İlk kez Çin kaynaklarında ortaya çıkan ‘Tu-kiu’, ‘Tu-Kue’,
‘Tut-kut’, ‘Tolköl’ gibi terimler, 9. yüzyıldan itibaren Arap-Müslüman
kaynakları tarafından ‘Türk’ (çoğulu Türük veya Türküt) olarak çevrilerek
Bizans ve Arap literatürüne girmişti. 6-8. yüzyıllara tarihlenen Yenisey ve
Orhun Yazıtları’ndaki bazı terimleri 1893 yılında ‘Türk’ olarak okuyan
Danimarkalı dilbilimci Thomsen’den sonra da terim Batı literatürüne yerleşti.
Bugün bazı bilim adamları, Çinlilerin bütün yabancılara ‘Tu-kui’ dediğini
düşünüyor.
Bazıları, bu terimin ortak bir atadan gelen boyların adı olduğunu
ileri sürüyor. Bazıları Moğolcada miğfer anlamına gelen ‘tulga’ sözcüğüyle
ilinti kurarak miğferin piramit şeklinden hareketle, belli bir örgütlenme
biçimine sahip toplulukların adı olduğunu ileri sürüyor. Bazıları ise ortak bir
dili (Türkçe) konuşan topluluk adı olduğunu (onlara göre ‘Türk’ kelimesi,
Türkçede ‘güçlü’, ‘güçlüler’ anlamına geliyor) ileri sürüyor.
‘Barbar Türk’ dönemi
Bu tezlerden hangisi doğru bilmiyoruz ama 11. yüzyılın son
çeyreğinde yazılmış Divan-ü Lügati’t Türk adlı eserin yazarı Kaşgarlı Mahmud
Türkler hakkındaki bir hadisten (Peygamber sözünden) bahsederek şöyle der:
“Allah’ın devlet güneşini Türk burcundan doğdurduğunu ve onların mülkleri
üzerinde göklerin dairelerini döndürmüş bulunduklarını gördüm. Allah onlara
Türk adını verdi ve onları yeryüzüne hâkim kıldı. Zamanımızın hakanlarını
onlardan çıkardı. Dünya milletlerinin yularını onların eline verdi. Onlarla
birlikte çalışanları, onlardan yana olanları aziz kıldı. Türkler yüzünden
onları her dileklerine eriştirdi. Bu kimseleri kötülerin, ayak takımının
şerrinden korudu. Oklarının isabetinden kurtulmak için aklı olana düşen vazife,
bu adamların tuttuğu yolu tutmaktır. Derdini dinletmek ve Türklerin gönlünü
almak onların diliyle konuşmaktan başka yol yoktur...”
“Ben Türklerin en açık konuşanlarından, en zekilerinden,
mızrağı en keskin olanlarından biriyim” diyerek Türk olmaktan duyduğu gururu
tekrarlayan Kaşgarlı Mahmud şöyle devam eder: “Türkler aslında 20 boydur. Bunların
her bir boyun birçok oymakları vardır ki sayısını ancak Allah bilir. Ben
bunlardan kök ve ana boyları saydım. Oymakları bıraktım. Yalnız herkesin
bilmesi için gerekli olanı, Oğuz kollarını (...) yazdım.”
Kaşgarlı Mahmud’un bu satırları yazdığı yıllarda, 24 boydan
oluşan Oğuzların bir bölümü, Orta Asya steplerini geçerek Kaşgarlı’nın ‘Rûm’
dediği Anadolu’ya doğru akıyordu. Oğuz boylarının Anadolu’ya gelmelerinden
itibaren, Bizans belgelerinde Tourkoi (Türkler) ve Türkie (Türkiye); Papalık
belgelerinde ise barbarorum Turci (barbar Türkler) gibi terimler boy gösterdi.
Birinci Haçlı Seferi’ne katılan bir papaz Antakya civarındaki savaşlardan sonra
11 Ekim 1098’de günlüğüne şöyle not düşmüştü: “Her yerde Türkler.”
Yüz yıl sonra, bu seferi anlatan Guillaume de Tyr,
“Türklerin egemenlikleri altındaki Turquia’dan söz ediyordu. 1228-29 yıllarında
bir başka Haçlı şövalyesi, Bavyeralı şair Tannhäuser, Haçlı Seferi Şarkısı’nda
[Kreuzfahrtlied] şöyle diyordu: “Sert esiyor rüzgârlar/Yüzüme karşı
barbarlıktan/Sert ve can yakıcı esiyorlar/Türkiye [Türkei] tarafından...”
‘İdraksiz Türk’ dönemi
1270’lerde Konstantinopolis’ten ve Anadolu’dan geçen Marko
Polo’ya göre ise: “Türkmen ilinde üç çeşit insan yaşar. Biri Türkmenlerdir ki
bunlar Muhammed’e taparlar, basit insanlardır ve kaba dilleri vardır. Dağlarda
ve vadilerde yaşarlar ve hayvancılıkla geçinirler; çok kıymetli atları ve büyük
katırları vardır. Öteki şehirlerde ve kalelerde yaşayıp ticaret ve sanatla
uğraşan Ermeni ve Rumlardır...”
Marko Polo’dan 30 yıl kadar sonra kurulan Osmanlı
İmparatorluğu’nu bir ‘Türk boyu’ olduğu iddia edilen Kayıların kurduğu kabul
edilmekle birlikte devletin ‘Türk’ niteliği hep tartışılmıştır. Çünkü Osmanlı
İmparatorluğu’nda hem yöneticiler, hem halk arasında Türk olmayan çoktu.
Yöneticilerin bir kısmı ve kapıkulu askerlerinin hepsi, dirlik sahiplerinin
bazıları Türk-Müslüman olmayanlardan oluşuyordu. Bir kaçı dışında, hanedanın
erkekleri Türk olmayan kadınlarla evlenerek, ‘Türk kanını’ epeyce
sulandırmışlardı. Buna karşılık hanedan içinde ve devlet dairelerinde Türkçe
konuşulmuştu. Devletin bütün kayıtları yüzlerce yıl kesintisiz Türkçe
tutulmuştu. Medreselerde Arapça okunmuş ama konuşma dili Türkçe olmuştu.
Kafaları iyice karıştıran ise pek çok belgede Osmanlıların kendilerini,
ülkelerini, kurumlarını, dillerini tanımlamak için kullandıkları ‘Kayzer-i Rum
(Rum kayzeri), ‘Memleket-i Rûm’, (Rum ülkesi) ‘Şuara-yı Rûm’ (Rum şairleri),
‘Ulema-yı Rûm’ (Rum alimleri), Lisan-ı Rum (Rum dili), ‘Rûm atlılar’, ‘Rûm
yiğitleri’, ‘Eyalet-i Rûm’ (Rum eyaleti) gibi terimlerdir. Kısacası, Osmanlılar
kendilerini esas olarak ‘Rum’ diye tanımlıyorlardı. (Hatırlanacağı gibi 11.
Yüzyıl yazarı Kaşgarlı Mahmud için de Anadolu ‘Rum ülkesi’ idi.)
Türklüğe bakışları ise tek tip değildi. Kaynaklarda ‘Türk’
sözcüğü bazen olumlu, bazen olumsuz, bazen nötr bir terim olarak ortaya çıkar.
Örneğin erken dönem Osmanlı tarihine dair en önemli eser olan Âşıkpaşazade’nin
(ö. 1481) Tevarih-i Âli Osman adlı eserinde Türklerin Anadolu’ya nasıl
geldiklerini anlatırken Türkler ‘Yafes neslinden’ olup ‘Arapları yenen bir
halk’ olarak tarif ediliyor, ‘Türk diline kimsenin bakmadığı’, hatta ‘Türkün
bile bu dili bilmediği’ söyleniyordu. Buna karşılık1480’de tamamlanan Vâkı’ât-ı
Sultan Cem (Cem Sultan’ın Olayları) adlı eserde ise Cem Sultan’dan “Türk
beğinin oğlu” olarak övgüyle söz ediliyordu. Yine Cem Sultan’ın isteği üzerine
derlenen Saltukname adlı eserde Türk sözcüğü ‘Müslüman’ ve ‘Gazi’ yerine
kullanılmıştı. 15. Yüzyıl yazarı Neşrî ise Selçuklu İmparatorluğu için ‘Türk
Sultanlığı’ derken, “Bazıları dahi vardır ki hiç din nedir bilmezler (...)
Yahudileri taklit eden, taşa, ağaca, öküze, ateşe tapan Türkler vardır”
diyordu.
Burada bir parantez açalım. Granada’nın düştüğü 1492’ye
kadar, Avrupa’nın ‘ötekisi’ Araplardır. Dolayısıyla Avrupa’da, Türkler
hakkındaki söylem genel olarak olumludur. 1492’den sonra ‘öteki’ Osmanlı (Türk)
olur ve söylem olumsuza döner. 1529’da Viyana bozgunundan sonra bile Türkler
için ‘köpekler, zalim ve kan düşkünü, pis, hayvani, sahtekâr, zorba, iğrenç’
gibi son derece ağır terimler kullanılmaya devam eder. Bu olumsuz dilin nedeni
elbette, ‘Türk korkusu’ dur. Nitekim bu dönemde ortaya çıkan Obsessione Turc
(Türk saplantısı) olgusunun bugünlere kalan mirası, İtalyancadaki Mamma li
Turchi, yani “Anneciğim, Türkler!” ünlemi olur. İddialara göre, acı çektirme
anlamına gelen a torquendo, işkence anlamına gelen torxuere, aldatma veya
zalimlik anlamına gelen truculent veya trux-trucis gibi terimlerin esin kaynağı
da bu dönemin Türkleridir.
Parantezi kapatıp devam edersek,Kanuni Sultan Süleyman
döneminin ilk yıllarını gören yazar Suzi Çelebi (ö. 1524) ise “Bir Türk dünyaya
bedeldir” sözünü ilk sarf edendi. Ancak dönemin ünlü divan şairi Baki, ‘en
büyük Türk atalarından’ dediği Kanuni’ye sunduğu şiirde ‘Ey hoca Türk ehlinden
olanın biraz başı kabadır’ diyerek kafamızı karıştırıyordu. Dönemin bir başka
şairi Hafız Hamdi Çelebi ise “Padişahım kainatın yaratılışından bu yana/Dünya
içinde Türklüğün kötülüğünden bahsedilir/Allah Türke hiç anlayış gücü
vermemiştir/O çok akıllı olsa bile pervasızdır/Türkü öldür baban olsa da/O
iyilik madeni, Yüce Peygamber. ‘Türkü öldürünüz kanı helaldir’ demiştir.”
diyecek kadar Türk’ten hoşlanmaz.
Çelebi’nin Peygamberin hadisini kullanarak katledilmesini
önerdiği Türklerin Anadolu’nun Kızılbaş Türkmenleri olduğu anlaşılır. Nitekim
1609’da Kuyucu Murat Paşa’nın orduları Anadolu’da Kızılbaş katliamlarına devam
ederken, dönemin belgelerinde Kızılbaş yerine ‘Türk’ denirken, bu terimin
yanında ‘bağî’ (yolkesen), şakî (haydut), tağî (azgın), celâlî (asi), zındık
(dinsiz) sıfatlarını okumak şaşırtıcı olmasa gerek. Tarihçi Koçi Bey (ö. 1650)
de Türk, Tatar, Yörük gibi çeşitli terimlerle tarif ettiği ‘Türkler’ için hiç
olumlu terimler kullanmıyordu. Aynı şekilde Lale Devri’nin tarihçisi Naima (ö.
1716), da merkezin perspektiften yazdığı için, Türklük kavramını olumsuz
anlamda kullanmıştı. ‘Türk-ü sütürk (azgın Türk), ‘Türk-bed lika’ (çirkin yüzlü
Türk), ‘etrak-ı bi idrak’ (anlayışsız, akılsız Türkler), ‘nadan Türk’ (kaba
Türk) onun terimleridir.
Türkçülük ideolojisi
Tanzimat’la birlikte, ‘etnik’ tanımların kullanımı ortaya
çıkmıştı. ‘Türk’ kavramını ‘etnik’ kategori olarak ilk kullananlardan biri
İstanbul’a sığındıktan sonra Müslüman olarak Mustafa Celaleddin adını alan
Polonyalı göçmen Constantin Borzecki oldu. Yazarın 1870’de, İstanbul ve
Paris’te yayınlanan Les Turcs anciens et modernes (Türkler, Eski ve Modern)
başlıklı eseri ‘Türklük’ bilincinin gelişmesinde önemli rol oynadı.
II. Abdülhamit’in hafiyelerinden Macar Yahudisi Şarkiyatçı
Arminius Vambery de bu alanda kalem oynatanlardandı. Yazar Orta Asya'ya
Yolculuk (1873) kitabında ‘Türk hanedanı’, ‘Türk halkları’, ‘Türk bloğu’,
‘Türkiye’ gibi terimleri bolca kullanıyordu. Fransız Türkolog Léon Cahun ise
Orta Asya’da bir zamanlar kıyılarında Türklerin yaşadığı bir iç denizin olduğu,
bu deniz kuruması üzerine Türklerin Avrasya’ya doğru göçe başladıkları tezinin
müellifiydi. Cahun’u Türkiye’de meşhur eden 1896’da yayımladığı Introduction à
l’histoire de l’Asie (Asya Tarihine Giriş) adlı kitabıdır. 1889-1893 arasında
keşfedilmiş olan Orhun Yazıtları’nı meşhur eden bu eserin kendisindeki
nüshalarına Mustafa Kemal’in el yazısıyla notlar aldığı biliniyor.
Bu yazarların icat ettiği ‘Türklük’ kavramını Türkçülük
adıyla siyasi bir projeye çevrilmesi ise yakındı. 1789 Fransız İhtilali’nden
itibaren Avrupa’dan yayılan milliyetçilik akımlarından etkilenen etnik
kesimlerin giderek imparatorluktan uzaklaştığını gören yeni kuşak elitler (Jön
Türkler), imparatorluğu kurtarmak için yaşama geçirdikleri ‘Batıcılık’,
‘Osmanlıcılık’ ve ‘İslamcılık’ ideolojilerinin başarısız olması üzerine, hem
etnik, hem kültürel hem siyasal anlamda Türk kimliğini öne çıkarmak şeklinde
özetlenebilecek olan ‘Türkçülük’ akımına bel bağlamışlardı.
Batı tarzı bir modernleşmenin hızlı yaşandığı Rusya’da, esas
olarak Rus milliyetçiliğine tepki olarak doğan bu akımı Osmanlı ülkesine
Gaspıralı İsmail, Hüseyinzade Ali, Ağaoğlu Ahmet, Caferoğlu Ahmed, Mehmet Emin
Resulzade, Zeki Velidi Togan ve Yusuf Akçura gibi Rusya kökenli aydınlar
taşımıştı.
Özellikle Akçura’nın zamanında ‘romantik’, ‘garip’, ‘ham
hayal’, ‘aşırı’ bulunan görüşlerini özetleyen ve daha sonra siyasal Türkçülüğün
manifestosu sayılan Üç Tarzı Siyaset (1904) adlı eser, Ziya Gökalp, Ömer
Seyfettin, Moiz Kohen ve Mehmet Emin başta olmak üzere geç dönem Osmanlı
aydınlarını çok etkiledi.
‘Türk milleti’nin keşfi
Bu kuşaktan olan Yahya Kemal’in anlattığına göre, şairin
Paris’teki Sorbon Üniversitesi’ndeki hocalarından Albert Sorel bir dersinde
öğrencilerine “Tarihte keşfolunmamış iki meçhul vardır; Bunlardan biri
coğrafyada kutuplar, diğeri tarihte Türktür...” demişti. Bu cümle Yahya
Kemal’in kafasında bir şimşek çaktırmıştı: “Paris’te talebe mitinglerine
gidiyordum. Balkan Harbi arifesinde bizim ekalliyetler (azınlıklar) Rumlar,
Bulgarlar... büyük mitingler tertip ediyorlardı. O sırada bizim Jön Türkler de
Abdülhamit’i yıkmakla meşguldüler. Yoksa Türk Milleti’nden falan haberleri
yoktu. Baktım, bu Rumların, Bulgarların yıkmak istedikleri Abdülhamit değil,
başka şey. Bunlar Türk Milleti’ni yıkmak istiyorlar. Demek Türk Milleti diye
bir şey var. Bu nasıl bir millettir? Mazisi nedir? Diye merak etmeye başladım.
Zaten Ulumi Siyasiye Mektebi’nde tarih okuyordum. Türk Milleti’nin mazisini
öğrenmek için tarih kitaplarını karıştırmaya başladım. İşte bende milliyet
hissi ve milliyetçilik böyle doğdu.”
Yahya Kemal’in ‘milliyetçilik hissini keşfetme’ hikayesi,
dönemin bir çok aydının yaşadığı sürecin tipik bir örneğiydi. Ancak,
‘Türkçülük’ projesinin halk tarafından benimsenmesi kolay olmayacaktı. Buna
dair bir ipucu Osmanlı subayı Rahmi Apak’ın Birinci Dünya Savaşı hatıratında
vardır. Rahmi Bey’le Erzurum’da karşılaştığı ve Ermeni olduğunu düşündüğü genç
bir asker arasında şöyle bir konuşma geçer: “Hangi millettensin?”
“Osmanlı’yım.” “Ne demek Osmanlı, Türk değil misin sen?” “Hayır, ben Türk
değilim Osmanlı’yım.” “Peki, hangi dili konuşuyorsun, Ermenice mi, yoksa Türkçe
mi?” “Türkçe konuşuyorum.” “Türkçe konuşuyorsan, Türksün o zaman.” “Hayır
efendim, ben Türk değilim.” “Ulen, Türksün işte, ben de Türküm.” “Efendim, siz
Türk olabilirsiniz, beni ilgilendirmez, ben Türk değilim.” “Oğlum delirdin mi,
Padişah bile Türk”. “Efendim, Padişahıma iftira etmeyin, Padişah Türk olamaz!”
Şevket Süreyya’nın (Aydemir), Suyu Arayan Adam adlı
otobiyografik eserinde de benzer bir anlatı vardır. 17 yaşında bir talebe
olarak Birinci Dünya Savaşı sırasında, Kafkas Cephesi’nde bulunan yazar,
cephede Anadolu köylülerinden oluşan bir grup askerle konuşurken onlara sorar:
“Bizim dinimiz nedir?” Her kafadan bir ses çıkar: Kimi “Hazreti Ali dinindeniz”
der, kimi “İmam-ı Azam dininden.” Şevket Süreyya sorar: “Peygamberimiz kimdir?”
Yine karışık sesler çıkar. “Enver Paşa” diyen bile vardır. Şevket Süreyya bir
adım daha ileri gider: “Hangi millete mensupsunuz?” Yine her kafadan bir ses
çıkar. Yazar işi kolaylaştırmayı dener: “Biz Türk değil miyiz?” Askerler hep
bir ağızdan cevap verirler: “Estağfurullah!”
Türksün denildiğinde kendilerine hakaret edildiğini düşünen
bu askerleri ‘Ne mutlu Türküm diyene!’ diye haykırtmak çok zaman almamıştı. Bu
kısa ve radikal yolun mühendisi Mustafa Kemal bu dönüşümü üç aşamada
sağlamıştı. İlk aşama olan ‘Milli Mücadele’ yıllarında (1919-1922) Anadolu’nun
ve Rumeli’nin Müslüman ahalisini ‘Düvel-i Muazzama’ya karşı seferber etmek için
‘dinî’ tanımlar (‘Müslüman cemaati”,
‘İslam unsurları’, ‘İslam milleti’ gibi) kullanılmıştı.
İkinci evrede, ‘dinî’ tanım yerini yavaş yavaş ‘siyasi’
tanıma bırakacaktı. Önce 8 Şubat 1921’de Büyük Millet Meclisi’nin başına
‘Türkiye’ kelimesi kondu. Mustafa Kemal ‘siyasi’ bir terim olarak ‘Türk’ü ilk
kez 21 Eylül 1922’de Büyük Zafer’e ilişkin beyannamesinde kullandı. Ve Mustafa
Kemal Ekim 1922'de bir grup öğretmene şöyle dedi: "Üçbuçuk yıl öncesine
kadar dini bir cemaat olarak yaşıyorduk…O zamandan beri Türk milleti olarak
yaşıyoruz."
‘Türk ırkı’ dönemi
‘Türk milleti’nin hangi unsurları kapsamadığının bir ipucunu
Mustafa Kemal 16 Mart 1923'te Adana Türk Ocağı Esnaf Cemiyeti'nin çayında
yaptığı konuşmada vermişti: "Arkadaşlarımız söylevlerinde demişlerdir ki,
Adana'mıza hakim olan diğer unsurlar, şunlar, bunlar, Ermeniler sanat ocaklarımızı
işgal etmişler ve bu memleketin sahibi gibi bir durum almışlardır. Şüphesiz
haksızlık ve küstahlığın bundan fazlası olamaz. Ermenilerin bu verimli ülkede
hiçbir hakkı yoktur. Memleket sizindir, Türklerindir. Bu memleket tarihte
Türk'tü, o halde Türk'tür ve sonsuza kadar Türk olarak yaşayacaktır…”
Bu ırkçı yaklaşım, 8 Nisan 1923 tarihinde Halk Fırkası’nın
kuruluyunu müjdeleyen Dokuz Umde’deki “Türkiye Halkı” ile dengelenmeye
çalışıldıysa da, 24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasından
sonra, Yunanistan ile Türkiye arasındaki nüfus mübadalesi de din esasına göre
yapıldığı halde, Milli Mücadele ittifaklarına ihtiyaç kalmadığını düşündüren
adımlar atılmaya başlamıştı.
Örneğin 1924 Anayasası görüşmelerinde Hamdullah Suphi
(Tanrıöver) Türkiye’nin harsını (dilini ve kültürünü) benimseyene kadar
Ermenilerin, Rumların ve Yahudilerin ‘Türk milletinin parçası’ sayılmaması
gerektiğini belirtirken, Celal Nuri (İleri) “Türkiye’nin gerçek
vatandaşlarının” “Türkçe konuşan Hanefi Müslümanlar” olduğunu ileri sürmüştü.
Sonunda, vatandaşlık tanımını yapan 88. Madde “Türkiye’de din ve ırk
ayırdedilmeksizin vatandaşlık bakımından herkese ‘Türk’ denir” şeklinde formüle
edilirken, 12. Madde ile “Türkçe okuyup yazmak bilmeyenler milletvekili
seçilemezler,” denilerek, başta Kürtler olmak üzere gayrimüslim azınlıkların
yolu kesiliyordu.
Muhtemelen bu dışlamaya bir tepki olan Şeyh Said İsyanı’nın
bastırılmasından sonra Başvekil İsmet Paşa, 27 Nisan 1925 tarihli Vakit
gazetesinde yayımlanan beyanatında rejimin ırkçılıkta ısrarlı olacağını ilan
ediyordu: “Milliyet tek birleştiricimizdir. Diğer unsurlar Türk çoğunluğu
karşısında etkileme gücüne sahip değildir. Vazifemiz Türk vatanı içinde
bulunanları derhal Türk yapmaktır. Türklere ve Türkçülüğe muhalefet edecek
unsurları kesip atacağız. Vatana hizmet edeceklerde arayacağımız nitelikler
herşeyden evvel o adamın Türk ve Türkçü olmasıdır…”
Bir süredir Gobineau ve Pittard gibi ırkçı düşünürlerin
eserlerini büyük bir dikkatle incelediği bilinen Mustafa Kemal’in direktifleri
doğrultusunda 1925’te kurulan Türk Antropoloji Tetkikat Merkezi’nin ilk işleri
arasında “Karacaahmet Mezarlığı’ndan toplanan kafataslarının ölçümü” ile “Türk,
Ermeni, Rum ve Musevi gibi farklı ırki kökenlere sahip çocuklar üzerine”
karşılaştırmalı araştırmalar yapmak vardı.
30 Eylül 1926’da, Çankaya’daki Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nde,
Türkiye İdman Cemiyetleri İttifakı Kongresi adına gelen heyete, içinde ‘ırk
ıslahı’, ‘ırkın ferahlığı’, ‘ırkın ayıklanması’ gibi terimler geçen bir konuşma
yapan Mustafa Kemal 20 Ekim 1927 tarihli Gençliğe Hitabesi’nde ise “Ey Türk
genci, muhtaç olduğun kudret, damarlarındaki asil kanda mevcuttur!” diyerek
ırkçılığı metaforik bir forma sokmuştu. 1928 yılında üniversite öğrencileri
eliyle yürütülen ‘Vatandaş Türkçe konuş!” kampanyası ile ‘Türk ırkının’ ‘Türk
milleti’ haline getirilmesi işine hız verilecekti.
‘Türk milleti’nin inşaası
Dünyadaki bütün medeniyetlerin Türkler tarafından
kurulduğunu iddia eden Türk Tarih Tezi’nin tartışmaya açıldığı 2-11 Temmuz1932
tarihli Birinci Tarih Kongresi’nde ‘üstün Türk ırkı’ Reşit Galip tarafından
şöyle tanımlandı: “Uzun boylu, beyaz simalı, düz veya kemerli ince burunlu,
muntazam dudaklı, çok kere mavi gözlü ve göz kapakları çekik olarak değil ufkî
(dikey) açılan ‘Alpin ırkı’ (...) A grubu kan gibi uzvi (organik) özelliklere;
medeniyet, kahramanlık, sanat yeteneği gibi içtimai (sosyal) özellikleriyle
tanınır.”
1933, üniversite gençlerinin 5 yıl aradan sonra ‘Vatandaş
Türkçe konuş!” haykırışlarıyla toplumun gayri-Türk unsurlarını yeniden terörize
ettiği yıldı. 1934 yılında, hem ‘Kürt
Meselesi’ni halletmek hem de Türkiye’ye dalgalar halinde gelen Müslüman
muhacirlerin iskân sorunlarını çözmek için çıkarılan İskân Kanunu ile Türkiye,
‘soy’, ‘ırk’, ‘hars’ gibi terimler kullanılarak üç bölgeye ayrıldı. Böylece,
1924 Anayasası’nın 88. Maddesi’ndeki ‘Türk’ün kimleri kapsadığı bir kez daha
anlaşıldı.
Özetle “Avrupa’dan Afrika’ya hatta Amerika’ya kadar tüm
kültür dilleri de kök dil olarak Türkçeden türemiştir!” diyen Güneş Dil
Teorisi’nin formüle edildiği 1936’da Atatürk’ün sağ kolu Afet İnan, “Türklerin
brakisefal Alpin ırkının mükemmel temsilcileri olduğunu göstermek üzere”
İsviçreli Antropolog Pittard’ın nezaretinde yaptığı doktora çalışması sırasında
Atatürk’ün emriyle tam 64 bin kişiyi antropometrik ölçümlere tabi tuttu. Bu dev
‘ırkçı’ çalışma (ki Nazi Almanya’sında bile böylesi yapılmamıştı), Başbakanlık,
Milli Güvenlik Bakanlığı, Sıhhat Bakanlığı ve Eğitim Bakanlığı’nın her türlü
desteği ile yürütülmüş, ölçümler sivil ve askeri doktorlar, sıhhiye memurları,
beden eğitimi öğretmenlerince yapılmış, askerler gönüllü denek olarak Afet
İnan’ın emrine sunulmuştu.
20-25 Eylül 1937’de toplanan İkinci Tarih Kongresi’nde Sadri
Maksudi Arsal’ın sunduğu bildirinin başlığı “Beşeriyet Tarihinde Devlet ve
Hukuk Mefhumu ve Müesseselerinin İnkişafında (gelişiminde) Türk Irkının Rolü”;
Hasan Reşit Tankut’un tebliği “Dil ve Irk Münasebetleri”; Dr. Nurettin Onur’un
tebliği “Kan Grupları Bakımından Türk Irkının Menşei Hakkında bir Etüd” adını
taşıyordu. 1925-1939 arasında yayınlanan ve Maarif Vekillerinin ‘fahri
reisliğini’ yaptığı Türk Antropoloji Mecmuası ise o dönemde, bilimsel bir araç
olarak antropolojiyi kullanılarak, Türk ırkının üstünlüğünü kanıtlamak için ne
kadar kafa patlatıldığına dair örneklerle doluydu.
‘Müslüman Türk’ dönemi
1945 sonrası Almanya’nın genilmesinin ardından Batı Bloku
ile kurulan ilişkiler yüzünden kimsede açık açık faşist tezleri destekleyecek
cesaret kalmamıştı. Dolayısıyla ırkçı Türkçüler de söylem değiştirmişti. Artık
‘Turancılık’ yerine ‘milliyetçilik’; ‘ ‘Türk ırkı’ yerine ‘Türk milleti’,
Bozkurtlar’ yerine ‘milliyetçiler’ diyorlardı. Yeni tezlerini Millet, Orhun,
Kopuz, Büyük Doğu, Hareket gibi yayın organları, Türk Gençlik Teşkilatı, Kıbrıs
Türk Kültür Derneği, Komünizmle Mücadele Derneği gibi örgütler aracılığıyla
kitlelere yaymaya çalışıyorlardı.
1970’de kurulan Aydınlar Ocağı’nda bir araya gelen
muhafazakar aydınlar, yeni bir Türklük tanımı yapmaya soyundular. “Türkün en
kısa tarifi, Türkçe konuşan Müslüman” diyen bu aydınlara göre ‘Türk Kültürü’
çok eski, dünya tarihinde önemli yeri olan, gelenekleri olan, coğrafi açıdan
yaygın, cihan hâkimiyetini sağlamış bir kültürdü. Türkler, beyaz ırktan,
insancıl, adil, hiçbir zaman kan dökmemiş, hoşgörülü, laik, zayıflara,
yaşlılara, kadınlara, aileye ve orduya saygılıydı. Din ise ‘milleti millet
yapan’ değerlerin en başta geleniydi. Din, Türk’ü kendisine yabancılaşmaktan ve
Batı’ya benzemekten kurtaran en önemli öğeydi. İslamiyet adeta Türkler için
indirilmiş bir dindi, çünkü İslam uygarlığıyla Türklerin İslamiyet öncesi
kültürleri arasında büyük benzerlikler vardı. Bunlar, tek tanrı inancı, ruhun
ölümsüzlüğüne inanç, adalet duygusu, aile ve ahlakın önemiydi. Türkler de
İslamiyet’e büyük ‘hizmetler’ yapmıştı. Bunlardan en önemlisi Haçlı
Seferleri’ni durdurmalarıydı. Eğer bu olmasaydı, İslamiyet yerine Hıristiyanlık
‘cihan’ hâkimi olurdu! Kısacası Türk İslam’a, İslam Türk’e çok şey borçluydu.
Bu tanım daha sonra ‘Türk-İslam Sentezi’ adıyla popülerleşti.
O yıllarda kurulan MHP’nin lideri Alpaslan Türkeş’in
kendisine “Türkçü müsünüz, İslamcı mı?” sorusunu yönelten gazetecilere “Tanrı
Dağları kadar Türk, Hira Dağı kadar Müslümanım” demesi bu tarihlerde mi emin
değilim ama, Tanrı Dağlarının en yüksek tepesi 7.429 metre olan dev bir dağ
silsilesi, Hira (Nur) Dağı’nın ise 281 metrelik bir tepecik olması, Türkeş’in
sentez formülünde Türklük ve İslam’ın kapsadığı alanlara dair ipuçlarını
veriyordu.
1980 darbesi sonrasında olağanüstü koşulların yaşandığı bir
dönemde, yitirilen toplumsal düzenin yeniden sağlanacağı ve birliğin ve
bütünlüğün ilelebet korunacağı vaadini örgütleyerek darbecilerin ideolojik
ufkunu yine Türk-İslam Sentezi çizdi. Günümüzde “Tanrı Dağı kadar Türk, Hira
Dağı kadar Müslüman” formülasyonun Türklük ayağı yerinde kalmakla birlikte
Müslümanlık ayağı belirgin şekilde güçlenmiş görünüyor.
İşte, bugün kullandığımız Türk, Türklük, Türk ırkı, Türk milleti
gibi terimler asırlar önce başlayan ve günümüze kadar kesintisiz süren, son
derece karmaşık ‘inşa’ süreclerinin ürünü. Üstelik bu inşa sürecinin hala devam
ettiğine dair güçlü emareler var. İnşa edilmiş bir kimliğin, muhtemelen kendisi
gibi inşa edilmiş diğer kimliklere göre ‘üstün’ olduğunu ileri sürmek, en
hafifinden tarihi bilincinin eksikliğine işaret eder. Bu yüzden, ‘Ne Mutlu
Türküm Diyene!” sözüyle göğsümüzün kabardığı anlarda, derin bir nefes alıp, bu
tarihçeyi hatırlamakta yarar var…
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.