İbrahim Karakaya
Bugüne kadar Dersim 38 soykırımı üzerine birçok belge
yayınlandı, araştırmalar yapıldı, öyküler yazıldı. Bu çalışmaların her biri çok
değerlidir. Sözlü tarih çalışmaları ile tanıkların anlatımlarının
kalıcılaştırılması, devlet arşivlerindeki belgelerin derlenmesi, tek tek insan
öykülerindeki yaşanmışlıklar bize tarihimizle ilgili önemli veriler
sunmaktadır. Halen yazılmaya ve derlenmeye muhtaç çokça belgenin, öykünün
olduğunu biliyoruz. Bu konuda Dersimli araştırmacı, yazar ve kurumlarımızın
henüz hiçbir çalışma yapmadığı alanın Dersimin Kalan Bölgesi olarak bilinen, 38
de yasak mıntıka olarak ilan edilen Mercan’dan, Pülümür’ün Danzik Köyüne kadar
olan bölgesidir. Bu bölge iki noktada çok önemlidir. Birincisi Seyhhasan ve
Seydan aşiretlerinin yurt edinip çoğalarak dağıldıkları bölgedir. İkincisi de
38 Dersim Soykırımının en yoğun yaşandığı ve boşaltılıp yasak bölge ilan edilen
yerdir. 1994 yılından bu yana da halen yerleşime kapalıdır.
2. Munzur Festivali’ne katılan değerli Kürt yazarımız
Mehmet UZUN Munzur kıyısında ki konuşmasında “ her biriniz bildiğiniz,
duyduğunuz olayları yazınız. Yazdıklarınız bir araya geldiğinde sizin
destanınız ortaya çıkar” demişti. Bu çok değerli öğüdün gereği olarak, yazmayı
ertelediğim iki olayı değerli arkadaşım Dr. Şükrü Arslan’ın anımsatması ile
yazmaya çalışacağım.
ARAMIZDA UNUTULANLAR VE BİR ÖZÜR BORCU…
Köyümüz, 38 sonrası yasak mıntıka olarak ilan edilen
Kalan / Lertik bölgesinin Müdürik köyüydü. Bizden önceki sahiplerinin Ermeni
oldukları hem isminden hem de yıkıntıları üzerinde ev yapılan kilisenin
kalıntılarından belliydi. Evlerimizin yanında akşam serinliğinde oturup
dinlendiğimiz ve sohbetler ettiğimiz taşın adı da (Kemere kilise) Kilise
taşıydı. Dersimin birçok yerinde olduğu gibi bölgemizde de Ermeni
yaşanmışlığının kalıntıları mevcuttu.
Dedem aşiretimiz içinde saygın biriymiş. Xımoğlu
ailesinden Sadık Ağa (Sadıke Xımko) olarak biliniyordu. Rus ordusu Erzincan’ı
işgal edip Dersim bölgesine girince Dersim Aşiretleri birleşirler. Hozat’ta
bulunan Halit Paşa komutasındaki Osmanlı Ordusu ile birlikte Aşiret milis
güçleri Erzincan’a girerler ve Rus askerleri ile birlikte Ermenileri geri
çekilmek zorunda bırakırlar. Savaşan ve geri çekilen Ermeni gruplar ile
birlikte halktan ailelerde korkularından bölgeyi terk ederler. Bu terk etme
sırasında Erzincan- Erzurum arasında Sansa Deresi bölgesinde bazı Ermeni
gruplar esir edilirler. Kışın en soğuk ayı olan, Şubat ayında bu olaylar
yaşanmaktadır. Esir edilenler donmak üzeredirler. Bizim Dersimliler,
Ermenilerin canlarından daha çok onların paralarının var olabileceği ile
ilgilenirler. İçlerinden elebaşı olabilecek konumda olan, düzgün giyimli ve
dizlerine kadar çizme giymiş birinin üzerini ararlar fakat bir şey bulamazlar.
Çizmelerine saklamış olabilir diyerek çıkarmasını söylerler, çizmeleri
donmuştur, çıkarmakta zorlanınca bir diğeri “ne uğraşıyorsun. Ayağını kes
gitsin” deyince Dedem araya girer ve yavaş yavaş ısıtarak çizmeyi çıkartır.
Çizmelerin içinden para çıkar, çıkan parayı alırlar. Diğerleri de aynı durumla
karşılaşırlar, paralarından olmuşlardır ama canları kurtulmuştu. Yakalanan
Ermeni aileleri Pülümür’ün Danzik Köyünün yerleşik aileleridir. Dedem bu
Ermenilerden üç aileyi oradan yanına alır ve bizim köye getirir. Bu ailelerden
biri Arık Ermeni, Magar Ermeni diğeri de Agop Ermeni’nin aileleridir. Agop
Ermeni Boros Ermeni olarak ta anılmaktadır. Bizimkiler daha rahat telafuz etmek
için ona Abbas Ermeni adını vermişlerdi. Agop Ermeni keşiş okulunda okumuş,
bilgili ve zeki biridir.
Bu Ermeni Aileler, dokuma kumaş tezgâhlarını kurumuşlar
ve o bölgenin Çuha denilen giyilecek elbise kumaşını onlar üretiyorlarmış.
Ayrıca demircilik ve kalaycılık işlerini de yapıyorlarmış. Bizimkilerden
zanaatkâr pek çıkmayacağından onların yaptığı işlerin önemi daha da
artmaktadır.
Zaman içinde bu ailelerden yeni katılımlar ve evlenenler
ile birlikte nüfus epeyce artmıştır. Arık, Magar, Agop, Dığa, Dun, Ahse, Varte
adları Halam ve babamın anlatımlarıyla aklımda kalan isimlerdir.
Babam henüz bir yaşında iken Dedem Sadık Ağa (1933
yılında) yaşamını yitirir. Halam dedemin ilk çocuğudur, dedem öldüğünde evlilik
çağında genç bir kızdır. Alişer Efendi ile Nuri Dersimi dedeme sıkça misafir
olurlarmış. Dedem, Nuri Dersimi’den halama okuma yazma öğretmesini istemiş
fakat ömrü buna yetmemiştir. Bir sene sonrasında halam amcasının oğluyla
evlendirilir. Nenem de Mansuran (şimdiki adı Yakatarla) köyünden Ağaye Seyd ile
evlenmiş ve babamı da yanına almıştı.
1937 Dersim harekatının birinci döneminde Kalan Bölgesi
aşiretleri pek etkilenmemişlerdi. 37 sürecinde Kalan bölgesi, genellikle
Haydaran ve Demenan Aşiretlerine lojistik destek sunmakla yetinmişlerdi. Seyit
Rıza ve diğer ileri gelenlerin idamı sonrasında Kalan aşiretlerinin etrafındaki
çember daralmıştır. Zaten gerek J.U.K. Raporlarında gerekse de Fevzi Çakmak’ın raporlarında
Erzincan, Gümüşhane ve Sivas bölgesindeki asayiş / soygun olaylarının Kalan
aşiretleri tarafından yapıldığı ve mutlaka tedip ve tenkil edilmeleri gerektiği
belirtilmektedir.
Dedemin ölümüyle birlikte Ermeni Aileler en büyük
güvencelerini kaybetmişlerdir. 38 harekatı Kalan Bölgesini kapsayınca tümden
çaresiz kalırlar. Hem silahsızdırlar, hem de zorunlu bir katliamın içinde
ölümle karşı karşıyadırlar. Pülümür’ün Danzik köyünde ki askeri karakoldan
bunlara bir haber iletilir. Bu aileler daha önceleri orada ikamet etmişlerdi.
Ermenilere gelen haberde; komutan onlara “Sizin Kürtlerle bir ilişkiniz yok.
Gelin teslim olun canınızı kurtarın” demektedir. Gelen habere itimat etmemekle beraber
başkada çareleri yoktur. Toparlanmaya başlarlar ve yola koyulurlar. Halam 38
yılında evli ve hamiledir. Arık Ermeniye “bende sizinle geleyim” der. Arık
Ermeni halama “ Hatun, biz gidiyoruz fakat ne olacağımız belli değil. Bizimle
gelip kendini tehlikeye atma” der. Halam yine de onları takip ederek gider.
Halam Panciras (Çakırkaya) Köyünde akrabaların yanında kalır. Ermeni aileler
Danzik Köyüne varmışlardır. Karakol komutanının yanına varırlar. Komutan
askerler eşliğinde hepsini Danzik ile Panciras Köyleri arasındaki Xor Mezrası
denilen bir yere götürür. Orada çukur bir alanda hepsini kurşuna dizdirir.
Kadın, erkek, çocuk, yaşlı hiçbiri sağ kalmaz. Arık Ermeni yaşlı olduğu için
kafileye yetişemez, geç karakola varır. O’nu da bir samanlık ateşe verilir ve
Arık Ermeni samanlık ateşinin içine atılır. Arık Ermeniye diğerleri ile
birlikte ölüm nasip olmaz. Halen yaşayan, olaylara tanıklık eden ve o dönemde
sürgün edilen kişilerin anlatımlarından, kırk kişinin üzerinde olan O
ailelerden kurtulan hiç biri olmamıştır. Cansız bedenleri güneşin altında
çürümeye ve kurda kuşa yem olarak bırakılmıştır. Herkes önce kendi acısına ve
kaybına ağlar. Ne yazık ki onların acısına ağlayacak hiç kimseleri de yoktur.
Onun için Onları anmak, hatırlamak ve hatırlatmak çok daha büyük bir insani
görev ve sorumluluk olarak bizlere düşmektedir. Bana anlatıldığı halde bugüne
kadar sizleri anlatamadığım için beni bağışlayın Arık Ermeni, Magar, Agop,
Dığa, Dun, Ahse, Varte ve yaşamını yitiren ve adlarını bilmediğim tüm Ermeni
Canlar…
MANSURAN OLAYI ve 1938’ DE KALAN BÖLGESİ:
1937 yılının Aralık ayında asker ihbar olduğu gerekçesi
ile Mansuran Köyünde silah aramasına giderler. Köy hepsi yakın akraba olan 9-10
haneli bir köydür. Nenem de o köyde evlidir ve babam beş yaşlarında nenemin
yanındadır. İhbar edilen kişi Kalan Aşiretinin bir kolu olan Keçelan Aşiretinin
Ağası Munzur Ağa’nın kızı Saray Hatun ile evlidir. Silah olmadığı halde mutlaka
silah teslim etmesi için baskı ve hakaretler edilir. İki gün köyde kalırlar.
İkinci gün köylüler bir çıkış yolu bulmaya çalışırlar. Sonunda askerlerin
silahsız olduğu bir sırada üzerlerine saldırırlar ve sopalarla, bıçak ve
baltalarla askerleri etkisiz hale getirirler. Seyit Rıza’nın idamından sonra
askeri karagah Ağdat köyünde yerleşmiştir. Öldürülen askerler bu karagahın
askerleridir. Kısa sürede haberin duyulup, askerlerin üzerlerine geleceğini ve
eğer aşiret ağası kendilerine sahiplik etmez ise sonlarının ölüm olacağını
bilen köylüler bir düşünce geliştirirler. Munzur Ağanın vefatından sonra aşiretin
ileri geleni olan Mercan Köyünde oturan kardeşi Hüseyin Ağaya haber yollayarak,
Aktaş köyünde (Kemera sipiyde) oturan kardeşi Hasan Ağanın Kız kardeşlerine
askerlerin yaptığı hakaret nedeniyle askerleri öldürdüğünü, kendisinin de
Mercanda ki Karakolu ( Karakole Dıze) basması gerektiğini söylerler. Hüseyin
Ağa Mercanda ki aşiretin silahlı güçlerini toplar ve karakolu basar, askerleri
öldürür ve silahlarına el koyar. Daha sonra Zeranik Nahiyesinde ki karakolu
basmaya giderler ve zayiat verip gelirler.
Kış koşulları ağırlaşınca askeri hareket durmak zorunda
kalır. İlkbahar ile birlikte “38 kırımı” olarak hafızalarımıza kazılan askeri
harekat en ağır şekilde başlatılır. Kalan bölgesinin etrafı askeri
karargahlarla tahkim edilir. Milisler yoğun şekilde kullanılır. Uçaklarla yoğun
şekilde köyler bombalanır.
Seyit Rıza’nın idamından sonra Abbasan Aşireti başsız
kalmıştır. Aşiretin ileri gelenlerinden biri olan Zeynel ( Zeynele Topi) ve
Rayberin ihaneti ile Alişer Efendi ve Zarife Hatun Sultan Baba Dağında kaldıkları
mağarada katledilirler. ( Sultan Baba tüm Seyh Hasan ve Seydan Aşiretlerinin
kutsal mekanıdır. Düzgün Baba gibi.) Mansuran Köyündeki askerlerin öldürülmesi
nedeniyle bu köylerin üzerine büyük bir askeri birlik gönderilir. Bölgeyi iyi
bilen Mamkirek Köylüleri de milis olarak askerlerle birlikte harekata katılmak
zorunda bırakılırlar. Zarük köyü ile Merho Mezrası arasındaki ormanlık alanda
operasyon başlar. Aranılan kişi Mansuran’da ki asker ölümünden sorumlu tutulan
Hese Kasik’tir. Hese Kasik Dedemle akrabadır. Dedemin anne tarafı Erzincan’ın
Kismikör Köyünden olması nedeniyle bizim aile Türkçe konuşabilen nadir
ailelerdendir. Hese Kasik’te Türkçe konuşabiliyor. Zarük Meydanı denilen bir
yerde genç bir askerle Hese Kasik karşı karşıya gelirler. Hese Kasik bölgenin
en iyi nişancılarından biridir. Askere kurşun sıkamaz, kaç git der. Daha sonra
Mamkirekli milisler tarafından yakalanır. Kendisini bırakmasını söyler, kabul
etmezler. Beni teslim etmeyin, siz öldürün derse de onlar teslim etmekte
kararlıdırlar. Aşiretler arası husumette vardır. Teslim ederler. Subay Hese
Kasiki sorguya alır ve işkenceye başlar. Hese Kasik, öldürüleceğini biliyor,
kendisini teslim edenlerden intikam almak için “biz sizinle savaşıyoruz,
bunlarda bize yiyecek veriyorlar” der. Subay sonunda Hese Kasik’in ağzına
tabancayı koyar ve tüm kurşunları boşaltır. Mamkirek Köyünü de yakar ve
erkeklerini de topluca öldürür.
J.U.K. Raporlarında da belirtildiği gibi devlet bölgede
milisleri kullanmış, fakat her ne olursa olsun devlete yardım edenlerden de
hile sezinlemiştir. Nitekim en bilinen ihanetçi olan Rayber oğlu ile birlikte
karargaha gider ve kendisine vaad edilen para ve iskan edileceği yere
gönderilmesini ister. Komutan “ kendi öz amcasına ihanet eden kişi devlete de
ihanet eder” der ve karargahın içinde Rayber ile oğlunu kurşuna dizer.
Boşaltılan köylerdeki evler ve ekinler yakılır,
ahırlardaki hayvanlar telef edilir. İnsanlar çoluk çocuk, yaşlı genç
korunabilecekleri yerlere sığınırlar. Artık evlerinden mahrum kalmanın yanında,
yaşamları için en gerekli olan beslenme kaynaklarından da yoksun kalmışlardır.
O dönemi yaşayanlar, bölgede “tar” olarak adlandırılan otları kaynatıp suyunu
süzdükten sonra katıksız yediklerini anlatırlar. Saklanabildikleri alanlar
orman içleri, Sultan Baba etekleri, Ahponos Vadisi ve Laç Deresi arasındaki
bölgelerdi. Laç Deresindeki mağaralarda Demenan Aşiretiyle birlikte kalanların
hepsi katledilir. Laç Deresini koruyan çok az sayıda silahlı Demenanlı vardır.
İbise Seykali, Hese Gewo, Hemede Cıbrail… Bu savaşçılar katledildikten sonra
asker topları mağaralara çevirir ve içindekilerin hepsini katleder. Her
ihtimali düşünerekten mağaranın derinliklerinde kimseler kalmasın diye mağara
içlerine zehirli gazlar atılır. Günler sonrasında insanlar yakınlarını aramak
için gittiklerinde kokudan dereye yanaşamazlar. Dedemin kardeşinin
çocuklarından bir aile ( Xıde Xımko) de orada katledilir. En korunaklı
yerlerden biri olan Laç Deresinde yaşanılanlardan sonra saklanma koşulları
gittikçe zorlaşır. Asker Kalan Bölgesinin üzerine ateş yağdırır. Hasta ve aç
kalan çocukların ağlamaları nedeniyle yerleri askerler tarafından belirlenmesin
diye anneleri tarafından boğulmak zorunda kalınır. Kaçma sırasında ailelerinden
kopan çocuklar bulunduktan sonra askerler tarafından subaylara paylaştırılır.
Dersimin Kayıp Kızlarının örneği kalan bölgesinde çokça yaşanmıştır.
(Ğızıragta) Çat Köyünde Keke Sılemonun yeğenleri Huriye ve Fatma, (Meraş)
Eğimli Köyünde Seyismail’in kızkardeşi, (Abaşiyo) Yalmanlar Köyünde Silemone
Tawko’nun iki kız kardeşi ve daha bir çokları 1970 ile 1990 yılları arasında
ailelerini bulabildiler. Sonrası sürgün ve hiç tanımadıkları, dillerini
bilmedikleri bir yerde verdikleri yaşam mücadelesinin hikâyeleri ile dolu bir
hayat. Her aile tek bir köye verilmişlerdi. Babamlar Bolu- Mengen’in bir
köyüne, Halam ise bir başka aile ile Balıkesir’e sürgün gitmişlerdi. Halam
orada Demenanlı Hese Sod ile evlenmişti, babamlar ise yasak kalktıktan sonra
tekrar Dersim’e geri dönmüşlerdi.
Yasak mıntıka olarak adlandırılan Kalan Bölgesi Dersim
tarihi açısından ve özellikle de 38 Soykırımı nedeniyle araştırılmaya ihtiyaç
duyulan bir yerdir. Dersim’in diğer bölgeleri gibi buradaki insan hikayelerinin
de derlenmesi gerekmektedir. Bu görev öncelikle o bölgede yaşayan bizlere
düşmektedir.
Saygılarımla. 2014
İbrahim KARAKAYA
Torne Sadıke Xımko
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.