Lena Umay yazdı
Nitekim, Anadolu
inanışları, antik çağlardan günümüze değin yansız yorumlanamamış, bilgi
aktarımı ise Avrupalı oryantalist tarihçilerinin (doğu bilimleri) sansürleri ile
gerçekleşebilmiştir. Anadolu tarihinde
‘yaşanmış ve bitmiş gözüyle’
anlatılan kültürel zenginlikler bu
sansürün en önemli kanıtıdır. Bizler biliyoruz ki; koruyup taşıyabildiğimiz renkleri/bilgileri
kullanarak kültürel bir tablo yaratıp anlatabileceğiz. Bu tablonun en dominant
figürünü, yaşanmış ve bitmiş gözüyle göremiyor, açıklayamıyoruz. Kendimize
cahil kalıyoruz. Alevilik ve Bektaşilik figürünü görüp tanıyabilmemiz,
tablomuzdaki önemini fark edebilmemiz, tarihte kapatılmış sayfaları açmakla
mümkün olacaktır.
7.Yüzyılda Sivas-Divriği (Tebrike), Malatya, Erzincan
üçgeninde şekillenen Paulikian inanışı;
Bizans İmparatorluğu’nu oldukça uğraştırmış, etkileri yüzyıllarca sürmüş
bir inanıştır. Paulikianlar, Bizans İmparatorluğunun siyasi ve dini otoritesini
reddediyor, kiliseleri ve azizleri kutsal saymıyorlardı. Haç’ı, İncil’i
ve kilise ikonlarini kutsal bulmuyor, bu nedenle de kilise ayinlerinin gereksiz olduğunu savunuyorlardı. Iran maniheizmi ile
Hristiyanlığı sentezleyen bu inanışın
mensupları, Tanrı’nın bu yeryüzünde bir kudreti olmadığını düşünüyor,
İsa peygamber'in yeniden dünyaya geleceğine inanıyorlardı. (mehdici-mesiyanizm)
Asıklık (asugh) geleneği olan Paulikianlar, aşıkların müziği eşliğinde sema
dönerek ibadet ediyorlar, bu törenlere kadın ve erkek birlikte katılıyorlardı. Kadınlar dilerlerse başlarını
örtmüyorlar, cemaatlerde erkeklerle eşit
hak ve statüye sahip bir şekilde bulunuyorlardı.
Çağına göre oldukça özgürlükçü bu tavırları, onların hakaret ve iftiralarla
anılmalarına sebep olmuştur.
Din adına cinsel hayattan vazgeçmiyor, kilisenin koyduğu
yasaklara asla itibar etmiyorlardı. Din adamları evlenebiliyor, bir iş kurup meslek sahibi olabiliyorlardı. Paulikianlar
için, iffet ve erdem en önemli vasıflardı. Bunlara sahip olduğuna inanan
kişinin ibadet etmesi gerekmiyordu.
Paulikianlar
Ermeni’ydiler. Bir kişi, Paulikian cemaatine katılmak istediğinde, o
kişinin kulağına “eline, diline, göğsüne (iffetine) hakim ol” mührü fısıldanır,
bu ritüelin ardından kişi her kim olursa olsun
cemaate alınırdı. (Bektaşilik’le olan benzerliği dikkate değer)
Paulikian şehirlerinin (Sivas, Erzincan, Erzurum, Malatya) ticaret yolları ile konumu ayrıca Paulikianlarin
ticaret ve el sanatlarında (kuyumculuk,
dokumacılık…) usta olmalarından ötürü bu şehirler zenginleşip, güçlenmişlerdi.
Bizans İmparatorluğu, Paulikianlar ve diğer Ermeni halkları devlet düşmanlığı
ve sapkınlıkla suçlayıp,
haklarında ölüm fermanları çıkarmıştır. Bu halklar yerli olmalarına rağmen
yabancılaştırılmış, isyanları kanla bastırılmıştır.
9. yüzyılda
bağımsızlığını ilan eden Paulikianlar, Sivas-Divriği merkezli bir devlet de kurdular. O donemde Malatya`ye
hakim Müslüman Arap orduları ile güçlerini birleştirip Bizans`a karşı
savaştılar (832). (Müslüman Arap
orduları içinde 10.000 kadar Türk süvarisi bulunmaktadır.)
Müslüman Arap orduları, Paulikianlarin ve diğer Ermenilerin
yardımıyla Ankara’ya kadar ulaşmışlardı. İrili ufaklı bir çok çatışmanın
ardından Bizans galip gelmiş, Arap ordularını geriye çekmeyi başarmıştır. Ve
ardından Bizanslılar, Paulikian- ve
Gregoryen- Ermenilere karşı acımasızlaşarak büyük katliamlar gerçekleştirmiştir.
Sivas-Divriği’yi tümüyle yakıp yıkmış ve
Paulikianlari insanlık dışı işkencelerle
katletmiştir. Erzincan, Erzurum ve
Sivas`da ki Ermeni halkı katledip mal varlıklarına el koyan Bizans,
dönemin çok değerli ve büyük mücevherat stokuna sahip bu şehirleri yerle bir
etmiştir. Bizans kayıtlarına göre; katledilen Paulikianlar 100.000 i asmıştır.
Bir kısmi Trakya ve Balkanlara sürülen
Paulikianlar, Bogomiller ismini
alıp, 16. Yüzyıla kadar inanç ve ritüellerini korumuşlardır. Bogomillerin
şehirleri ileriki zamanlarda
Bektaşiliğin önemli merkezleri olacaktır. Müslüman Arap emirliğine sığınan
Paulikianlar, oldukça garip bir anlaşma ile Müslümanlığı kabul ediyor
göründüler. Kendi ibadetlerini gizli yapmak, ancak görünüşte Müslüman olmak
şartıyla İslamiyet’i kabul ettiler. Malatya’da Döndü, Döne, Dönüş gibi isimler
yaygındır. Bizce önemli bir rastlantıdır.
Hristiyan Anadolu İslamileşirken, Hristiyanlığı heterodox
(çember dışı) çevreleri İslamiyet`in
heterodox/Sünni olmayan yanını tercih etmişlerdir. Bektaşilik ve Alevilik
inanışları içerisinde de İslami yorumlardan uzak inanış ve ritüellerini yaşatmışlardır.
örneğin; ünlü Bektaşi ozanlardan “Harabi, Hayrani, Aşık Vartan, Nikabi,
Coşkuni, Zeki, Civanaga…” Ermeni olmalarına rağmen Bektaşiliği benimseyip, bu
felsefe için değerli eserler yazmışlardır.
Alevi Bektaşi inançlarının tarihsel temelleri üzerine
yayımlanmış gerek akademik gerekse de popüler tarihçilik çalışmalarında,
Paulikian inanışına değinilmemektedir.
Alevi inanışındaki ritüellerin, mehdici inanışın, müziğin, sema
dönmenin, kadın erkek eşitliğinin kökenlerinin orta Asya ya da Horasan menşeili senkretik
(bağdaştırmacı) inanışlar olduğuna şüphe getirilmeksizin inandırılmaktadır.
Oysa ki; bahsi olunan ritüeller ve özellikler Paulikianlarin gelenekleri olup,
ne Avrupalı orientalist tarihçilerinin (doğu bilimciler) ne de Doğulu
tarihçilerin bahsetmek istemedikleri geçişler ve aynılıklardır. Sivas,
Erzincan, Malatya ve Erzurum yöreleri
türkülerinin sahip olduğu ses aralıkları, armoni ve edebi zenginlik, yerel/yerleşik
(otantik) özelliklerinin kanıtıdır. Ayrıca; bu yöre türkülerinin ve halk
edebiyatının göçmen Abdal müziğine ve edebiyatına hiç benzememesi, bu sanatsal
ürünlerin Horasan etkileşimi ile yaratılmadıklarının da bir kanıtıdır. Bektaşi
ve Alevi ayinlerinde bahsi olunan yörelerin nefesleri okunmaktadır.
Anadolu Aleviliği, Hz. Ali kültünü 15. ve 16. Yüzyıllarda,
Safevi-İran propagandaları ve Şah İsmail (Hatayı) etkisiyle benimsemiş, Şia
etkileşiminden çok evvel, şuan ki ritüelleri (sema dönme, müzik, edebiyat,
hikayeleme, vecd, eşitlik,özgürlük) ve felsefesine (birlik) sahip bir inanıştı.
Anadolu Aleviliğini, sadece Horasan ve Orta Asya Shaman
kültleri/ Hz.Ali, Kerbela…kültleri ile
açıklamayı tercih etmek, büyük bir cehalet ve tarihi deformasyondur.
Lena Umay
Odatv.com
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.