaynaklar açısından
farklılaşıyorlardı. Kimi kendi çalışma alanından (yüzyıl başında etnisite
mühendisliği, görsel bellek, emek tarihi, mübadele, Jön Türk Devrimi sonrası
tarih vs.) yola çıkarak 1909 Adana’sında olan bitenlere bakıyordu. Kimi aslen
Osmanlı Ermeni’lerini çalıştığı için 1909’da Ermeni nüfusun ‘başına gelenleri’
araştırmaya başlamıştı. Bu farklara sunumları ele alırken değinmeye
çalışacağım.
Bir diğer önemli fark ise, konferans katılımcılarının
bazılarının aile belleklerinin önemli bir parçası olduğunu ifade ettikleri
İstanbul ve Türkiye’ye, ilk defa gelmiş olan Ermeni kökenli akademisyenler
olmasıydı. Bizler ise, ‘zaten burada evsahibi(!)’ idik. Çoğu zaman bu tarz
kozmopolit akademik konferanslarda geri plana atılan, ‘konferansın nerede
yapıldığı’ bu sefer gayet önemliydi. Bundan da öte, konferansın bellek
ölçekleri içiçe geçmişti: Araştırılan Adana, hatırlanan Adana (Sis, Haçin...),
‘tevatür’ İstanbul, Teotig’in doğduğu Samatya, müzenin terasından görünen
Boğaz, evsahiplerinin yaşadığı İstanbul, Türkiye’ye ilk defa gelenlerin
aklındaki ‘dedelerinin, nenelerin yaşadığı ve göçtüğü’ farklı memleketlerden
parçalar, Bir ZamanlarYayıncılık’tan Osman Köker’in güzel sunumunda bizimle
paylaştığı kartpostallardaki mekânlar...İki gün bizi ağırlayan Emirgan Sakıp
Sabancı Müzesi Konferans Salonu bu kadar ‘katman katman bellek-mekânı’ nasıl
taşıdı, şaştım! Bir de ‘aramızdaki pür İstanbullu akademisyen evsahiplerinin’
bellek-mekânlarının nispeten ne kadar monolitik kaldığını farkettim. Böylece bu
konferans –değinilebilenler ve değinilemeyenlerle- hem bir tarih, hem de bir
bellek konferansı olmuş oldu.
Uluslararası Hrant Dink Vakfı, Londra Gomidas Enstitüsü,
Sabancı Üniversitesi, Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü ve İstanbul Bilgi
Üniversitesi Tarih Bölümü tarafından organize edilen bu atölye çalışmasını iki
gün boyunca dinledim. Çok şey öğrenip, bir o kadar da soru ile ceplerimi
doldurarak, hem öğrendiklerimi, hem de sorularımı sizinle paylaşmak için bu
yazıya oturdum. Ne Osmanlı Ermenileri, ne1908 Jön Türk Devrimi sonrası dönem,
ne de tehcir hakkında hiç bir orijinal araştırmam olmadığını hemen baştan
söyleyeyim. Fakat yazı içerisinde yeri geldikçe sizi -kendim takip edebildiğim
kadarıyla- bu konularda emek verenlere yönlendirmeye çalışacağım. Zira sadece
İstanbul Bilgi Üniversitesi Tarih Bölümü’nde çalışmam nedeniyle -‘İçinizde
müzikten anlayanlar varsa, şu piyanoyu yukarıya taşısın!’ misali- bu uzun ve
zahmetli organizasyonun en sonunda ve en ucundaki teknik bir kısmından bir
nebze tutuvermiş buldum kendimi. Dört sene önce, Eylül 2005’de olağanüstü
çabalar ve süreçlerle gerçekleşen, ‘İmparatorluğun Çöküş Döneminde Osmanlı Ermenileri:
Bilimsel Sorumluluk ve Demokrasi Sorunları’ konferansına[4] da katılamamıştım.
Sonra 19 Ocak ‘geldi’. Çalıştığımız alanlardan bağımsız olarak, yaptığımız her
işe Hrant Dink’in yüzü, sözü, özü karıştı. Kanımca artık ‘ölü can saymadan’
Osmanlı Ermenileri’ni konuşmak, bu konuyu ikilemler yaratmadan kamuya maletmeye
çalışmak -bunun yöntemleri, kurulan illiyet bağları, odak noktaları ne olursa
olsun- akademik alanın Hrant Dink’e olan gönül borcunun bir parçasıdır.
Konferansta, onun yokluğu ile parlayan varlığı her an hissediliyordu.
GEÇMİŞ SİYASETİ VE ADANA 1909
İki tam güne yayılan atölye çalışmalarında sunumları
kabaca iki gruba ayırmak mümkündü. Birincisi olayların somut aktör, kurum ve
dinamiklerine değinen sunumlar (ki bunlar nispeten azınlıktaydı), ikincisi ise
1909 Adana olaylarının farklı çevrelerde yansımalarının anlatıları (dönemin
mebzul Ermenice süreli yayınlarında, Terziyan ve Teotig’in kitaplarında,
Osmanlı Meclis-i Mebusan tartışmalarında, Alman Devlet ve Deutsche Bank
arşivlerinde, Fransız entelektüel alanındaki parlamenter ve parlamento dışı
tartışmalarda, bölgedeki Amerikalı misyonerlerin aile arşivleri ve
kitaplarındaki anlatılarında, ABD devlet arşivlerinde ve döneme dair bugün de
sirküle eden fotoğraflarda vb).
Bu gibi ‘geçmiş siyasetinin’[5] doğrudan parçası olmuş
tarihsel dönem ve olayları ele alırken sık sık olduğu gibi, konunun maddi
kısmından çok, yansıma ve hatırlama tarzlarına dair sunumlar ağırlıktaydı.
Tâbiri caizse, 1909 Adana konusunda katılanlar öncelikle ‘belleklerindekini döktü’.
Bu yazı çerçevesinde, ‘belleklerden dökülenleri’ de derleyip sunmaya
çalışacağım. Eğer bunları sunarken Adorno’dan alıntıladığım pasaja sadık kalmak
için algıda seçicilik yapıp, olayların hatırlama tarzlarından çok ‘hâlâ olmaya
devam eden’ sebep ve dinamiklerine dair dinlediklerimi ve sorduklarımı öne
çıkarırsam, bunun nedeni Türkiye’de son yıllarda tam anlamıyla ‘patlayan’
tarihperestliğin içten içe üzerimize esir alıcı bir çekim uyguladığını
hissetmemdir. Yükselişte olan ‘geçmişin acı ve haksızlıklarıyla yüzleşme’
ivmesinin -çok olumlu bulmak ile beraber-, kardeşi ‘bugünün acı ve
haksızlıklarına kulak kesilip, onları tarihsileştirme’ faaliyeti ile el ele
yürümesi gerektiğine inanıyorum.[6]
Yazımı ‘Ermeni tehciri’ konusunda, geçmiş acıları
güncelleştirme ve günümüzün acılarını tarihsileştirme çabalarının pür kapalı
akademik bir uğraş olmaktan tedricen çıkarılabilmesi ve
‘cari/gündelik/Şimdi’nin kolektif belleğine’ ulaşabilecek kanallar açılabilmesi
için bazı önerilerle bitireceğim.
BİTMEYEN 'İĞTİŞAŞLAR'[7], ‘VAR OLMAYA DEVAM EDEN’
SEBEPLER
‘31 Mart Vakası’nın ardından 1909 Nisan’ında Adana
Vilayeti’nde patlak veren, 13 gün süren ve açıkça ‘Ermenilere karşı’ girişilen;
şehir merkezinde, Ermeni mahallelerinde ve civar köylerde olmak üzere kırım,
yağma ve yakma ile sonuçlanan olayların genel maddi arkaplanına, olayları adım
adım hazırlayan dönüşüm ve aktörlere değinen sunumlar şunlardı:
Osman Köker, BirZamanlar Yayıncılık çerçevesinde
titizlikle editörlüğünü üstlendiği ‘100 Yıl Önce Türkiye’de Ermeniler. Orlando
Carlo Calumeno’nun Kolleksiyonundan Kartpostallarla’[8] çalışmasına dayanarak,
1909 Adana olayları sırasında Adana Vilayeti’nde yaşayan Ermeni nüfusun ve
maddi kültürünün bir fotoğrafını çekti. Kaynak olarak mezkur kartpostal
koleksiyonu dışında, Adana Ermeni’lerin nüfus ve meslek bilgileri için 1914
Osmanlı nüfus sayımı, Sis’teki Klikya Gatoğigosluğu verileri, Maghakia
Ormanian’ın 1912 nüfus verileri ve 1894 ve 1914 Annuaire oriental’ini kullanan
sunumundan en akılda kalan nokta, 1909 Adana Olayları başlığı altında ele
alınanların hem sancak (Adana, Mersin, Sis/Kozan, Cebel-i Bereket, bağımsız
sancak İçili/Silifke), kaza (Haçin/Saimbeyli, Darson/Tarsus, Yersuvat/Cehyan,
Bulanık/Bahçe, Payas/Yakacık, Ayas/Yumurtalık, Feke vs.), nahiye (İncirlik,
Misis, Şeyhmurad, Abdoğlu/Aptioğlu vs.), mahalle ve köy (Adana’nın kuzeyinde,
artık isim belleğimizden silinmiş olan Gavurköy/Hıristiyanköy/Hayküğ,
Kuyumciyan, Çokak vs.) bazında farklı farklı yaşandığı, hem de Adana’nın da
dışına taştığı (Antakya ve Maraş) idi. Bu bana Adana 1909 gibi bir anda
parlayıveren noktasal bir olayı çalışmak için bile, ‘bölgesel/mekânsal
çalışmalar’ (regional/spatial studies) hassasiyetlerinin elzem olduğunu
düşündürttü.
Burada öğrendik ki, Vilayet bazında 400bin’i aşkın
‘sayılabilen’ (göçmen işçiler, konar-göçerler hariç) nüfusa sahip Adana’nın,
beşte bire yakını, çoğunluğu Gregoryen olmak üzere Ermeni idi. Civar köyler
için önemli bir pazaryeri olan Haçin’in (bugün Saimbeyli) ise 20bin’lik
nüfusunun neredeyse tamamı Ermeniydi. Kaza bazında bu açık nüfüs üstünlüğünün,
1909 Adana olaylarını kızıştırılırken kullanılmış olduğunu (‘Haçin’den
Ermeniler güneye inip, Adana’yı hristiyanlaştıracaklar!’ gibi dedikoduları),
bir diğer katılımcıdan, Ermeni Süreli Yayınları konusunda ciddi bir birikime
sahip Zakarya Mildanoğlu’ndan[9] öğrendik.
Nüfusa ve istatistiklere gelmişken: hangi taraftan olursa
olsun, ‘Ermeni Tehciri’ ele alınırken öncelikli olarak gündeme gelen sayılar
meselesinin (kaç Ermeni vardı, müslümanlara oranı neydi, ne kadarı tehcire uğratıldı,
ne kadarı öldü?) acı bir paradoks yarattığını, Fuat Dündar’ın sunumu bir kez
daha bize hatırlattı. ‘Ermeni Meselesi’nin meselesi, her ne kadar öyle ifade
bulsa da, iki tarafça öne sürülen bu tip sayıların birbirini tutmaması değil,
bu sayıların ve ölçme süreçlerinin ta kendisiydi. Hiçbir fiilî etnik, dini,
sınıfsal, cinsiyetçi vs. şiddet, daha önce sayma/ölçme alet edevatını
geliştirmeden hayata geçirilemezdi. Sayma/ölçme sürecinde ortaya çıkan alet
edevat olan harita, anket, istatistik ve sosyolojik araştırmalar, bu nedenle
arkalarından gelen sosyal şiddetin ayrılmaz bir parçasını içerir ve öncelerler.
1913-1918 arasında uygulanan ‘etnisite mühendisliğinin’
–bir kısmını da arşivlerden ilk defa gün yüzüne çıkardığı- alet-edevatını
doktora tezi çerçevesinde araştırmış olan Dündar, bu ana sorusalını sunumuna da
yansıtmaya çalıştı.[10] Dündar, ‘Ermeni Sorunu’nun’ istatistiki olarak da
yaratıldığını ifade ederek, bu süreci üç döneme ayırdı. Dündar’a göre, 1895
öncesinde ‘nüfus istatistiklerine’,
daha sonra 1895-1897 arasında ‘şiddet istatistiklerine’
konu olan Osmanlı Ermenileri, 1914-18 arasında da ‘ölüm / cinayât’
istatistiklerine aynı mantık ile konu/tâbi olmuşlardı. Bir başka değişle ‘canlı
kelle’ saymaktan ‘ölü kelle’ saymaya giden yolda ‘araç’ değişmemişti. Bu
tasnife göre Adana Olayları hakkında verilen ve birbiriyle çelişen sayılar,
şiddet ile ölü istatistikleri arasındaki geçiş döneminde yer alıyordu.
Dündar’ın, Bab-ı Ali’nin en başta basit bir asayiş
meselesi olarak sunduğu olaylarda can kaybını, bu sunuma uygun olarak önce 1900
Müslüman, 1500 Ermeni diye yansıttığını, bunun dönemin yabancı kaynaklarında
verilen 25-30bin, olayları soruşturan heyete mensup Tekirdağ Mebusu Hagop
Babikian’ın verdiği 20bin ve bizzat olaylardan sonra Temmuz ayında bölgeye
atanan yeni Vali Cemal Paşa’nın verdiği 17bin Ermeni, 1859 müslüman can kaybı
sayılarından ne kadar ciddi bir ‘mevsimsel’ fark gösterdiğine işaret etmesi,
‘ölü canlar saymanın’ ne kadar da dönemin güç ilişkilerine bağlı olduğunu bir
kez daha hatırlattı. Çoğu zaman Ermeni nüfus ve cankaybı rakamlarını küçültmek
için devletin uyguladığı, bazı durumlarda ise Ermeni cemaatinin liderlerinin
cemaati teyaküz haline geçirmek ve dışarıdan bağış toplamak için uyguladıkları
‘istatistikle oynama’ metodlarından bazılarına da değinildi: baz alınan hane
başına düşen nüfus sayısını değiştirmek, göçer-konar ve mevsimlik işçileri
kaydetmeyen Osmanlı nüfus sicillerini nihai baz almak / almamak, katliamlara
dair veri kaynağı olarak yerel hükümetin bilgisine başvurduğu yerel cemaat
önderlerinin (muhtar ve papazlar) de çoğunun katledildiğinin üstünü örtmek.
Konferans içinde görsel bellek ve kimlik ilişkisine bir
kaç kere değinildi. Köker, bir diğer katılımcı Benedetta Guerzoni gibi Adana ve
Adana olayları ertesini gösteren dönem kartpostallarının, hem dönemin popüler
kültürünün ve hem de günümüz Ermeni kimliğinin oluşmasındaki önemine değindi.
Daha çok ‘ekzotik ve otantik olanı göstermek’ mantığı ile üretilen
kartpostalların üreticileri arasında Alman ve Fransız Posta’ları (sonuncusunun
yerel temsilcisi de bir Ermeni fotoğrafçıydı) ve farklı misyoner ve yardım
kurumları var. Adana olayları akabinde Avrupa’da yardım/bağış toplama amaçlı,
yıkım ve yağmayı gösteren kartpostallar üretiliyor (bunların bazıların dağıtımı
Osmanlı Devleti’nce yasaklanıyor). Ermeni kimliğinin kurulmasında önemli rol
oynacak bu ‘siyasi şiddet ikonografisinin’, Avrupa’daki ‘oryantal curiositéler’
silsilesine eklemlenmiş olduğunu öğreniyoruz. Guerzoni’nin sunumu, 19.yüzyıl
etnik çatışmalarının ve akabinde ulus devletlerin oluşumunda görsel belgelerin
(fotoğraf, resim, gravür) bir janr yaratıp yaratmadığı sorusunu doğuruyor.
Burada, görsel analiz yaparken, resmi, olay belgesi varsayan anlayışı
tarihselleştiren, onu farklı bellek katmanları oluşturan, ‘cinsiyetlendirilmiş’
semboller örüntüsü olarak gören Irvin Cemil Schick’indaha çok Balkanlar
bağlamındaki çalışmalarını hatırlıyoruz. Gene Sacit Kutlu’nun, Bulgar kolektif
belleğinin oluşturulmasında Batak Katliamı’na dair farklı dönemlerde üretilmiş,
hepsi de otantiklik iddiasında olan görsellerin rolünü araştırdığı çalışmasına
değiniyoruz.[11]
Osman Köker sunumunda, Annuaire oriental’de kayıtlı
ticari işletmeleri taradığını, burada Ermenice isme sahip olan işletmecilerin
tüm işletmelerin aşağı yukarı yarısına tekabül ettiğine değinmişti. Özellikle
vilayet ve sancak merkezlerindeki yoğunlaşan ve görünür olan, yeni ticari
(ticari tarım olarak pamuk, narenciye, tahıl ve madencilik) ve sanayi (çırçır,
iplik, dokuma, boyamacılık, dericilik, gümüşçülük, halıcılık) işletmelerinin
önemli bir kısmının Ermeni’lere ait olması, Adana katliamı, vilayette biriken
sermaye ve sosyal gerginlikler arasındaki bağlara dair sorular uyandırıyor.
1909 Adana olaylarında provoke edilebilecek sosyal zeminini hazırlayan sürecin,
aynı zamanda Yeni Çukurova’nın oluştuğu ‘ticarileşme/parasallaşma’ süreci
olduğunu,
bunun edebiyata en güzel taşıyanların da ‘Adana’lı
Kemal’ler’[12] olduğunu düşünüyoruz. Bu süreç, etnik olarak bir ‘kırım’ ve
kırılma içerse de, iktisadi olarak ‘oluşan zenginlikler el değiştirdiği /
türkleştirildiği oranda, bir süreklilik, bir birikim sürekliliği de arzediyor:
‘..fabrikayı yıllarca önce Emvali Metruke’den, gene bu
parti mebusu, hatırlı birinin yardımıyla ucuza satın almış, yıllar yılı da
geliştirip büyütmüştü’ Orhan Kemal, Kanlı Topraklar[13]
‘Bir gün öğle üstü Süleyman dokuz silahlı kişisiyle
Mustafa Ağa’nın kapısını çaldı, buyur ettiler. ‘Buradan çıkacaksın. Panosyanın
mirası bana düştü. Panosyanın oğlu olduğumdan değil...Çünküleyin Panosyanı ben
iteledim. Ol sebepten Panosyanın bütün malı mülkü, konağı, tarlası, çiftliği,
dükkanları hep bana kaldı...’ Yaşar Kemal, Demirciler Çarşısı Cinayeti[14]
Bildiğimiz kadarıyla konferansın organizatörlerinden olan
Meltem Toksöz, Yeni Çukurova’nın oluşmasını ‘Göçebe Hayattan Ticari Tarıma
Çukurova, 1800-1908’[15] adlı doktora tezinde kapsamlıca araştırmıştı.
Kendisinin mücbir nedenlerden dolayı bizi sunum, yorum ve sorularından mahrum
bırakmak zorunda kalmasının, ‘Çukurova’nın uzun 19. yüzyılında’ yeni oluşan
sektör, aktör, zenginlik ve hareketliliklerin konferansta nispeten az yer
almasında önemli bir rol oynadığını düşünüyorum. Keşke 2008 Kasım ayında ‘Adana
ve Çevresi Toplumsal ve Ekonomik Tarihi’ konferansı çerçevesinde yapılan
sunumları, bu platformda da dinlemek ve birbirine konuşturmak mümkün
olsaydı.[16]
‘Yeni Çukurova’ büyük başlığının muhtelif altbaşlıklarına
1909 Adana bağlamında mahir bir şekilde değinen sunumlar ise şunlardı:
Sinan Dinçer, göçmen/mevsimlik işçilerin hem ticari
tarımda, hem kentte, hem de spesifik olarak Adana katliamında oynadığı rollere
değindi. Çapacılık, muhtelif pamukla ilgili işlemler, çırçır vs. gibi yeni
yaratılan işlerdeki yüksek yevmiyelerin çekicililiği bir yandan,
konar-göçerlerin 1860’lardan beri devlet politikasına dönüşen iskanıyla oluşmuş
itme bir yandan, her cemaatten (kürt, türkmen, ermeni/bantoukhd) mevsimlik işçi
Adana Vilayeti’ne akın ediyordu. Erzurum, Harput/Kharpert, Diyarbakır, Van,
Musul, Eğin/Agn, Bitlis/Paghesh, Muş’dan gelen bu işçilerin sayısı yüksek
sezonda vilayet bazında 60bini bulabiliyordu. Adana ‘iğtişâşı çapa mevsimi olan
ve civara mevsimlik işçinin aktığı Nisan ayına denk gelmişti. Aynı bugün olduğu
gibi amele pazarları, hanlar ve bekâr odalarını mesken tutan ve kendi
cemaatlerinden ‘elcibaşılar’ tarafından idare edilen (borçlandırılan, iş, yatak
bulunan, toprak ağalarına pazarlanan vs.) mevsimlik işçiler ‘iğtişâşa’ aktif
olarak katılmış, müslüman işçiler hem ermeni işçilere, hem de büyük çiftliklere
saldırmışlardı. Bu şiddetin örgütlenmesinde, işi etnik grup aidiyetini kullanarak
örgütleyen elcibaşıların rolü önemli olmuş olmalıdır. Bu göçmen işçi
hareketliliğinin zeminindeki iskân politikaları (1865’de Ahmet Cevdet Paşa’nın
Fırka-ı İslahiyesi)[17], mevzuat değişiklikleri (göç/mürûr önündeki yasakların
kaldırılması), kıt işgücünün yaratılması /artırılması (mesela 19.yüzyılda pamuk
ekmek için Mısır’dan getirilen zenci köleler, Suriye’den getirilen fellahlar),
bataklıklar kurutularak oluşturulan büyük çiftliklerde mülkiyet yapısı,
işçilerin bu yeni çiftlikler ve kent hayatına eklemlenmesi ve en nihayetinde o
dönem yağmalar sonucunda devredilmek zorunda bırakılan mülkler vesilesiyle reel
bir ‘zenginleşme / sınıf atlama’ yaşayıp yaşamadıkları araştırılması gereken
konular olarak öne çıktı.Vahé Tachjian’dan öğrendiğimiz kadarıyla Adana
Ermeni’lerin çoğunluğu Türkçe konuşuyordu ve Ermeni entelektüelleri tarafından
‘milli davaya kazanılması çok zor eğitimsiz bir kitle olarak’ küçük
görünülüyorlardı (bunda sınıfsal refleksler de rol oynuyor olsa gerek). Dönemin
kıt kaynakları dikkate alındığında, bir bantoukhd ile bir
kürt rençberin ne giyim / kuşam ne de yaşam koşulları açısından çok da
farklılaşmayacağını tahmin ediyoruz. Acaba onları ‘birbirinden farklı olarak
algılayıp, saldırmaya hazır hale getiren’ farklılık kodları ve kodlanmış
farklılıklar nelerdi? Tachjian’ın sorduğu gibi ‘Ermeni elitlerinin Adana
karşısındaki tutumları ile bölgenin 1908 yılında ikinci Meşrutiyet’in ilanından
hemen sonra gerçekleştirilen Ermeni karşıtı katliamların ilk hedefi olması
arasında bir ikilem yok mudur?’.[18]
Mal, mülk, fabrika, çiftlik, atölye, bahçe vs. gibi daha
sonra sermaye birikimine kaynak olacak alanlardan bahsetmek, aynı zamanda
Ermeni Emval-i Metruke’sinden[19] bahsetmek anlamına geliyor. Bu konuya değinen
iki sunum vardı. Birincisi, yayıncı ve yazar Sait Çetinoğlu’nun ‘Adana’da
Katledilen Adalet’ adlı sunumuydu. Çetinoğlu olaylarda İttihat ve Terakki
elitlerinin sorumluluğunu ve siyasi alan dışına da taşan çıkarlarını öne
çıkardı. Çetinoğlu, Bâb-ı Âli’nin Klikya’daki katliamları Jön Türklere karşı
hareketin ‘taşra ayağı’ gibi gösterdiğini, böylelikle meşrulaştırdığını,
katliamın yerel sorumlularının da cezalandırılmak yerine siyasi ve iktisadi
olarak ödüllendirildiğine değindi. 1909’daki bu uygulamanın, 1915 tehcirine
giden yolu açmakta önemine değindi. Ödüllendirilenler arasında yerel
hükümetteki pozisyonları itibariyla Ermeni Emval-i Metruke’sini düzenlerken,
bundan şahsen nemâlanan isimler olduğundan, bunların yereldeki resmi ve gayri
resmi ortaklıklarının daha sonra Adana’daki sermaye birikimi açısından kurucu
bir unsur oluşturduğundan bahsedildi. Adana’da ticari tarım ve 1930’lardan
itibaren pamuk ekonomisine bağlı endüstrileşmenin (çırçır, iplik, yağ, sabun,
mensucat, boyama, elyaf, tekstil) Türkiye İktisat Tarihi açısından önemi düşünüldüğünde,
önümüzde ‘Ermenilerin tehciri ve mallarına el koyulması’ konusunu ‘İttihatçı
zihniyetin tezahürü olarak’ analiz etmek dışında başka bir araştırma kapısı
daha açılıyor. Zira, bereketli bir tarih altdalı olan business history /
işletme-şirketleşme tarihi, henüz Türkiye’de sistematik olarak uygulanmıyor, bu
ad altında yapılanlar ‘kuşe kağıda basılı kurumsal oto-tarihler’ olarak
kalıyor. Osmanlı düzenininden Cumhuriyet’e geçerken, yerelde yönetici
kadrolarının oluşumu ve sonrasının ekonomi, girişimci ve siyaset ilişkilerinin
içiçe geçmişliği (‘simyası’) yeterince işlenmiyor. Fakat, Adana Sanayi Tarihini
kaleme alanlardan Kudret Emiroğlu, 1920’lerde Adana’daki, çoğu Kayseri ve
Karaisa kökenli Müslümanların Milli Emlak Genel Müdürlüğü ile organik ilişkilerine
ve terk edilen mülklerin devrinde bu kurumun yaptığı açık artırmaların önemine
değiniyor. Devredilen fabrikaların eski ve yeni sahiplerini listeliyor.[20]
Günümüzde hâlâ belirleyici olan sermaye gruplarının/holdinglerinin çoğunun ilk
yatırım yerlerinin Adana olduğunu öğrenip, şaşırıyoruz. (Hem mal/mülk, hem de
devlet anlamında) mülkün temeli ile adalet ilişkisini yeniden düşünüyoruz.
Konu hakkındaki bir başka hem konu hem de kaynak
açısından özgün sunum da, Aslı Çomu’dan geliyor. Çomu, master tezi için yaptığı
araştırmaya dayanarak Adana’da terk edilmiş Ermeni Mülklerinin 1920’lerde nasıl
Yunanistan’dan gelen mübadil ve muhacirlere dağıtıldığını anlatıyor[21]. Döneme
dair Adana’daki Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü İmar ve İskan Müdürlüğü
Belgelerini yerinde inceleyip, bu kaynakları tarihyazımına kazandıran Çomu’nun
sunumundan iki önemli şey öğreniyoruz: Öncelikle, kentsel mülkler, hem büyük
(binlerce dönümü aşan) / küçük çiftlikler, hem bağ / bahçeler, hem de
dükkanlar, neye göre olduğunu bilmediğimiz kriterlere göre, Adana’ya
yerleştirilen yaklaşık 5000 müdabile tevzi edilmiş. Çomu, hangi mal ve
mülklerin Osmanlı Ermenilerine ait olduğunu bulmak için, isimler üzerinden
gitmiş. Daha sonra da, hâlâ yerelde / il bazında keşfedilecek, bodrumlarda
araştırmalara konu edilmeyi bekleyen belgeler olduğu. Dağıtıma konu olan
kentsel ve kırsal mülklerin hepsinin kadastro işleminden geçip geçmediği,
bizatihi bu dağıtımın bir nevi ‘fiili kadastro’ işlevi görmüş olma ihtimali
üzerinde
tartışıyoruz.
Ermeni Emval-i Metrukesi yanında, Ermeni toplumunun uzun
ve acılı 19.yüzyılına damgasını vurmuş ‘etfal-i metruke’ yani yetimler konusunu
Nazan Maksudyan[22] Adana bağlamında ele alıyor. Maksudyan sunumunda, Adana
katliamları akabinde Vali Cemal Bey’in kurdurttuğu 500 çocuğun yaşadığı ‘Dar-ül
Eytam’a odaklanıyor. Adana’da 1909’da Haçin, Dörtyol ve Adana’da olmak üzere üç
‘Osmanlı Yetimhanesi’ var. O sene –katliamlar sonrası olağanüstü durumdan olsa
gerek- misyonerler ve devlet arasındaki ‘eğitim’ konusundaki rekabet
zayıflıyor. Bu Dar-ül Eytam, iç organizasyon olarak misyoner yetimhaneleri
örnek alıyor, yetimhanenin başına bir Ermeni müdür getiriliyor, fakat burada
1908 anayasal eşit vatandaşlığı ve seküler okul sistemi ‘test ediliyor’. Bu
Ermeni dini ve seküler cemaat önderleri tarafından ‘türkleştirme ve iki nesli
aynı anda –birini fiziki, diğerini kültürel olarak- ortadan kaldırma’ tehditi
olarak algılanıyor. Zabel Yasseyian ve Hagop Babikian bu tehdit algısını kitap
ve raporlarında işliyorlar, Ermeni Patrikhanesi Dahiliye Nezaretine 1912’de bu
konuda bir şikayet mektubu yolluyor.
BELGELER BERRAK, BELLEKLERDE ‘İĞTİŞAŞ’ VAR!
Konferans sırasında Hülya Adak, 1909 Adana olayları
üzerine kurulmuş veya bunlara doğrudan değinen türkçede verilmiş anı[23] veya
edebi eserlerin neredeyse yokluğundan bahsetti. Hrant Dink’in sık sık ifade
ettiği gibi, ‘bu taraftaki’ kolektif amnezya, ‘diğer tarafta’ bellek patlaması
ile karşılanıyor. Sait Çetinoğlu’nun aktardığı, Adana katliamına yakılmış olan
bir ağıtı, Seden Gürel adlı bir pop şarkıcısının ‘Sebebim Aşkım’ şarkısına
dönüştürebilmesinin arkasında ‘bu tarafta’ acıyla kurulamayan bu ilişki olmalı.
Acaba bu bellekleri karıştırmak, Ara Sarafian’in çok güzel bir şekilde altını
çizdiği gibi ‘kaynakları birbirine konuşur hale getirmek’ mümkün mü?
Sanırım bu tarz bir öncelikle Ara Sarafian, 1909 Adana
olaylarının olgusal yanına dair kapsamlı bilgisine rağmen, bu konudaki Ermeni
belleğine damgasını vurmuş üç eserden biri olan, fakat şimdiye kadar Ermenice
dışında bir dilde yayınlanmadığı için bizler için ulaşılamaz olan Hagop
Terziyan’ın Klikya Faciası adlı tek bir kitaba yoğunlaşmayı tercih etti. 1912’de
İstanbul’da yayınlanan ve yazarı 1915’de tehcir yollarında can veren bu
kitabın, canını kurtarabilmiş pek çok tanıkla ilk elden mülakatı, olayların
adım adım gelişmesinin canlı bir betimlemesini içerdiğini öğrendik. Terziyan’ın
kitabında olayların tırmandırılması ile ilgili, islama karşı tehditin öne
sürülmesi, ‘saldırılanların insan değil, gâvur olduğunun’ işlenmesi, olayların
durulduğu zaman Nisan ayında sayıları artan müslüman mevsimlik işçilerin
kaldığı hanlar gibi açık adreslere provokatif saldırılar gerçekleşmesi,
olayların tam da Paskalya sonrasına ve haftalık pazarın kurulduğu güne denk
gelmesi gibi olgular anlatıldığını öğrenince, aklıma ister istemez Maraş
Katliamında adım adım yaşananlar geldi. Konferans akabinde Agos’a verdiği
mülakatta Ara Sarafian’ın da Maraş ile Adana Katliamlarının karşılaştırdığını
okudum, ürktüm.[24]
Terziyan’ın kitabının, konferansın ‘Osmanlı ölçeğinde’
üretilen kaynakları kullanan iki katılımcıya da, ‘yerel katkı’ sunabileceğini
öğreniyoruz. Bunun ilki, aslen Osmanlı Arşivi’ndeki İftihar madalyası listesi
üzerinden iz sürerek ‘Adana’da Ermenileri kurtaran Müslümanlar’ konusunu ele
alan Abdulhamit Kırmızı’nın, diğeri ise Osmanlı Meclis-i Mebusan’ında yapılan
tartışmaların kayıtları üzerinden Adana olaylarının hükümetteki yorumunu
çalışan Ileana Moroni’nin sunumu. Moroni, olayların tartışıldığı Ermeni
milletinden de mebusların katıldığı oturumlarda, 1909 Adana olaylarının, 31
Vak’asının bir devamı, yani ‘irtica’nın yerelde hortlaması’ yorumunun ağır
bastığını
aktarıyor. Bu ‘irtica’ yorumunda, üç unsur içiçe geçiyor:
Osmanlı bütünlüğünü tehdit eden hainlerini mutlakiyetçi rejime dönmek, yani
rücu etmek için halkı manipüle etmesi. Manipülasyon, bölücülük ve ‘eski rejime’
dönüş arzusu motiflerinin, bugün de ‘gericilik’ tanımının kurucu unsurları
olmaya devam ettiğini görüyoruz. Merkezin söyleminin parçası olan ‘irtica’nın,
yereldeki dinamiklere de, merkezi İttihat-Terakki rejimi – taşra
İttihat-Terakki farklılaşmasına da dokunamadığına dikkatimiz çekiliyor.
Rita Kuyumjian, Adana olayları hakkında İstanbul’da
yayınlanmış bir başka gezi/anı kitabı, yazarı ve onun istisnai hayat hikayesine
değiniyor. 1910’da basılan ‘Klikya’da Bir Ay’ kitabının yazarı Arshagouhi
Teotig Hanım, Samatya’da doğmuş, İngiltere ve Versaille/Fransa’da eğitim almış
bir aydın. Istanbul’da Ermeni kız okulunda öğretmenlik yaparken, aynı zamanda
eşi ile Osmanlı’da 20. yüzyıl başı kitle eğitim kitaplarının en önemli ve
süreklilerinden olan ‘Herkesin Yıllığı’nı, 1907-1929 arasında 19 cilt olmak
üzere (İstanbul ve Halep’de) yayınlıyor. Teotig, Adana olaylarından sonra
Klikya’da geçirdiği bir ayı kaleme aldığı anı kitabında, Ermeni Cemaatinin
yardım örgütlerine, yetimhanelerine ve hayırsever faaliyetlere değinmiş.
Konferansın benim için en önemli katkılarından biri,
yalnızca buzdağının ucunu görebilmiş olsam bile, Ermenice kaynakların Osmanlı
Dönemine dair tarihyazımının her alanı için (yerel tarih, siyasi tarih, iktisat
tarihi, kent tarihi vs.) ne kadar zengin bilgiler içerdiğini ve Osmanlı
tarihçileri arasında ‘Ermenice bilmezliğin’ ne denli önemli bir kayıp olduğunu
hatırlamamdı.Yalnızca Ermenice alfabeyi öğrenerek bile, bu alfabe ile türkçe
yayınlanmış pek çok süreli yayın (mesela Ermeni Katolik Kilisesi’nin resmi
yayın organı olan Mecmua-ı Ahbar 1884-1906 arasında ermenice harflerle türkçe
yayınlanmış) ve kitaba ulaşabiliriz. Bu, üniversite seviyesinde tarih
eğitiminde desteklenmesi tarihyazımına gayet pragmatik katkılar sağlayacak,
aynı zamanda da çok somut bir ‘diyalog adımı’ değil mi? Bana bunları düşündürten,
mimar ve titiz bir amatör tarihçi olan Zakarya Mildanoğlu’nun sunumuydu.
Mildanoğlu bize, 1832-1980 arasında Anadolu’nun neredeyse
her vilayetinde ermenice peryodik yayınlandığını gösteren, Ermenistan Bilimler
Akademisi kataloğundaki verilere dayanan etkileyici bir harita gösterdi. Mesela
Adana olaylarının olduğu sene, İstanbul’da 55, İzmit’de 2, Harput’ta 3,
Diyarbakır’da 2 Ermenice peryodik yayınlanıyormuş. Mildanoğlu, daha sonra üç
İstanbul merkezli Ermenice peryodikden (Püzantiyon, Mecmua-i Ahbar ve Gavroş)Adana
olaylarının izini sürdü. Bu yayınlarda sıcağı sıcağına, Adana’ya yerleşen
Ermeni göçmen işçilerden, yangınların verdiği hasardan, yetim ve dullardan
bahsedildiğini, Araştırma Komisyonu üyesi Babikian ile bir ropörtaja ve
telgrafla/postayla bölgeden yollanan okuyucu mektuplarına yer verildiğini
öğreniyoruz. Zakarya Bey, Gavroş adlı mizah yayınından pasajlar okumaya
başladığında salondakiler acı acı gülmeye başlıyor. Müslüman ahalide Ermeni
tehdidi korkusu salmak için, Adana Ermenilerinin ‘bölücü komplolar’ hazırladığı
ve nasıl da sinsi güçlü olduklarına dair haberleri tiye alan Gavroş, Temmuz
1909’dan sonra Divan-ı Harp’ten aldığı bir ‘uyarı’ akabinde ‘otosansüre’
uğruyor ve Adana olaylarından bahsetmemeye başlıyor. İşin ilginci Gavroş’un
başyazarının bu ‘uyarıyı’ köşesinde okuyucuya gene mizahi bir dille çarpıcı bir
şekilde aktarabilmesi. Bu dil hemen bana aynı anda hem usta ve uslanmaz mizahçı
Yervant Odyan’ı ve Aras Yayınları tarafından türkçeye kazandırılan Yoldaş
Pançuni’sini hem de Hrant Dink’in ‘azınlık meselerine dair sorulan niyeti
şaibeli bön sorulara verdiği’ verdiği mizahi cevapları hatırlatıyor. Yaşanan ve
taşınan bunca aşırı acı ile, kolektif yersiz-yurtsuzlaşma ile, kin tutmadan,
ekşimeden başa çıkmak için mizah ve ironi ‘ayrıcalıklı imkanlar sunan’ janrlar
mı oluşturuyorlar acaba, diye kendime sormadan geçemiyorum.
Yerel kaynaklardan yabancı dilde üretilmiş kaynaklara
geçtiğimizde konferansta bu konuda beş sunum olduğunu görüyoruz. Dilek Güven
Alman Dışişleri Arşivi’lerinde, Barbara Merguerian, ABD Devlet Arşivlerinde,
Oral Çalışlar ve Lou Ann Matossian Tarsus Amerikan Koleji’nde çalışan
öğretmenlerin anı belgelerinde, Vincent Duclert ise Fransa’daki dönemin
entelektüel alanında 1909 Adana’nın izlerini aramış.
Dilek Güven’in dönem konsolosluk raporlarından
aktardığına göre, Alman Hükümeti olayları aslen ‘Anayasanın getirdiği eşit
vatandaşlık hükümlerinden korkan müslüman İttihatçı karşıtlarının’ yaptığı
tezini kabul etmekle beraber, yöreye has katliam şartlarına da ayrıntılıca
değinmişler: silah tüccarlarının propogandalarının artan silahlanmaya olan
etkisi, tutuklanan Ermenilerin, tutuklanan Müslümanlara oranlara daha ‘üst
sınıf’ olması, Ermeniler içinde yayılan federatif fikirler vb. Raporlar,
katliamda redif ordularının rolü olduğunu da iddia ediyor. Bölgede Deutsche
Bank’ın yatırımı olan Alman Levanten Pamuk Şirketi üzerinden önemli iktisadi
nüfuzu da olan Almanya, ‘kendilerine borçluyken öldürülen Ermeniler’ ve tahrib
edilen tarım makinelerinin hesaplarını yapıyorlar. Çok aktif olan Mersin
İngiliz Konsolosunun yöredeki faaliyetleri de ciddi bir şekilde raporlandığına
göre, bölgede büyük güçler arasında rekabet devam etmekte. Bu konuda Dışişleri
Arşivleri dışında, Deutsche Bank’ın şirket arşivlerinin de araştırmaya açık
olduğu ifade ediliyor.
Kendisi yüzyıl dönümünde Dreyfus meselesi üzerinden
Fransız entelektüel tarihini çalışan Vincent Duclert,[25] 1895 olayları
akabinde Fransa entelektüel alanından Osmanlı Ermenilerine verilen desteğin,
1909 geldiğinde yerine bir sessizlik bırakarak çekildiğini anlatıyor. 1895’de
Fransa’nın Ermenilere karşı sorumluluğuna dair ateşli konuşmalar yapan J.
Jaures, A. France ve J. Clémenceau, Adana olaylarının haberleri geldikten sonra
ya açık ya da örtük bir şekilde 1908 Devrimi’ne güvenmek gerektiğini savunmuşlar.
Duclert bu Jön Türk hayranlığının Taşnak partisinde de bulunduğunu, Adana
olaylarının bile İttihat-Terakki’nin meşruiyetini sarsmadığını ifade ediyor.
Oral Çalışlar, 1909 Nisan’ını Tarsus’da yaşayan Tarsus
Amerikan Koleji öğretmenlerinden Helen Davenport Gibbons’un anı kitabı
‘Tarsus’un Kırmızı Kilimleri’[26] kitabından yola çıkarak, Lou Ann Matossian
ise, Tarsus Amerikan Koleji’nde (St. Paul’s Institute) müdür olan Mr.
Christie’nin şu anda Minnesota Historical Society’da bulunan aile arşivinden[27]
yola çıkarak, yaşanan 13 güne dair anlatıları derlediler. Bunlardan en akılda
kalanlar, olaylar sırasında iki misyonerin de hayatlarını kaybettiği,
Mersin’deki İngiliz Konsolos Yardımcısı Doughty-Wylie’nin olayların önünün
alınması için hükümet konağı nezdinde girişimlerde bulunduğu Rumeli’den
olayları yatıştırmak için gelen askerlerin, olayların genişlemesinde kışkırtıcı
rolü olduğu gibi haberlerin Kolej’e nasıl ulaştığı ve nasıl bir çaresizliğe yol
açtığı idi. Olaylar sırasında 4000 kadar insan Kolej’in avlusuna sığınarak
katliamdan kaçmaya çalışmışlardı. Bu tarz bir katliamın yaklaştığının Kolej
öğretmenleri tarafından sezilip sezilmediğini öğrenmek önemli olabilirdi.
ABD konsolosluk raporlarından Adana 1909 izlerini bize
sunan Barbara Merguerian ise, o dönemde hâlâ Osmanlı – ABD ilişkilerinin Jön
Türk Devrimin yarattığı yaklaşma ve sıcaklık içinde olduğunu ve Adana’dan gelen
katliam haberlerinin bu ilişkilerde bir değişikliğe yol açmadığını anlattı.
Adana’daki ABD Konsolosluğu, Tarsus ve Antep’deki misyoner okulları üzerinden
bölgeden sürekli haber alan ABD’nin, Osmanlı ticaretinden aldığı payı büyütme
amacının önceliğinden hiç vazgeçmediğini, ‘dolar diplomasisinin’ Ermenilerin
lehine müdahele önerilerinin
her zaman önüne geçtiğini ifade etti.
Felsefeci Marc Nichanian’ın, ‘Adana sonrasında tanıklık
ve yas’ konuşması, bizi konferansın içeriğinden alıp, bu konuları konuşmanın,
anlatmanın ve hatırlatmanın dilini düşünmeye sevketti. Tehcir’e giden sürecin,
‘tanık olmayı’ bir ‘edebi janr’a dönüştürdüğünden bahsetti. Bizi tekrar Teotig,
Yesseyian, Terziyan, Artenian ile karşılaştırdı. Yas, dil ve tanıklık
arasındaki ilişkileri, burada tekrarlayamayacağım bir dil ustalığı ile
irdeledi.
Nichanian’ı dinlemek bana hemen M.K.’yı hatırlattı.[28]
Dokuz yaşında ‘tehcire uğrayan’ Adanalı Ermeni Manuel Kırkyaşaryan’ın, yolda
annesi ve babasını yitirip, tek başına senelerce Resulayn-Cizre arasındaki Kürt
ve Süryani köylerinde geçirdiği ‘yanaşma hayatını’, kaça göçe tek başına bir
çocuk olarak Kıbrıs’ta akrabalarını buluncaya kadar yaşadıklarını anlattığı
sesi kafamda yankılandı. Gerçekten sesi, çünkü Manuel Usta tanıklıklarının
yazmamış, 80 yaşında türkçe ‘kasede okumuştu’. Çocuklarının yanında yaşadığı
Avustralya’da Adana türkçesiyle tutturduğunu hikayesel yas dilini, ses tonunu
unutmak mümkün değil. Manuel Usta, yaşadığı büyük acıları ifade ederken,
dağlar, kurtlar, yemeniler, meyvalar, başaklar, mimikler, kürtçe türküleri
örerek bir hikaye inşa ediyor, acısını belki de ancak hikayeleştirerek
anlatâbiliyordu. Manuel Usta’nın Tehcir’den önceki Adana katliamını
büyüklerinden dinlememiş, o huzursuz ortamı hissetmemiş olmasına imkan yok. Ama
tehcir acısının yoğunluğu karşısında, belli ki tehcir kara bulutlarından önce
olan herşeyi güzelmiş, güneşliymiş gibi hatırlamak istiyor:
‘Gelelim kendimizin batmutyununa (hikayesine). İsmim Em
Key. Em ve Key. Adana’da ailecek bütün Ermeniler, bütün Türkler ve Türkiya’da
doğanlar kardaş gibi yaşıyor ıdık. Çünkü hürriyet, adalet, musavat ve millet
olmuştu. Nihayet, gün geldi, biz de bu sevkiyete iştirak ettik. Hikayatımız
başlıyor.’ (s. 19).
Bu konferansın konusu, Manuel Usta gibi pek çoklarının
‘hikayâtı’ idi. Acı çekmiş başkalarının acılarının nasıl ve neden anlatılacağı
kadar, kime anlatılacağının da önemli olduğunu düşünüyorum. Günümüzde siyasi,
iktisâdi ve ideolojik iktidarı yaşatan, örtük ve açık milliyetçi/ırkçı bir
iklim semirmeye gayet müsait. ‘Ermeni’ dendiği zaman, bu topraklarda
okumuşunun, okumamışının aklına ilk gelen kelimeleri burada yazmaya hicap
duyarım. İşte tam da bu yüzden, ‘bellek işi’ diyebileceğimiz bu tarz akademik
konferans, çalışma ve yayınların, nokta atışlarla daha geniş bir kitleye
ulaşması için, yani yaptıklarımızın aktarımı için ayrıca mesai harcamamız
gerektiğini düşünüyorum. Bu toplantıya e-mail vesilesi ile kayıt yaptıran
herkes katılabiliyordu. Bu açıdan 2005 konferansı ile karşılaştırıldığında bu
konuda bir ilerleme var. Ama hâlâ katılım akademik çerçeve ile sınırlı. Artık
yavaş yavaş ‘Ermeni konusunda’ yapılan toplantıları toplumun belli kesimleri
için tabu olmaktan nasıl çıkarırız, hangi başka güncel sorunsallarla yanyana
koymamız daha iyi olur, toplumun hangi kesimlerine ve nasıl doğrudan
ulaşabilirizi tasarlamaya başlamamız gerektiğini düşünüyorum.
En başta Türkiye’deki tarih öğretmenlerini bu sürece
nasıl katacağımızı tartışamamız gerekiyor. Türkiye’de tarih öğretmenlerine
yönelik ciddi ve kapsamlı bir süreli yayınımız yok. Fakat akademik tarih
üretimi ile tarih öğretmenlerinin derslerdeki tarih üretiminin arasında yeni
nesiller üzerinde bıraktığı etki açısından karşılaştırılamaz bir fark var.
Türkiyeli Ermenilerin bu tarz toplantılara daha kitlesel
ve aktif katılmaları için çaba göstererek,
davetler çıkararak, kendi memleketlerinde hissettiklerini
tahmin ettiğim bu ‘küskünlük ve korkuyu’ bir nebze üzerlerinden atmalarını
sağlayabilir miyiz acaba?
Bu tarz konular eğer bu toplantıdaki gibi ‘bölgesel’
çalışılırsa, söz konusu bölgenin (Harput, Adana, Van vs.) yerel örgütlerinden
ve bunların büyük şehirlerdeki hemşehri derneklerinden katılımı amaçlamak,
onlarla kendi ‘memleketlerine’ bir de kaybedilenler üzerinden bakmak niye hayal
olsun?
Bütün bunları yapmak için, biz akademisyenlerin de kendi
uzmanlık alanlarında çalıştıkları konular kadar, onların değişik toplum
grupları önünde (doğrudan ve medya dışında) özlerinin aktarımına, yani
‘kitlesel pedagojisine’ mesai ayırması gerektiğini düşünüyorum. ‘Ermeni
Sorunu’nun bir sorun olarak kalmaması için, akademik araştırmalar ve diyalog
kadar, ‘kitle iletişimi’ ve onun dilinin de önemli olduğuna inanıyorum. Sanırım
Hrant Dink’in hepimizi etkileyen özelliklerden biri buydu ve hâlâ o dil
zemininde bir araya gelmeye çalışıyoruz. Bugün ne dersek diyelim, Yağmurcuk
Kuşu’nda anasının İsmail Ağa’ya verdiği öğütten daha güzelini söyleyemiyoruz:
‘Bir de senden dileğim, oğlum, o kasabaya gidersen, o
Ermenilerden kalma evleri, tarlaları kabul etme. Sahibi kaçmış yuvada, öte kuş
barınamaz . Yuva bozanın yuvası olmaz...Zulüm tarlasında zulüm biter.’ Yaşar
Kemal, Yağmurcuk Kuşu[29]
Peki, daha okuyalım mı?
‘Adana vukuatı’
.....Menhus eller, kirli nasiyeler
....evli bir Ermeni kadının hanesine
.................
.....Zevci gelir, bu mel’unların üçünü kurşunla katleder
bu fırsattan istifade Ermeni evlerine hücum...........
hükümetin miskinliği.................
......İslamlar Ermenilere, Ermeniler İslamlara
.....evler ateşe verilir.
..............................
şehri yağma eden mürteciler.............
Adana kıtalı köylere
Tarsus sokakları cesetle doludur.
Daha okuyalım mı?
Nazım Hikmet, Memleketimden İnsan Manzaraları[30]
Bu yazı Toplumsal Tarih dergisinin Aralık 2009 (192.)
sayısında yayınlanmıştır. Cüzi değişikliklerle burada tekrar yayınlanmaktadır.
[1] Kemal Sülker, Bilinmeyen Mektuplarıyla Nazım Hikmet –
Orhan Kemal Dostluğu, Amaç Yayıncılık, 1988, 67-68. Bu pasajı, Behçet Çelik’in
Adana ve Orhan Kemal, makalesinden aldım (s.58). (Adana’ya Kar Yağmış. Adana
üzerine yazılar, derleyen: Behçet Çelik, İletişim Yayınları: Memleket
Kitapları, 2006).
[2] Theodor Adorno, ‘The Meaning of Working through the
Past’, Critical Models içinde, NY, 1998, s. 89; bu pasajı da doğrudan değil,
Melissa Bilal’in Türkiyeli Ermenileri Hatırlamak makalesinin başından
alıntıladım (Bir Zamanlar Ermeniler Vardı, İletişim Yayınları, derleyen Ömer
Laçiner vd., 2008, s. 238).
[3] Diğerleri Beyrut, Erivan ve Ankara’da (26-27
Haziran’da Türk Tarih Kurumu tarafından) düzenlenmişti. Dördüncüsü doğrudan
Nisan 1909 olayları ile ilgili olmamasına rağmen, konuyla ilişkili önemli pek
çok dinamiğe değinmişti: 21 Kasım 2008’de, Uluslararası Hrant Dink Vakfı,
Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsü ve Toplumsal ve Ekonomik Tarih Vakfı
tarafından Boğaziçi Üniversitesi’nde düzenlenen Adana ve Çevresi’nin Toplumsal
ve Ekonomik Tarihi konferansında verilen tebliğlerinin bazıları, titiz bir
çalışma sayesinde 2009 Kasım konferansından bir kaç gün öncesinde elimizdeydi;
Toplumsal Tarih, s. 191, Kasım 2009, Yarıgöçerlerden Ermenilere.Adana ve
çevresi toplumsal ve ekonomik tarihi konferansı dosyası, s. 56-84.
[4] Bu konferansta sunulan tebliğlerin dokuzu, Tarih ve
Toplum. Yeni Yaklaşımlar dergisinin, Bahar 2007 sayısında yayınlandı. Burada,
kendisi uzun zamandır Çukurova Havzası’nın uzun 19. yüzyılı hakkında çalışan
Meltem Toksöz’un ‘Adana Ermenileri ve 1909 ‘iğtişâşı’’ makalesi, konferans
konusunun olgusal yanını ve bağlamını çok güzel özetlemektedir. Bu arada, 2005
konferansının metinlerinin tamamının önümüzdeki bir iki ay içerisinde Bilgi
Üniversitesi Yayınları tarafından yayınlanacağını öğrendik.
[5] ‘Geçmiş Siyaseti’ kavramını Hannah Arendt’in
‘Kudüs’te Eichmann’ kitabı ve bu kitabın özellikle Musevi cemaatinde açtığı
ateşli tartışmalar bağlamında irdeleyen bir çalışma için, Tuija Parvikko,
Arendt, Eichmann and the Politics of the Past, Finnish Political Science
Association: Helsinki: 2008. Çok önemli olduğunu düşündüğüm bu tarih felsefesi
ve metodu tartışmasını, bir başka yazı çerçevesinde ve bir başka vesile ile
etraflıca ele almak üzere şimdilik açıp, kapıyorum.
[6] Bu, Bertold Brecht’in tiyatro teorisinde
‘Vergegenwärtigung der Geschichte und Historisierung der Gegenwart’ kavram
ikilisi ile karşıladığı bütünsel bakıştır. Brecht tiyatrosunda, kendi bugününde
‘kendini doğallaştırmayı becermiş’ pratikleri oluşmuşluğu, yani
değiştirilebilirliği içinde görünür kılmak/yabancılaştırmak için, geçmişte
olanlarla bugünü çarpıştırmaya ve bunu yaparken de anlatı formu olarak epiği
kullanmaya çalışır. Bu konuya derli toplu ingilizce bir giriş için, Frederic
Jameson, Brecht and Method, Verso: London, 1998, s. 165ff.
[7] Köken olarak ‘karıştırmak, bir şeyin saflığını
bozmak’ anlamına gelen ‘tağşiş’, Osmanlı hükümetinin 1909 Nisan’ında Adana’da
Ermenilerin başına gelenlere değindiğinde kullandığı kavramdır. Selim
Deringil’in konferansta belirttiği gibi, bazen ‘Tağşiş-i ezhan’ (ahalinin
kafasını karıştırmak, ‘provokasyon’) tamlaması içinde de kullanılmıştır. Yerel
hükümet temsilcileri ‘vaka’, Ermeni kaynaklarının çoğu ‘facia’, misyoner ve
yabancı dilde basılmış kaynaklar ‘katliam’ kavramını kullanmaktadırlar (Meltem
Toksöz, Adana Ermenileri ve 1909 ‘iğtişâşı’, Tarih ve Toplum. Yeni Yaklaşımlar,
Bahar 2007, s. 147).
[8] Özellikle 242-266. sayfalar arasındaki Adana Vilayeti
kısmındaki kartpostalları muhakkak inceleyiniz, BirZamanlar Yayıncılık,
İstanbul: 2005.
[9] Zakarya Mildanoğlu, Agos’daki ‘Aztarar’a Yolculuk’
köşesinde, bu devasa birikimi adım
adım bizlerle paylaşmaktadır: Adana ve Halep Vilayeti
Ermeni periyodikleri, başlıklı yazıların beşincisi 20 Kasım 2009 tarihli
Agos’ta yayınlanmıştır.
[10] Fuat Dündar, Modern Türkiye’nin Şifresi. İttihat ve
Terakki’nin Etnisite Mühendisliği,(1913-1918), İletişim: İstanbul, 2008. Bu
kitaplaştırılmış tezi, ortaya çıkardığı yeni arşiv malzemeleri ve verilen emek
itibariyle takdir etmekle beraber, hem kendinden önceki literatürle diyaloğa
girme ve teorik bağlamlandırma eksiklikleri, hem de kitabın örtük olarak
Osmanlı bürokrasisinin etnisite mühendisliğinin uygulamalarında matematik bir
kesinlik olduğu varsayımına dayanması açısından eleştiren kapsamlı bir yazı
için; Ayhan Aktar / Abdulhamit Kırmızı,’Bon pour l’Orient’: Fuat Dündar’ın
kitabını deşifre ederken..., Tarih ve Toplum. Yeni Yaklaşımlar, Bahar 2009,
157-186.
[11] Irvin Cemil Schick, Batının Cinsel Kıyısı.
Başkalıkçı Söylemde Cinsellik ve Mekansallık, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2002;
Sacit Kutlu, Bulgar kolektif bellek inşasında bir hatırlama ve unutma yeri:
Toplumsal Tarih, no: 18, 2009.
[12] Yaşar Kemal’in Ekim 2009’da Çukurova
Üniversitesi’nde kendisine fahri doktora ünvanı tevzi edilirken verdiği açılış
dersi, yazarın özcülüğe düşmeden kendi Çukurovalılığını, şekillendiği ve bu sırada
şekillenen, dönüşümlerle örülen coğrafya içinde nasıl anlattığına dair güzel
bir örnektir; ‘Çukurova, Doğa ve Roman’, 8.Ekim. 2009, Radikal Gazetesi.
[13] S. 19, alıntı dolaylı; Murat Belge’nin Edebiyatta
Ermeni Sorunu, Birikim Dergisi, Şubat 2006, sayı 202, s. 35. Orhan Kemal’in,
Atatürk’e muhalif parti kurup, sürgüne gönderilmiş babası Abdulkadir Kemali
Bey’in, Fransızca ve Ermenice öğrendiği için zamanında babasının onu ‘gâvur’
olmakla suçladığını, hatta tüfekle kovaladığını anılarından okuyoruz: Orhan
Kemal’in babası Abdulkadir Kemali’nin Anıları, hazırlayan: Işık Öğütçü, Epsilon
Yayınları: 2005.
[14] S. 357, gene alıntı aynı yerden ve dolaylı, Belge,
2006, s. 34.
[15] Meltem Toksöz, The Çukurova: From Nomadic Life to
Commercial Agriculture, 1800-1908, yayınlanmamış doktora tezi, Binghamton ,
SUNY Binghamton Üniversitesi, 2001. Ayrıca özet halinde 1840’larda Mısırlı
İbrahim Paşa reformları, göçer-konar aşiretlerin iskanı (1865-1890), işgücünün
oluşturulması , bataklıkların kurutulması, 1861 Amerikan İç Savaşı akabindeki
pamuk patlaması ve dünya ekonomisine eklemlenmesi süreçlerinin Adana Vilayet
Merkezi’ne etkileri için bkz: Meltem Toksöz / Emre Yalçın, ‘Modern Adana’nın
Doğuşu ve Günümüzdeki İzleri’, derleyenler Ç. Kafesçioğlu / L. Thys-Şenocak,
Essays in Honour of Aptullah Kuran, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1999,
435-453.
[16] İki konferansta da sunum yapan iki akademisyen var:
Meltem Toksöz ve Ara Sarafian. Hilmar Kaiser’in ‘Alman Levanten Pamuk
Şirketi’nin Çukurova’daki faaliyetleri ve yerel girişimciler’ ve Halis Akder’in
‘Çukurova’da tarım işçiliği’ sunumları bu konferansa da eklemlense ne güzel
olurdu! Neyse ki bir tesellimiz var: Yukarıda da ifade ettiğim gibi, Toplumsal
Tarih Dergisi Kasım 2009 sayısında, Vahé Tachjian’ın konu ile ilgili çok yönlü
ve müthiş ufuk açıcı ‘Adana Ermenileri: Milliyetçi İdeolojilerle Ters Düşen
Farklı Bir Kimlik’, Toksöz’ün, ‘Bölgesel Ekonominin Oluşumu: Göçebe Hayattan
Ticari Tarıma Çukurova’ ve Zafer Toprak’ın ’20. Yüzyılın İlk Çeyreğinde
Çukurova’da Emek ve Sermaye’ tebliğlerini yazılaştırıp, bu konferansa
yetiştirdi. 2008 Kasım Adana konferansı’nın kısa bir özeti için, Eren Özalay,
‘Adana ve Çevresi Toplumsal ve Ekonomik Tarihi Konferansı’, Agos, 28 Kasım
2008, s. 6.
[17] Suavi Aydın, Çukurova Tarihinde Yörükler ve
Türkmenler, Adana’ya Kar Yağmış. Adana Üzerine Yazılar içinde, derleyen: Behçet
Çelik. İletişim/Memleket Kitapları: İstanbul:2006, 113-140.
[18] Vahé Tachjian, Adana Ermenileri: Milliyetçi
İdeolojilerle Ters Düşen Farklı Bir Kimlik’, Toplumsal Tarih, no 191, Kasım
2009, s. 65.
[19] Agos’un 2 Ekim 2009 sayısında, araştırmalarının
merkezine sistematik olarak bu konuyu alan
Boğaziçi Üniversitesi’nden Mehmet Polatel ile kapsamlı
bir ropörtaj vardır, Aris Nalcı, Ermeni Emval-i Metrukesinin arşivlerdeki
izleri, s. 10-11. Sait Çetinoğlu’nun bu konudaki güncel bir makalesi için:
Ermeni Emval-i Metrukeleri Üzerine, Birikim Dergisi online versiyonu: www.birikimdergisi.org.tr
, 8.Haziran.2009.
[20] Kudret Emiroğlu’nun, Bülent Varlık ve Ömer Türkoğlu
ile birlikte, Adana Sanayi Odası için hazırlamakta olduğu araştırmanın kısa bir
özeti için; Kudret Emiroğlu, Adana’da Sanayi ve Sanayiciler Hakkında, Adana’ya Kar
Yağmış. Adana ÜzerineYazılar içinde, derleyen: Behçet Çelik. İletişim/Memleket
Kitapları: İstanbul: 267-303.
[21] Aslı Çomu, The impact of the exchange of populations
on the social and economic life of the C ity of Adana, yayınlanmamış master
tezi, Boğaziçi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü, 2005.
[22] Nazan Maksudyan, Hearing the Voiceless-Seeing the
Invisible: Orphans and Destitude Children as Actors of Social, Economic and
Political History in the Late Ottoman Empire, yayınlanmamış doktora tezi,
Sabancı Üniversitesi Tarih Bölümü, 2008.
[23] Olaylar sırasında Cebel-i Bereket mutasarrıfı olan
Mehmet Asaf ve olaylardan sonra yerine atanan Cemal Paşa’nın anıları, her ne
kadar özsavunu dili ile yazıldığı ifade edilse de, konferans sırasında sık sık
söz konusu edildi: Mehmet Asaf, 1909 Adana Ermeni Olayları ve anılarım, TTK
Yayınları: Ankara: 1986; Cemal Paşa, Hatıralar. İttihat-Terakki ve Birinci
Dünya Harbi, Selek Yayınları: İstanbul, 1959.
[24] Funda Tosun, Hrant Kasparyan ve Sahag Güryan: Bu
sefer de kıyamet kopmadı, Agos Gazetesi, 13 Kasım 2009, s. 20.
[25] Jean Jaures’in 1895 Ermeni kıyımları arkasından
yaptığı konuşma ve yazdıklarını derleyen Vincent Duclert, Jaures’in bu süreçte
geliştirdiği ‘neden Ermenilerin Fransa tarafından kurtarılması/savunulması’ gerektiğine
dair argümanların daha sonra Dreyfus davasında mobilize edildiğinden bahseder:
Jean Jaures, Il faut sauver les Arméniens, Editions Mille et Une Nuits, 2006.
[26] Helen Davenport Gibons, The Red Rugs of Tarsus, New
York, The Century Co., 1917.
[27] Bu arşiv internetten de ulaşıma açıkmış:
www.mnhs.org/library/findaids/p1282.xml
[28] Bu kitabı yaymanın ‘Ermeni Sorununu’ konuşurken
seçilecek dil ve uslup konusunda bize çok yardımcı olacağına inanıyorum. ‘M.K.
Adlı Çocuğun Tehcir Anıları. 1915 ve Sonrası, kitap ve CD, yayına hazırlayan ve
sunan: Baskın Oran, İletişim: İstanbul, 2005.
[29] S. 95, dolaylı alıntı; Belge, 2006, s. 34.
[30] S. 306, Adam Yayınları: İstanbul, 1998.
Gönderen : Nurhan Becidyan / nurhanbecidyan@gmail.com
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.