'Öteki' Lozan Antlaşması ve Türk Amerikan ilişkilerinin kurulma macerası

Kemal Çiçek / kcicek@bugun.com.tr

Lozan'da 6 Ağustos 1923'te ABD ile ülkemizde çok az bilinen ve meşhur Lozan Antlaşması'yla karıştırılan 'Dostluk ve Ticaret Antlaşması' imzalandı. Diplomatik ilişkiler, antlaşmayı onaylamayan ABD Senatosu’nun by-pass edilmesiyle 1927'de kuruldu. Türkiye ile Amerika arasında imzalanan bir antlaşma olmasına rağmen “Öteki” Lozan Antlaşması unutulmuştur. Her ne kadar yürürlüğe girmemiş olsa da antlaşmanın imzalanmasından sonra yaşanan onay süreci ve Ermeniler’in yürüttüğü “Lozan’a Hayır Kampanyası” 2015 yılında kopacak fırtınaya ve Türk-Ermeni lobi savaşlarına ışık tutacak niteliktedir. 

Osmanlı devleti ile Amerika birbirlerine karşı savaş ilan etmedi

Geçen haftaki yazımızda Lozan Antlaşması’nın perde arkası ve az bilinen yanlarını yazmıştık. Bu hafta, bu yazımızın devamı olarak ülkemizde çok az bilinen hatta meşhur Lozan Antlaşması’yla karıştırılan bir başka “Lozan Antlaş- ması”nı yazacağız. Bu antlaşma yine Lozan’­da, fa­kat Ame­ri­ka Bir­le­şik Dev­let­le­ri ile Tür­ki­ye ara­sın­da im­za- lan­mış­tır. Ant­laş­ma­nın tam is­mi “Dost­luk ve Ti­ca­ret An­laş­ma­sı­”dır. 6 Ağus­tos 1923 ta­ri­hin­de im­za­lan­mış­tır. Ant­laş­ma­ya im­za ko­yan­lar Tür­ki­ye adı­na İs­met Pa­şa ve ABD adı­na Jo­seph Cre­w’­dir. 

Türkiye ile Amerika arasındaki ilişkiler 1830 yılından itibaren çok önemli bir gelişme kaydetmişti. Ancak I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Amerika’nın müttefikler safında savaşa girmesi diplomatik ilişkilerin kesilmesine yol açtı. Bununla birlikte Osmanlı devleti, Almanya’nın baskılarına rağmen Amerika’ya karşı savaş ilan etmedi. Ancak özellikle Ermeni sorunu nedeniyle iki ülke arasındaki ilişkiler çok bozuldu. ABD Başkanı Thomas W. Wilson’un Ermeni davasına destek vermesi ve Doğu Anadolu Bölgesi’nde bir “Ermeni yurdu” kurulması için yaptığı girişimler diplomatik ilişkilerin iyice bozulmasına sebep oldu. Wilson’un 1919 yılından itibaren İngiltere ve müttefiklerinin tuzağına düşerek Ermenistan mandaterliğine soyunmasını ise ABD Senatosu veto etti. 

“Öteki Lozan Antlaşması” nedir? 

6 Ağustos 1923 yılında imzalan 32 maddelik antlaşmaya göre: 

*Türkiye ile ABD arasında diplomatik ilişkiler kurulacak. 

*Kapitülasyonların kaldırılacak. 

*İki ülke vatandaşları mütekabiliyet koşulları çerçevesinde ikamet ve yerleşim hakkı kazanacak. 

*Ticaret ve denizciliğin serbestliği garanti altına alınacak. 

*ABD ile Osmanlı devleti arasında imzalanan antlaşmalar geçersiz olacaktı.

“Öteki” Lozan’a hayır komitesi 

Ant­laş­ma­nın im­za­lan­ma­sı ve ta­raf­la­rın bir­bi­ri­ni “en çok gö­ze­ti­len mil­let” ilan et­me­si Er­me­ni­le­r’­i is­yan et­tir­di. Ame­ri­ka­’da­ki Er­me­ni­ler, ki­li­se­ler ve ço­ğu de­mok­rat po­li­ti­ka­cı­lar ti­ca­ri men­fa­at­ler kar­şı­lı­ğın­da Tür­ki­ye Hı­ris­ti­yan­la­rı­nın (Er­me­ni­ler kas­te­di­li­yor­du) sa­tıl­dı­ğı­nı id­di­a et­ti­ler. Dip­lo­ma­tik iliş­ki­le­rin ku­rul­ma­sı­nı en­gel­le­mek için “Ant­laş­ma­ya Mu­ha­lif Olan­lar Ko­mi­te­si­ni” kur­du­lar. Ant­laş­ma­nın se­na­to ta­ra­fın­dan red­de­dil­me­si için ina­nıl­maz bir kam­pan­ya baş­lat­tı­lar.

20 bin din görevlisi 

Ko­mi­te adı­na 321 fark­lı bro­şür ha­zır­lan­dı ve 246.500 adet bas­tı­rıl­dı. Et­ki­li ki­şi ve ku­ru­luş­la­ra gön­de­ril­mek üze­re 17.000 özel mek­tup ya­zıl­dı. 173.000 adet tel­graf ve top­lu mek­tup gön­de­ril­di. 116.000 ki­li­se­ye baş­ka­na ve se­na­to üye­le­ri­ne gön­de­ril­mek üze­re mek­tup ör­nek­le­ri bı­ra­kıl­dı. 20.000 din gö­rev­li­si ve ra­hip, 106 pis­ko­pos ve 250 üni­ver­si­te rek­tör ve­ya baş­ka­nın­dan im­za top­lan­dı.

Lozan’a evet komitesi 

Bu kam­pan­ya Ame­ri­kan ka­mu­oyu­nu ade­ta iki­ye bö­lün­dü. Cum­hu­ri­yet­çi­le­rin ve Tür­ki­ye­’de gö­rev ya­pan mis­yo­ner­le­rin ba­şı­nı çek­ti­ği 14 ku­ru­luş ve der­nek bir ara­ya ge­lip “Ant­laş­ma­ya Des­tek Ko­mi­te­si”­ni kur­du­lar. Bu ko­mi­te “Tür­ki­ye İle Ya­pı­lan Ant­laş­ma Ne­den Onay­lan­ma­lı­dır?” isim­li 2000 adet ba­sı­lan ve 889 ga­ze­te ve der­gi edi­tö­rü­ne da­ğı­tı­lan bir ki­tap­çık ha­zır­la­dı. Kı­sa za­man­da des­tek­çi der­nek­le­rin sa­yı­sı 148’e ulaş­tı. Biz­ce, lo­bi sa­vaş­la­rın­da ya­şa­nan en il­ginç ge­liş­me, sa­vaş yıl­la­rın­da Türk­ler aley­hin­de ra­por­lar ya­zan ve Türk­le­r’­i Er­me­ni­le­r’­e kat­li­am yap­mak­la

suç­la­yan bir­çok mis­yo­ne­rin Tür­ki­ye ta­ra­fın­da yer al­ma­sıy­dı. Ame­ri­ka­’nın İs­tan­bu­l’­da­ki Yük­sek Ko­mi­se­ri Ami­ral M. L. Bris­to­l’­ün tel­kin ve ra­por­la­rı bu saf de­ği­şik­li­ği­nin en önem­li se­bep­le­rin­den bi­ri­si­dir. 

Amerika’nın Lozan’daki hayal kırıklığı 

Türkiye’nin milli mücadeleden başarıyla çıkması ve Lozan Antlaşması’nı imzalamak üzere olması, Amerika’yı da harekete geçirdi. Lozan’daki ABD gözlemcileri İngiltere başta olmak üzere tüm Avrupa’nın Türkiye ile ilişkilerini düzelttiğini Amerikan Dışişleri Bakanı Charles E. Hughes’a rapor etti. Hughes ise hâlâ, Ermeni lobilerinin baskısıyla Ermeni sorunun tarafları memnun edecek şekilde çözülmesini tavsiye ediyordu. Bunun üzerine Lozan’daki heyet, Beyaz Saray’a şu anlamda bir rapor gönderdi: Lozan’da Ermeniler müttefikler tarafından sadece taviz kopartılmak için bir koz olarak kullanılıyor, kimsenin Ermeniler’i düşündüğü yok. Bunun üzerine Beyaz Saray’ın cevabı ibretlikti: “Dindar Amerika Hıristiyan Ermeniler’in gördüğü bu muamele karşısında hayal kırıklığı yaşayacaktır.”

Türkiye-Amerika ilişkilerini normalleştirme niyeti

ABD Dı­şiş­le­ri Ba­kan­lı­ğı zor­da ol­sa ger­çek­ler­le yüz­le­şin­ce Tür­ki­ye ile dip­lo­ma­tik gö­rüş­me­le­rin ku­rul­ma­sı­na ka­rar ve­ril­di. Za­ten Lo­za­n’­da­ki Ame­ri­kan de­le­gas­yo­nu da bir an ön­ce Türk­le­r’­le mü­za­ke­re­le­re baş­lan­ma­sı ge­rek­ti­ği­ni ra­por edi­yor­du.

De­le­gas­yo­na gö­re bir an ön­ce Türk­le­r’­le ant­laş­ma ya­pıl­maz­sa Ame­ri­ka ba­rış son­ra­sı ti­ca­ri ve di­ğer ko­nu­lar­da Av­ru­pa ül­ke­le­ri­ne gö­re da­ha de­za­van­taj­lı ola­cak­tı. İs­met Pa­şa da Ame­ri­ka­lı­la­r’­a bu yön­de tel­kin­ler­de bu­lun­muş, hü­kü­me­tin iyi iliş­ki­ler ku­rul­ma­sı­nı ar­zu­la­dı­ğı­nı ifa­de et­miş­ti. Hat­ta bu amaç­la Tür­ki­ye, gö­rüş­me­ler es­na­sın­da Ame­ri­ka­lı­la­r’­ı Müt­te­fik­ler­le kar­şı kar­şı­ya ge­tir­mek ama­cıy­la Ches­ter İm­ti­ya­zı de­ni­len bir di­zi ay­rı­ca­lı­ğı Os­man­lı-Ame­ri­kan Kal­kın­ma Şir­ke­ti­’ne ta­nı­mış­tı. Çok geç­me­den iki ta­raf ma­sa­ya otur­du ve bi­li­ nen Lo­zan Ant­laş­ma­sı­’nın ben­ze­ri ABD ile im­za­lan­dı. 

Er­me­ni­le­r’­in bu deh­şet ve­ri­ci kam­pan­ya­sı ne ya­zık ki ba­şa­rı­lı ol­du. 1923 yı­lı­nın Ağus­tos ayın­dan 1927 yı­lı­nın Ocak ayı­na ka­dar ant­laş­ma onay için Se­na­to­’ya su­nu­la­ma­dı. Üç bu­çuk yıl sü­ren er­te­le­me sü­re­ci 18 Ocak 1927 ta­ri­hin­de aşıl­dı.   

 Ant­laş­ma­nın onay­lan­ma­sı için ge­re­ken üç­te iki ço­ğun­luk sağ­la­na­ma­dı­ğı için öte­ki Lo­zan Ant­laş­ma­sı onay­la­na­ma­dı. Böy­le­ce Tür­ki­ye ile Ame­ri­ka ara­sın­da dip­lo­ma­tik iliş­ki­ler ku­ru­la­ma­dı. An­cak Ame­ri­kan iş çev­re­le­ri, ba­sın ve hü­kü­met ant­laş­ma­nın onay­lan­ma­sı ta­raf­ta­rı idi. Bu yüz­den ta­raf­lar so­ru­nu se­na­to­yu by-pass ede­rek çöz­dü­ler. 1927 yı­lı Şu­bat ayın­da dip­lo­ma­tik iliş­ki­ler ku­rul­du. 

Amerikan Başkanı Wilson’un hakemlik macerası

ABD Başkanı Wilson, Ermenistan hayalinden kolay kolay vazgeçmedi. Sevr Antlaşması’nda Türkiye’nin doğu vilayetlerinde bir Ermenistan kurulması gündeme gelince Wilson’a sınırın çizilmesinde hakemlik teklif edildi. Senato’nun muhalefetine rağmen diaspora Ermeniler’in yoğun kamuoyu baskısı üzerine Wilson teklifi kabul etti.

Ancak Kazım Karabekir Paşa’nın Ermeniler’i Doğu Anadolu’da yenilgiye uğratması planı bozdu. Trabzon şehrini de Ermeni bölgesine dahil eden Wilson haritası tarihin tozlu raflarına mahkum oldu. İngiltere de planlarını askıya aldı. Wilson’un seçimleri Kasım 1921 seçimlerini kaybetmesi Wilson’un doğu Anadolu’da Ermenistan macerasının da sonu oldu. 

   

Unutulan Öteki Lozan!

6 Ağustos 1923 yılında Türkiye ile Amerika arasında imzalanan Lozan Antlaşması isim karışıklığı sebebiyle adeta unutulmuştur. Amerikan arşiv belgelerine dayalı araştırmalarımız, bu antlaşmanın tozlu raflarda unutulmayacak kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor. 

Ermeni-Türk lobi savaşlarının yüzyıllık geçmişi

Hepimiz sözde “Ermeni Soykırımı” tasarılarının hemen hemen her yıl Amerikan Kongresi’ne sunulduğunu biliyoruz. Ancak çok azımız kongre koridorlarında yapılan lobi savaşlarının yüzyıllık bir geçmişi olduğunu tahmin edebiliriz.

http://www.bugun.com.tr/oteki-lozan-antlasmasi-ve-turk-amerikan-iliskilerinin-kurulma-macerasi-yazisi-1209788