Osmanlı hükümetinin Ermeni karşıtı siyaseti
Batı Ermenilerinin sosyal-siyasi ve ekonomik durumu, XIX.
yüzyılın son çeyreğinde giderek daha fazla ağırlaşır. Ermeni köylüsü,
Müslümanlardan beş kat daha fazla vergi vermekteydi. Ağır ve aşındıran vergi
siyaseti, Ermenilerin ekonomik gücünü zayıflatıp, onları geçim imkânlarından
yoksun bırakarak, göç yolunu tutmayı zorunlu kılmayı amaçlamaktaydı. Osmanlı
yöneticileri, Ermeni vilayetlerini Ermenilerden boşaltmaya yönelik adi
planlarını gerçekleştirmek için bu vasıtayı da kullanır. Farklı ekonomik baskılar, milliyetçi siyaset, etnik baskı
ve şiddet olaylarıyla birleşmekteydi. Yönetici Türk elit, Ermeni sorununun
Ermenileri imha etme yoluyla “çözülmesi” gerektiği konusunda padişah
Abdülhamit’i ikna etmişti.
Padişah, bu niyetle daha 1891 yılında, kendi adıyla
anılan ve asıl amaçlarının Ermeniler ile diğer Hıristiyanların katledilmesi
olan “Hamidiye” süvari alaylarını oluşturur. Hükümet 1890’lı yılların başında
katliam planlarını en ince ayrıntısına kadar hazırlayıp, Ermeni katliamlarını
resmi düzeye yükselterek, yerel yöneticilere gerekli emirleri yollar.
1894 Sasun ayaklanması
Osmanlı yönetimi, öncelikle Ermeni kurtuluş mücadelesinin
başlıca ocaklarından biri olan Sasun’la hesap görmeye karar verir. Sasun, Batı
Ermenistan’ın dağlık bölgelerinden olup, idari açıdan Bitlis Vilayeti’nde
bulunmaktaydı ve yaklaşık 35.000 Ermeni nüfusa sahipti. Hürriyetperver ve
eğilmez Sasunluları baskı altında tutmak için, padişahın emriyle Osmanlı
güçleri tarafından Sasun’un Ermeni köylerine sık-sık saldırılar düzenlenir.
Tatrag’a saldırıp halkı kılıçtan geçirmek isteyen Türk-Kürt güçleri, 1891-1892
yıllarında Sasunlular tarafından yenilgiye uğratılır. Hınçak Partisi’nden Mihran
Damatyan ile Büyük Murat (Hambardzum Boyacıyan), yerel önderlerden Hırayr,
Gevorg Çavuş ve diğerleriyle birlikte halkı isyana çağırır. Dağlılar, vergi
vermeyi reddeder. Hükümet, bu şekilde Ermeni-Kürt ilişkilerinin daha da
gerginleşeceğini hesap ederek, önce Kürt aşiret reisleri vasıtasıyla
Sasunluları dize getirmeyi dener. Lakin dağlılar baş eğmez. Grigor Moseyan
liderliğindeki Sasunlular, 1893 yılında Bitlis valisi tarafından yollanan
birlikleri bozguna uğratır. Lakin padişah, aralarında M. Damatyan, Taron dini
önderi episkopos Nerses ve daha başka asi Sasunluların bulunduğu 25 kişiyi
tutuklatmayı başarır, fakat Sasunlular ümitlerini kaybetmez. Büyük Murat,
Hırayr ve silah arkadaşları mücadelenin yönetimini ellerine alıp halkı silahlı
direnişe hazırlar. Özellikle genç hayduk Gevorg Çavuş hayli büyük işler
gerçekleştirir.
Kuduran padişah, 4. ordu komutanı Zeki Paşa’yı
Sasunluların üzerine yollar. Onlara Kürt birlikleri ve Türk başıbozuklar da
katılır. Zeki Paşa, geçen 7 yılın vergilerini talep eder, fakat Sasunlular
reddeder.
Ağustos başında 40.000’in üzerindeki Osmanlı ordusu ve
karışık güruh saldırıya geçer. Sasunlular, cesaret ve fedakârlık mucizeleri
sergileyerek, kendilerini kahramanca savunur. Kadın ve çocuklar da erkeklerle
birlikte omuz-omuza cesaretle dövüşür. Düşman, cesur dağlıları yenemeyeceğini
anlayınca, hainliğe başvurur, Sasunlulara bir heyet gönderir ve teslim olmaları
halinde padişah adına af sözü verir. Sasunlular tarafından görüşmeler için
yollanan 148 kişi düşman tarafından kuşatılıp katledilir. Çatışmalar yeni bir
ivmeyle başlar. Kat-kat sayı üstünlüğüne sahip rakip kısa sürede, aralarında
savunmanın merkezi olan Gelieguzan Köyü de olmak üzere, bazı yerleşim yerlerini
ele geçirir. Sadece 2.000 eli silah tutan kişiye sahip Sasunlular, geri çekilip
dağlarda mevzilenir ve ani karşı ataklar düzenleyerek, düşmana hissedilir
derecede kayıplar verir. Bu eşit olmayan mücadele yaklaşık 15 gün sürer.
Ağustos sonlarına doğru Osmanlı birlikleri nihayet galip gelir ve yaklaşık
7.000 kişiyi kılıçtan geçirir. Kadınların bir kısmı, namuslarına el sürdürmemek
için intihar eder. Köyün reisi Grigor’un güzel gelini Şake, kendisini
kayalardan atıp hayatını kaybeder ve birçoğu onu takip eder.
Ayaklanmanın liderlerinden bir kısmı (G. Moseyan, A.
Nikayan ve diğerleri) şehit düşer, diğerleri ise (Büyük Murat, Gevorg Çavuş
vd.) tutuklanır. Murat, 11 yıl hapse mahküm olur ve Tripoli’ye (Lübnan) sürgün
edilir.
1894 Sasun ayaklanması, Berlin kongresinden sonra Batı
Ermenilerinin Osmanlı baskısına karşı ilk silahlı isyanıdır. Sasunlular, büyük
devletlerin kendileri lehine aracılık yapacakları ümidini beslemekteydi. Lakin
ümitleri gerçekleşmez. Büyük devletler, ancak Abdülhamit tarafından ayaklanma
bastırılıp, binlerce masum Ermeni kılıçtan geçirildikten sonra Sasun
olaylarıyla ilgilenmeye başlar.
Mayıs ayındaki reform planı
Sasun katliamları birçok ülkede protesto ve hiddet
uyandırır. Uluslar arası ilerici toplum, Abdülhamit tarafından Sasun’da
gerçekleştirilen caniliklere karşı sesini yükseltir. İngiliz, Fransız ve Rus
hükümetleri, toplumun talebi üzerine Sasun olaylarına eğilmeye başlar. Sasun
katliamlarını incelemek amacıyla, 1894 Kasımında özel bir komisyon düzenlenir.
Bu komisyon birkaç ay çalıştıktan sonra, Sasun halkının cinsiyet ve yaş
gözetmeksizin ve Osmanlı yönetimi tarafından sebepsiz yere katledilmiş olduğu
sonucuna ulaşır. Ermeni sorunu yeniden ortaya konar. 11 Mayıs 1895 tarihinde
Büyük Britanya, Fransa ve Rusya elçileri tarafından Osmanlı hükümetine, Mayıs
planı olarak anılan bir reform paketi sunar. Buna göre Van, Erzurum, Bitlis,
Kharbert (Harput-çev. notu), Diyarbekir ve Sebastia (Sivas-çev .notu)
vilayetlerinde reformlar gerçekleştirilecek, valiler, dini ayrıcalık
yapılmadan, 5 yıl süreyle seçilecekti. Valinin Hıristiyan olması durumunda
yardımcısı Müslüman olacaktı ve tersi. “Hamidiye” birlikleri, barış döneminde
silah ve üniforma giyme hakkından men edilmekteydi. Cebri el koymalar
kaldırılacak, vergiler düzenlenecek, toprak ve adli konular çözüme ulaşacaktı.
Padişah, bu belgeyi memnuniyetle kabul ettiğini
ikiyüzlülükle bildirdikten sonra, ülkenin sadece bir kısmında reformlar
uygulamayı haksız olarak kabul ettiğini ekler. Diğer vilayetlerde de reformlar
gerçekleştirilmesi gerekliliğini elçilere bildirir. Reform planının padişah
tarafından 1895’te kabul edilmiş olmasına rağmen, bu planın gerçekleştirilmesi
için hiçbir adım atmaz.
Hınçaklar, Avrupalı büyük devletlerin dikkatini çekmek ve
onların desteğiyle reform planını hayata geçirebilmek için Eylül 1895’te
Konstantinopel’de barışçıl bir gösteri düzenler. Gösteriyi düzenleyenler,
mitingin barışçıl olacağı konusunda elçileri önceden bilgilendirmişti. Yaklaşık
4.000 barışçıl gösterici Babıâli’ye, hükümet konağına doğru yürür. Lakin
polisler yarı yolda göstericileri durdurup, dilekçeyi hükümete vermelerini
engeller, ardında da askerler göstericilere saldırıp üzerlerine ateş etmeye
başlar. Aynı gün tüm Konstantinopel’e yayılan katliamlarda 2.000 Ermeni
hayatını kaybeder.
Batı Ermenilerinin toplu katliamları
Padişah, büyük devletler arasında var olan anlaşmazlıklar
sebebiyle Mayıs reform planının kâğıt üzerinde kalacağına emin olarak,
Ermenilerin sesini görülmemiş katliamlarla boğmaya karar verir. Bu katliamlar
1894 yılında başlar ve 1896 sonlarına kadar sürer.
Hükümet, gerici Müslüman din adamlarına, Ermenilerin
sözde ihtilal yapıp Müslümanları katletmek istediklerini yaymaları talimatını
verir. Ayaklandırılan fanatik Türk güruh, Kürt aşiretler, polis güçleri ve
düzenli ordu birlikleri, cinsiyet ve yaş farkı gözetmeksizin Ermeni
katliamlarına başlar.
1895 yılı Eylül-Kasım aylarında Baberd (Bayburt-çev.
notu), Yerzınka (Erzincan-çev. notu), Şabinkarahisar, Urfa, Van, Bayazet
(Beyazıt, Doğubeyazıt-çev. notu), Bitlis ve daha başka yerlerde, Batı
Ermenistan ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı
bölgelerde katliamlar gerçekleştirilir.
14 Ağustos 1896 tarihinde bir grup Daşnaktsakan,
olağanüstü bir yönteme başvurup, Osmanlı Bankası’na girerek, bankayı havaya
uçurma tehdidiyle katliamlara son verilmesini talep eder. Bankayı ele
geçirenler elçilerin müdahalesiyle kurtulur, fakat bu olay katliamların
genişlemesi için fırsat teşkil eder. Üç gün süren katliamlar sonucunda, sadece
Konstantinopel’de 10 bin Ermeni kılıçtan geçirilir. Çok sayıda Ermeni,
katliamları takip eden sert kış şartlarında, açlık ve bulaşıcı hastalıklar
sonucunda hayatını kaybeder.
Batı Ermenilerinin soykırımı, fiili olarak 1890’lı
yılların katliamlarıyla başlar. 300 binin üzerinde Ermeni hayatını kaybeder,
bir o kadarı ise tozlu ve dikenli göç yollarını tutar. Yaklaşık 100 bin Ermeni
Rusya’ya, 150-200 bini Avrupa, Afrika ve Amerika’nın farklı ülkelerine göçer.
Maalesef Batı Ermenilerinin belli bir kısmı da Müslümanlığı kabul ederek ihtida
eder.
Katliamların sonuçları
1890’lı yılların katliamları, Batı Ermenistan ve tüm
Ermeniler için son derece ağır sonuçlar doğurur. Osmanlı İmparatorluğunda yaşayan
Ermenilerin sayısı 3 milyondan 2,5 milyona düşer. İmha edilen ve sürülen
Ermenilerin yerleşim yerlerine, halklar arasındaki dengeleri Müslümanlar lehine
değiştirmek amacıyla devlet tarafından Müslümanlar yerleştirilir. Bu nedenle,
Batı Ermenistan’ın demografik görüntüsü Ermeniler aleyhine hissedilir derecede
değişir.
Batı Ermenilere yönelik milli ve sosyal baskılar
katliamlardan sonra daha çoğalır. Osmanlı devleti, hürriyetçi hareketleri hemen
bastırmak amacıyla, Ermeni şehir ve köylerinde kışlalar kurar ve farklı çeteler
oluşturur. Padişah tarafından himaye edilen ve Ermenilerin topraklarına el
koyup, bu toprakların sahiplerini kendi kölelerine değiştiren Kürt aşiret reisleri, daha serbest hareket
etmeye başlar.
Batı Ermenistan ekonomisi düşüş gösterir. Sanayi
kuruluşları yıkılır ve kapanır, göçebe aşiretler tarafından otlak olarak
kullanılan ekin alanları azalır.
http://www.findarmenia.com/arm/history/24/468
Çeviren: Diran Lokmagözyan
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.