Ayşe Hür
1932 tarihli Jandarma Umum
Komutanlığı'nın gizli Dersim Raporu'nda şöyle denilir: Ermenilik hiçbir zaman
Dersim umum nüfusunun yüzde 20'sini aşmamıştır. Asur ve Araplık hiç bir iz
bırakmamıştır. Osmanlı Devletinin Dersimlilerle mücadeleye başladığı tarihten
itibaren Dersim daha geniş adımlarla Kürtlüğe doğru ilerlemeye başlamıştır. Geçtiğimiz yıl “Kemalistlerin
ve İttihatçıların Alevi ve Bektaşi politikaları” başlıklı yazımda ele aldığım
konuya, giderek daha önemli hale geleceği anlaşılan Dersim tartışmaları
dolayasıyla devam etmek istiyorum. Böylece, 1937-1938’de Dersim’e yapılan
müdahalenin zihinsel arka planını biraz daha aydınlatabilirim diye umuyorum.
1932’de 100 adet bastırılıp
sadece ilgililere verilen Jandarma Umum Komutanlığı’nın gizli Dersim Raporu’nda
(kısaca JUK Dersim) “Dersimlilerin ırki vaziyeti” başlıklı bölüm şu sözlerle
başlar: “Dersimlilerin ırki vaziyetini tespit etmek hayli müşkül bir iştir. Bu
günün Dersim halkından Garbi Dersimi işgal edenler kendilerinin Horasandan
gelmiş olduklarını müttefikan beyan ederler. Şarki Dersimde böyle bir iddia
henüz görülmemiştir.”
Ardından raporun meçhul
yazarı hangi kaynağa dayalı olduğu belli olmayan ‘bilgileri’ (!) sayıp dökmeye
başlar. (İttihat Terakki döneminde Kürtler hakkında üretilmiş uydurma tarih
kitaplarına dair şu yazıma bakılabilir href=http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse_hur/ittihat_ve_terakkinin_kurd_politikalari-114374810 okumak için
tıklayın.
20 sayfalık bu bölümü
özetlemek kolay değil. Ama bazı çarpıcı tanımlamaları (yazım hatalarını
koruyarak) aktarayım. “Anadolu'nun en eski sakinleri Hititler olduğuna nazaran
bunların Garba akın ederken Dersim vadi ve yaylalarından geçtikleri ve belkide
tortu bırakarak Garba ilerlediklerini kabul etmek gerekir” diye söze başlayan
yazar bir sayfa sonra Hitit tezine Türkmenlik aşısı yapar: “Bununla beraber
Plümer, Ovacık ve hatta Nazimiye mıntıkalarındaki halk arasında bugün ile çok
miktarda Türkmen tipine tesadüf mümkündür (…) Plümer mıntıkası aşiret isimleri
ve halkının kendi duygusu ve Şarktan Garba intikal hisleri ile Dersimin aslan
Türk olduğunu tespit edilebilir.”
Yazar bir kaç sayfa sonra
fikrini yine değiştirir ve “Dersim halkının Harezmi oldukları zannı uyanır” der.
Ardından Harezmilerin kim olduğunu çözmeye çalışır. Harezmilerin yarısı Türkçe
yarısı Farsça konuşan bir Türk boyu olduğu söyledikten sonra 1071 Malazgirt
kahramanı Alp Arslan’ı öldüren Yusuf’un bir Harezmi olduğunu ekler. Böylece
Harezmilerle ilgili olumsuz bir duygu aşılar okuruna.
YOKSA ZAZA MI?
Ama yazar burada da durmaz ve
işin içine dilden kalkarak yeni bir unsur ekler: “Dersimlilerin bugün
konuştukları dil Kürtçe değil Zazacadır. (…) Zazaların Türkmen oldukları ve filhakika
tarihçilerin iddia ettikleri gibi dili, yarı Farisi (Farsça, İran dili) yarı
Türkçe olan Harezmilerden oldukları ve Kürtlerle çok fazla temas neticesinde
dillerindeki Türk kelimeleride ya İranileştirdikleri ya unuttukları
anlaşılmaktadır.”
Yazar bu arada, “Yavuz Sultan
Selimin gazabı olmasaydı bu gün güzel Türkiyemizde tek bir Sünni’ye tesadüf
etmek imkanı belki de mümkün olmayacaktı” diyerek bugün 3. köprüye Yavuz Sultan
Selim ismini veren zihniyeti ifşa eder.
Yazar, Oğuzların Jazik
boyundan geldiklerini inandığı Zazaları Lice, Palu, çapakçur’da yaşayan Şafii
Zazalar ve Dersimde yaşayan Alevi Zazalar olarak ikiye ayırdıktan sonra
ikinciler için şunları söyler: “Bunlarda mezhep ve âdet dili Türkçedir.
Ayinlerde iştirak edenler Türkçe konuşmak mecburiyetindedir. Bu mecburiyettir
ki Alevi Zazalık asırlardan beri ihmal edildiği halde Türklükten pek de
uzaklaşmamış. Dersim Alevileri arasında cevap istememek şart ile Türkçe meram
anlatmak mümkündür. Şayanı nazar ve esef olan nokta şudur ki 20-30 yaşından
yukarı yaşlı her fertle Türk dili ile mütekabilen anlaşmak ve dertleşmek mümkün
olduğu halde... Türk dili tamamen Zazalaşmakta ve hele 10 yaşından küçük
çocuklarda ise Türk diline rastlamak imkânı kalmamaktadır.”
YOKSA ERMENİ VEYA ASURİ Mİ?
Bundan sonra Zaza
kadınlarının ne kadar şehvetli olduklarını anlatan yazar (ki bu apayrı bir yazı
konusu olduğu için ayrıntıya girmiyorum) yine fikir değiştirir ve “Zazaların
bulunduğu sahanın bir zamanlar Ermenistan hudutlarına dahil olduğu da tarihçe
müsbettir” dedikten sonra “Zazaların Asuri oldukları hakkında da bir iddia
vardır.”der ama bu iki tezi çabucak çürütüp Türklük tezine döner.
YOK YOK, MELEZ BİR GRUP!
Yazar yazının başında
söylediğim gibi, “Horasan’dan geldiklerini söylemeyen Şarki Dersim” hakkında
bunları söyledikten sonra doğal olarak “Horasan’dan geldiklerini ittifakla
kabul ettiklerini” ileri sürdüğü Garbi Dersim’deki tüm aşiretleri Türkmen yapıp
çıkar elbette. Fakat bölümün sonuna doğru şunları söylemek ihtiyacını
duyacaktır: “Dersim içindeki dağ, dere, tepe adları bu vatan parçasının ilk
sakinlerinin aslen Türk oldukları kanaatini uyandırıyorsa da Şark, Şarki
Şimali, Cenup ve Garptan gelen muhtelif milletlerin istila selleri önünden
kaçanlar için de can kurtarıcı bir sığınak olmuş, hakimiyetleri altında
bulunduğu Türk, Faris, Asur, Ermeni, Arap gibi milletlerin de tortularını içine
almış bir mıntıkadır.”
MAALESEF KÜRTLER!
Raporun yazarı nihayet ‘acı’ gerçeği
kabul etmek zorunda kalır: “Ermenilik (...) hiçbir zaman Dersim umum nüfusunun
% 20’sini aşmamıştır. Harbi Umumiden sonra ise izlerini bırakarak ölmüştür.
Asur ve Araplık hiç bir iz bırakmamıştır. Türkler çocuklarını ve adlarını,
Farisiler ise dillerini ve seyitleri ile beraber Şiiliklerini pek feci surette
bırakmışlardır. (...Osmanlı Devletinin Dersimlilerle mücadeleye başladığı
tarihten itibaren Dersim daha geniş adımlarla Kürtlüğe doğru ilerlemeye
başlamıştır. (...Cumhuriyet dili ile % 70, hissi ile %20 Kürtleşmiş bir
Dersimle karşılaşmıştır.”
Yazar bölümü şöyle bitirir: “Dersimi
şu suretle mütalaa ettikten sonra kaybolmak üzere bulunan ve kanında Türk kanı
ekseriyeti olan büyük bir halk kütlesini geriye, yani milli varlığına doğru
çevirmek için hemen ıslahata ve tedbirler almağa başlamak lazım geldiği
kanaatine varılır.”(s.29-49)
Kitapçığın bundan sonraki
bölümlerinde yer alan Mülkiye Müfettişi Hamdi Bey, 1926 tarihli raporunda “Dersim
giderek Kürtleşiyor”, “Dersim Kürtlük
temayülatı ile bulaşmış tehlikesi bir çıbandır”der. (s. 198 ve 201) Aynı yıl
Diyarbekir (ve sonra Elaziz) Valisi Cemal Bardakçı, Dersim’de “Türkçe bilmeyene
ve Kürt tipine rastlamamıştır” der. Ona göre “Sünniler Alevilere Kürt, Aleviler
Sünnilere Türk derler.”1931’de I. Umumi Müfettiş İbrahim Tali Bey’e göre ortada
sadece ‘Dersimli’vardır. Aynı yıl Genelkurmay Başkanı Fevzi çakmak ise “Türklük
içinde eritilmesi gereken Kürtlük’;ten bahseder. Dâhiliye Vekili Şükrü Kaya’ya
göre ise “Seyit Rıza ve Haydaranlılar Türk ve Cumhuriyetçi olup, bazı Kürtlerin
hırsızlıklarını onlara atfetmek doğru değildir.”Kimdir bu ‘bazı Kürler’ açıklamaz.
Kürtler üzerine yazılmış en
kapsamlı kitaplardan biri olan Şeyh, Ağa, Devlet’in yazarı, Hollandalı
antropolog Martin Van Bruinessen’e göre, rapordaki bu fikirler, 1925 Şeyh Said İsyanı
sonrasında, bizzat Mustafa Kemal yönetimince Şark İlleri Asayiş Müşaviri ve
Türk Ocakları Koordinatörü sıfatıyla Dersim bölgesine gönderilen Hasan Reşit
Tankut’un ‘etnopolitika’ çalışmalarından esinlenmiş olmalıdır. Küçük bir
yetimken Maraş Elbistan’da Alevi Kürt bir ailece evlat edinilen Reşit Tankut,
çalışmalarını 1925 ile 1961 arasında, önce Mustafa Kemal’e, onun ölümünden
sonra da CHP’ye gizli raporlar halinde sunmuştur. Bu görüşlerin devletin
Dersimli algısını şekillendirmekte önemli rolü olduğu anlaşılıyor.
Ancak ilginçtir, Başbakan
İsmet İnönü’nün 21 Ağustos 1935 tarihli Kürt Raporu’nda sık sık “Kürt şehirleri’nden,
‘Kürt köyleri’nden, “Kürt mıntıkaları’ndan, “Türklüğe hevesli Kürtlerden” söz
edilir. Yani ortada “Kürt” adlı etnik bir grup vardır.
Ancak 1936’da I. Umumi
Müfettişlik müfettişi Abidin (Özmen) bu Kürtlerle ilgili alınması gereken
tedbirleri şöyle özetler: “Türk camiası içinde kaynatmak istediğiniz kimseleri
Kürtçe yerine Türkçe dili ile konuşur hale getirmek icap eder. Temsilin (asimilasyonun)
yapılması için Kürtçe konuşmak meselesi üzerinde durmak icap eder.
Halkevlerinin, bilumum memurların, devlet daireleri ve müesseselerinden çalışan
bilumum memur ve müstahdemlerin Kürtçe konuşmalarına katiyen müsaade
edilmemelidir. İşi olan köylü Türkçe bilmiyorsa, köylü ile Kürtçe
konuşulmaması, köylü memur olmayan bir tercüman getirmeye mecbur tutulmalıdır.
Kürtçe konuşanlara karşı maddi ve manevi cezalar uygulanmalıdır.”(Aktaran
İsmail Beşikçi, s. 57)
EĞİTİM YOLUYLA ASİMİLASYON
‘Temsil’ konusu I. Dersim
Harekâtı’nın başlamasından 2 ay kadar sonra, 4 Haziran 1937’de, Dâhiliye Vekili
Şükrü Kaya tarafından Kültür Vekâleti’ne yazılan “Dersim Kız ve Erkek
çocuklarının Yatı Mekteplerinde Yetiştirilmeleri” konulu yazıda (özgün
imlasıyla) şu şekilde ele alınır:
“Kültür Vekâleti’ne,
Bu Günlerde Dersimde
yapılmağa başlayan İslâhat meyanında Türk kesafeti (yoğunluğu) olan ve
Dersimden oldukça uzak yerlerde kız ve Erkek yatı Mekteplerinin de açılması ve
bu mekteplerde Dersimden getirilecek olan beş yaşını doldurmuş kız ve Erkekler
okutturulup büyütülmesi ve muvazi (eşit) surette yetiştirilecek olan bunlar
yekdiğeri ile (bir biri ile) Evlendirilerek Baba ve Analarından mevrus (miras
kalan) emval (malları) ve arazileri içinde birer Türk Yuvası kurmaları temin ve
bu suretle Türk Kültürünün Dersimde esaslı bir surette yerleştirilmiş olacağı
düşünülmektedir. Çünkü:
Dersim Halkı kendilerini
Horasandan gelmiş ve Türk olduklarını beyan ederler. Fakat Kırmanc denilen ve
Fars bozması bir dille konuşan insanlarla fazla temasları neticesi olarak her
gün biraz daha ana dil karakterinden uzaklaşmışlar ve şihi (Şiilik) a
Alevilik ve Bektaşilik bunlar
arasında kolaylıkla da rağbet bulmuştur.
Dersimliler Kürt gibi konuşan
ve fakat henüz onun karakterini hazım etmeyen kendi akideler(i) (inançları) ile
onu yenmeğe çalışan ve Türk ile Kürt arasında kalmış bir cami’a (toplum)
halindedir. Şayanı teessür (üzücü) olan en mühim nokta Dersim anasının Dersim
babasından evvel Kürtleşmeye başlamasıdır. Bunda en mühim saik (neden)
erkeklerin Civarla temasları neticesi Türkçeyi öğrenmelerine rağmen Kadınların
muhitlerinden bir yere ayrılmamaları yüzünden bir kelime bile Türkçe
konuşamamaktadırlar ve bundan ötürü da çocuklarına Türkçe öğretememekteler.
Binaenaleyh (bundan dolayı)
kanında Türk kanı ekseriyeti olan bu halk kütlesini geriye yani Milli
varlıklarına doğru çevirmek için alınacak tedbirler meyanında (bağlamında) ufak çocukların bu gibi leyli
(yatılı) mekteplerinde yetiştirilmeleri zaruri (zorunlu) ve lüzumlu olduğu Vekâletimizce
mütalaa edilmekte olduğundan muktezasına (gerçekleştirilmesine) müsaade’i
Devletlerini arz ederim,
Dâhiliye Vekili Ş. Kaya.”
Görüldüğü gibi, yazıda ‘tedbir’
olarak, JUK Dersim Raporu’ndaki formülasyon (kanında Türk kanı ekseriyeti olan
büyük bir halk kütlesini geriye, yani milli varlığına doğru çevirmek)
tekrarlanır. Türk okullarındaki eğitim asimilasyonun bir yolu olarak
görülmektedir.
“Kürt gözüyle bakmayalım,
sevelim ve acıyalım”
Ancak 19 Haziran 1937 tarihli
Son Posta gazetesinde İttihat Terakki’nin ‘sol’(!) kanadından Muhittin Birgen
şöyle yazar: “Dersim’de yeni bir memleket fethetmiyoruz, Dersimli bizim
düşmanımız değildir. Onlardan bu tarzda bahsetmeyelim ve yarın öbür gün bizim
aramızda muhacir olarak dolaştıklarını gördüğümüz bu insanlara bu gözle ve ‘Kürt’
diye bakmayalım. Bilakis onları sevelim ve onlara acıyalım.”
Yazarın bir yandan hükümetin
Dersim’i iç koloni gibi ele alan politikasına örtülü bir eleştiri yapması (“Dersimli
bizim düşmanımız değildir’;), bir yandan da ileride yapılacak sürgünün haberini
verdiği (“yarın öbür gün aramızda muhacir olarak dolaştıklarını gördüğümüz’;),
bir yandan Kürtlüğü bugünlerde Ermeniler için kullanıldığı gibi, ‘af edersiniz
Kürt’ retoriğinde ele alması, ama sonunu acımayla bağlaması dönemin aydınlarına
egemen olan kafa karışıklığının bir göstergesi.
5 Ağustos 1937 tarihli Tan
gazetesinde Lütfi Erenel adlı yazar “Kirmanjlar” başlıklı, “Bunların Kürtlükle
hiç ilişkisi yok” spotlu makalesinde Kürtlük-Türklük ilişkisinin ileriki
yıllarda da moda olacak alfabetik formülünü verir, üstelik güya bir Kürde
dayandırarak: “Uyanık bir Kürt ağası anlatıyordu: -Türk kelimesinin ilk ve son
harflerini takdim ve tehir ediniz (yerlerini değiştiriniz). Kürt kelimesini
bulursunuz. Bu kelime, seyid ve ağanın toprağına mutlak bir kölelikle merbut
(bağlı) aynı zamanda Türke bağlı (anane, düşünüş itibarile) manasına gelir. Bu
vasıflar ve yaşama şartları Dersimlinin hayatına uyduğu için yanlış olarak bura
halkına Kürt denilmiştir. Kürdün hakiki manası, vuran, kıran, talan eden
demektir.”
(Bu yazının bir diğer ilginç
yanı, yazarın Alpdoğan Paşa tarafından Elazığ'da ‘zehirli gaz kursu’açıldığını
belirtmesi. Aşağıdaki yazıda kırmızı ile işaretlenen bölüme bakılırsa Alpdoğan
gaz kursunu açarken, “Devlete uzanan eli kırmak, devlet kanununu tecavüz
edilemez hale getirmek vazifemizdir” demiş. Bunu da ilerde araştırmaya söz
verdiğim “Dersim’de gaz kullanıldı mı?”tartışmalarına bir dipnot olarak kabul
edin.)
Türklük ve Türkçe konusunda
son noktayı da Alpdoğan koyuyor. 20 Haziran 1937 tarihli Kurun gazetesinden
okuyalım: “Tunceli ahalisinden bir takımın Kürd olduğuna dair ortada bir söz
vardır. Bu söz yanlıştır. Tuncelinde Kürd yoktur. Bu ahalinin aslı vaktiyle
Horasandan gelmiş olan Türk kabileleridir. Buradaki kabilelerin isimlerine
dikkat edilirse hepsinin Türk olduğu derhal anlaşılır (...Ahalinin tarikatta
okudukları nefesler, ilahiler kâmilen Türkçedir. Yalnız Selçukiler devrinde
devletin resmi dili Farsi olduğu için bunların arasına Farsça karışmış ve
Türkçe ile birleşerek bozuk bir dil hâsıl olmuştur ki buna Kürdçe
denilmektedir. Hakikatte bu dil dağ Türkçesidir. Kürd ve Kürdçe yoktur. Tunceli
ahalisi Türk olduğu gibi dilleri de Türkçedir.”Nokta!
TÜRK DE DEĞİL, KÜRT DE,
HUSUSİ BİR IRKTAN
Ama farklı düşünenler de
vardır. Örneğin 29 Haziran 1937 tarihli Haber gazetesinde yazan Yusuf Mahzar
Eren gibi: “Dersimlileri Türk sananlar var" Ben de onları hiçbir zaman
Türk saymıyorum. Türkte bedevilik, iptidailik, vahşet, merhametsizlik ve kan
içicilik seciye halinde mevcut olamaz. Bunlar-benim kanaatimce-tarihin pek eski
zamanlarından beri sarp dağlarda tanınan ve el değdirmediği için mümkarız
(bitmiş, tükenmiş) olmayan hususi bir ırktandır.”Bu ifadeleri tersine
çevirirsek, yazar “Kürtler bedevi, iptidai (ilkel), vahşi, merhametsiz, kan
içicidir” demeye çalışmaktadır.
DERSİMLİLER MÜSLÜMAN MI?
Dönemin yazarları
Dersimlilerin dini konusunda da ilginç iddialarda bulunurlar. Örneğin JUK
Dersim’in meçhul yazarı: “Aleviliğin en kötü ve açıklama ihtiyacı duyuran
cephesi Türklükle aralarındaki derin uçurumdur. Bu uçurum Kızılbaşlık
itikadıdır. Kızılbaş, Sünni Müslüman’ı sevmez, kin besler, onun ezelden
düşmanıdır. Sünnileri Rum diye anar. Kızılbaş ilahi kuvvetin hamili bulunduğunu
ve imamların Sünnilerin elinde işkence ile öldüğüne inanır. Bunun için
Sünnilere düşmandır. Bu o kadar ileri gitmiştir ki Kızılbaş, Türk ile Sünni ve
Kürt ile Kızılbaş kelimesini aynı telâkki eder. Dersim Alevileri de tıpkı
Sivas, Tokat, Canik Afyon Alevileri gibi (varma Yezidin yanına, siner kokusu
tenine) diye Sünniyi tahkir eder (aşağılar).”
Bu ifadelerde
Alevi/Kızılbaşlığın Sünniliğe düşman olarak kurgulanır. Yukarıda Şükrü Kaya’nın
Kültür Bakanlığı’na yazısında okuduk. Dersimliler ‘Şii, Alevi, Bektaşi’dir.
Ancak Şükrü Kaya bu terimleri nötr bir dille kullanır.
Buna karşılık Yunus Nadi, 18
Haziran 1937 tarihli Cumhuriyet’teki yazısında Dersim inançlarını adeta över: “Dersimliler
Aleviliğin Caferi tarikatına mensup ve İmam Cafer Sadıka bağlıdırlar. 'Anadolu'nun
Doğu ve Cenup doğusu' ve 'araştırma ve düşüncelerim' adlar ile Şarkın kültürel
ve tarihi vaziyetini üzerinde esaslı iki tetkik eseri hazırlayan arkadaşım
Kadri Kop bana Dersimlinin maruz kaldığı tesirleri şöyle anlattı: 'Asılları öz
Türk olan Dersimliler, her Türk ülkesinde olduğu ve her Türkün gösterdiği gibi
gerek din ve gerek itikatte en liberal tarafı iltizam etmişlerdir. Şamanizmin
liberal hususiyetlerini ihtiva eden Alevilik bütün Türkmenleri tek akidesi olmaya
başladığı vakit bugünkü Dersimlinin dünkü cetleri de bu tarikati kabul ettiler.
Bunun içindir ki, Sünni Osmanlılarla aralarında içtimai ve dini bir mücadele
başladı.”
DERSİMLİLER ŞAMANİST VEYA
ANİMİST Mİ?
Osmanlı-erken Cumhuriyet
döneminin amatör Dersim uzmanı (!) Kütahya Saylavı (Milletvekili) Nahit Hakkı
(Uluğ) 19 Haziran 1937 tarihli Haber gazetesindeki “Dersimlilerin dini
seyitlerin dolabıdır” başlıklı yazısında
“Küçücük kafalı Dersimli, yazın cehennem güneşi altında yanarken, bir memba
görünce ona da tapmağa başlar" Bir kaya, geceleri yol gösteren ay, koca
bir cevizlik görünce cahil Dersimli sakalına sarılır. Boynunu büker yahut diz
çöker ve ona tapar” diyerek Dersim inançlarıyla adeta alay ederken, 29 Haziran
1937 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yazan Yusuf Mazhar (Aren) (ki kendisi 1930’da Ağrı İsyanı
sırasında Zilan Deresi’nin 15 bin Kürdün cesedi ile dolduğunu müjdeleyen
yazardır) biraz daha insaflıdır. Ona göre “kabukta Alevilik şeklinde başlayan
din, etten çekirdeğe doğru türlü türlü garip itikadlar karışarak (ağaca)
(su-buzdağına), (güneşe) ve bazı taşlara tapmak şeklinde istihalelere
(başkalaşımlara) uğramıştır.”Latif Erenel, 22 Eylül 1937 tarihli Son Posta’da
çıkan yazısında öldürücü darbeyi (!) vurur: “Dersim’de alelade bir papuca bile
tapanlar olmuştur!”
DERSİMLİLER HIRİSTİYAN MI
YOKSA?
18 Haziran 1937 tarihli
Akşam’da ise bu sefer inanç lideri hedef alınır: “Seyit Rıza’nın hayatı bir
sırdır. Esrar içtiği söylenir. Orada inanıldığına göre bunun girdiği bir evin
halkı artık cehennemlik değildir (...Dersimde senede iki defa umum günahlarının
affı merasimi yapılır.”Yazar Seyit Rıza’nın İslam’ın günah saydığı uyuşturucu
içtiği iddiasıyla Kızılbaş inancının İslam dışılığını ima etmekle yetinmez,
Hıristiyanların günah çıkarma merasimine de örtülü bir gönderme yapar. 16
Ağustos 1937 tarihli Tan gazetesinde Lütfi Erenel, bir adım daha ileri gider: “Bir
Dersimli için en büyük felaket şu idi: AFOROZ!”
8 Ekim 1937 tarihli Haber
gazetesindeki “Seyit Rıza’nın istavrozu Ankara’da başlıklı”haberde “… hayali en geniş olanlar bile şu din hokkabazı
Seyit Rıza’nın çadırından Ermenice kitap, Almanca lügat, çeşit çeşit, boy boy
renk renk istavroz, üzerinde Ermenice yazılar olan haçlar, içinde İsa’nın
başparmağının kemiği olacağını düşünemez” derken Seyit Rıza’nın Hıristiyanlığı
imasını bir adım daha ileri götürür.
Ama burada da durulmaz. 11
Ekim 1937 tarihli Kurun gazetesinde, Seyit Rıza’yı 11. yüzyılda I. Haçlı Seferi
için Avrupa’yı dolaşarak gönüllüler toplayan ünlü Fransız vaizi Pierre L’Ermite
ile karşılaştıran yazara göre, L’Ermite korkunç, zalim ve yüreğinde merhamet
olmayan biridir ama samimidir! Oysa Seyit Rıza da o da yoktur: “Yüzlerce yıl
cehaletin kara madenini işlettiler. Ruhları birer kuyu gibi kazdılar. Adam
öldürmeği, kervan vurmayı, ocak söndürmeyi koca bir yurdun göreneği haline
getirdiler. Oradaki zavallı halkın ne kadar kara bir alın yazısı varmış ki bu
zünnarlı (keşiş kuşağı), istavrozlu (haç), bu kıpkızıl melunlara seyit diye
tapmışlar. Peygamber soyundan geldiklerine inanmışlar. Ağzından dökülen
sözlerini, gökten inme tanrı emirleri saymışlar, ibretin bu türlüsüne, bin
yılda bir kere bile güç rastlanır.”
İNANÇLARIN ARASINA ‘TÜRKLÜK
BARAJI’
Martin Van Bruinessen, “Aslını
İnkâr Eden Haramzadedir” başlıklı makalesinde şöyle der: “Kemalizm’in Kürtler
hakkındaki görüşü, her zaman içsel çelişkilerle dolu olmuştur. Bir yandan resmî
görüş onların Türk olduklarını iddia ederken; öte yandan, Türk olmadıkları için
onlara hiçbir zaman güvenilmemiş ve onları asimile ederek Türk olmayan
özelliklerini kaybettirmek için kasti girişimlerde bulunulmuştur. Alevi
Kürtlere karşı tutum çok daha paradoksal ve tutarsız olmuştur. Alevi olduklarından
ötürü, bir yandan İslâm’ın gerçek bir Türk versiyonuna bağlı oldukları için ve
Kemalistlerin laikleşme programının doğal müttefikleri olarak selamlanmışlar;
öte yandan, Zazalıkları ve Kürtlükleri onları yabancı ve güvenilmez kılmıştır.
Alevi Kürtlerin dinsel törenlerde kullandıkları dilin Türkçe olduğu gerçeği,
onların kolay asimile olacaklarına dair umut verici ihtimaller sunar görünmekle
birlikte, Alevi Kürtlerin devlete muhalefetlerinin tarihi onları ziyadesiyle
şüpheli kılmıştır.”
Hasan Reşit (Tankut) bizzat
Mustafa Kemal’e sunduğu gizli raporlardan birinde Kürt coğrafyasını Kuzey’de
Zaza Kızılbaşlar, Batı’da Alevi-Kızılbaş Kurmançlar ve Doğu’da Şafii Kurmançlar
olarak üçe ayırmakta ve bu unsurları birbirinden ayırmak için aralarına
‘Türklük barajı’ konulmasını önermekteydi. Yukarıda anlattığım gibi
Dersimlilerin kimliği konusunda kafası gayet karışık olan ama onların ne olması
gerektiği konusunda gayet net olan Kemalist rejim bu ‘önlemi’ yetersiz görmüş
olmalı ki, 1937-1938’de Dersim ‘Soykırımı’nı gerçekleştirdi.
DERSIM HAREKATLARI SOYKIRIM
MIYDI?
Mart-1937-Eylül 1938 arasında
iki devre halinde sürdürülen ‘Dersim Harekatı’ gerek öldürülen kişi sayısı ‘son
resmi rakamlara göre 13.806 kişi öldürülmüştü), gerek sürgünler açısından (son
resmi rakamlara göre 11.163 kişi sürülmüştü) gerek Dersimli Nezahat-Kazım
Gündoğan çiftinin sözlü tarih ve belgesel film çalışmalarıyla vakıf olduğumuz
Dersimli kızların Türk ailelerine evlatlık olarak verilmesi itibariyle, gerekse
eğitimci Sıdıka Avar’ın köylerinden toplayarak ‘medenileştirme’ye soyunduğu
kızlar açısından1948 Soykırım Sözleşmesi’nin 2. maddesinin (e) fıkrasına göre
‘soykırım’ sayılabilir. ( Sıdıka Avar’ın faaliyetleri hakkındaki yazımı okumak
için tıklayın
http://www.taraf.com.tr/yazilar/ayse-hur/avar-ne-olur-kizimi-goturme/7767/
) (1948 Soykırım Sözleşmesi konusundaki yazımı okumak için tıklayın
http://www.radikal.com.tr/yazarlar/ayse_hur/1915e_ad_verememek_aghed_medz_yeghern_soykirim-1187604)
Özet Kaynakça: Doğu
Anadolu’da Toplumsal Mühendislik, Dersim-Sason (1934-1946), Tarih Vakfı Yurt
Yayınları, 2010 (Jandarma Umum Kumandanlığı’nın Dersim raporu bunun içinde),
Taha Baran, 1937-1938 Yılları Arasında Basında Dersim, İletişim Yayınları,
2014, Martin van Bruinessen, “Aslını İnkar Eden Haramzededir” (Türkçe çeviride
bazı hatalar olduğunu düşündüğümden İngilizce orijinalinin linkini veriyorum.
http://www.hum.uu.nl/medewerkers/m.vanbruinessen/publications/Bruinessen_Aslini_inkar_eden_haramzadedir.pdf okumak için tıklayın). Martin van Bruinessen,
Ağa, Şeyh ve Devlet, İletişim Yayınları, 2013, İsmail Beşikçi, Tunceli Kanunu
1935 ve Dersim Jenosidi, İsmail Beşikçi Vakfı Yayınları, 2013.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.