İzleyen metin Danimarkalı misyoner kuruluşu Kadın
Misyoner Çalışanlar (Kvindelige Missions Arbejdere; KMA) (2) arşivinde
Danimarka dilinde bulunan Uygulama Defterindeki el yazması kayıtlardır. Tatbik Defteri hepsi I. Dünya
Savaşı ve Ermeni Soykırımı esnasında veya hemen sonra, Danimarkalı KMA’nın
Anadolu-Osmanlı İmparatorluğunda Mezre’deki (Mamüret-ül Aziz, Elâzığ) misyoneri
Karen Marie Petersen’in yazıya döktüğü, olaylardan sağ kurtulan diğer kimi
itirafların kayıtlarını içermektedir; el yazması örneğin imzalı mektuplar ve
kartpostallarla bir bütünlüğe kavuşmaktadır. Bu kayıtların çoğu burada
yayımlanacaktır.
Bu kayıtlardaki olaylar ve sıkıntılarını anlatan Digin
Verjine’nin Peterson tarafından tanındığı büyük bir ihtimaldir. Dahası burada
tasvir edilen kayıtların göreceli olarak olaylardan kısa bir süre sonra
aceleyle – Geçmiş ve şimdiki zamanların ‘düzensiz’ kullanılması, aniden son
bulmasını örneğin not etmek gerekir- kaleme alınmış görünmektedir. Belki de
kimi sebeplerle, kayıtlar yazma hataları vb. içermektedir, dolayısıyla heceleme
ve üslup hataları çeviride sessizce ve dikkatlice düzeltilmiştir.
Karen Marie Peterson 1909’dan 1919’a, Danimarkalı KMA’dan
çalışma arkadaşı Maria Jacobsen’le Amerikan ABCFM (Amerikan Board Heyeti)
misyonerleri olarak Mezre ve Harput’a (Kharpert) dönüp Danimarkalılardan arta
kalan kelimenin tam anlamıyla binlerce sağ kalanın muhafaza ve bakımını
üstlenmek üzere geri dönene dek Mezre’deki Danimarka yetimhanesi Emaus’un
yöneticisiydi. Petersen ve Jacopsen bölgedeki diğer çoğu İskandinavyalı
misyonerler gibi dinlendikten sonra hemen görevlerine geri dönmeyi
planlamışlardı, ancak bu Mustafa Kemal (Atatürk) ve ulusalcı hareketinin
yükselişi, özellikle de bu hareketin izlediği radikal anti-misyoner ve
anti-Amerikan politikalar sebebiyle imkansızlaştı. Bunun yerine Peterson
gelecek yıllarda önde gelen Birleşik
Devletler kuruluşu Yakın Doğu Yardım’a
(Near Esat Relief, NER) o zamanlarda doğrudan bağlantılı olan KMA’nın Suriye ve
Lübnan misyonunda çalışmaya gitti. Diğer birçok çalışma arkadaşı gibi, Karen
Marie Petersen nispeten iyi eğitim görmüş (Danca yanısıra) Almanca, Ermenice,
Türkçe ve görüldüğü gibi İngilizce konuşmaktaydı. 1881 yılında Danimarka’nın
taşra kasabası Nykøbing Sjælland’da doğdu. Erken yılları az bilinmektedir, bir gümrük
müfettişinin (‘toldforvalter’) kızı olduğundan orta sınıf bir geçmişi olduğu
muhtemeldir. Maria Jacobsen ve diğer çoğu misyoner gibi, savaşın ilerleyen
yıllarında sağ kalan bir Ermeni yetim kızı evlat edindi, bu kıza “Hope” [Umut]
adını verdi.
Digin Versjin kimdi öyleyse? Ermenice ″Digin″ kelimesi
″Bayan″ veya daha geniş şekilde ″evin Hanım efendisi″ o zamanlarda görüldüğü
kadarıyla aşağı yukarı ″Lady″ gibi birşey değildir. Digin Versjin aslında
Mamouret-ül-Aziz bölgesindeki yerel Ermeni ″elit″in bir üyesiydi. Gördüğüm
kaynaklarda diğer Ermeni kadınlarından çoklarına Avrupalı ve Amerikalı
misyonerler tarafından ″Digin″ olarak atfedilmediğini, (Ermeniler ve Türklerce
bahsi yapılmamakta), öyle ki Digin Versjin olağanın dışında algılanmaktadır.
Digin Versjin -aynı zamanda Verjine olarak da anılmakta- ABD’li misyoner Tacy
Atkinson’ın Ermeni Soykırımı öncesi ve esnasında yazılmış ve yayımlanmış Harput
günlüklerine göre aslen Adana, Kilikya’lıydı. İzleyen günlükteki girizgah 20
Temmuz 1916 tarihlidir, esasında Digin Versjin’in hayatı ve alın yazısına ilişkin kısa bir
özettir:
“Bu sabah Digin Vergene’yi çağırdım. Kocası belli bir
servete sahip bir insandı. Yirmibeş yıl önce Amerika’ya gitti ve vatandaş oldu.
On yıl önce Liverpool’a gitti ve bu Adana’lı kızla evlendi. Amerikan
yurttaşlığını muhafaza etti ancak savaştan hemen önce kendisi eşi ve çocuğu
buraya geri döndü ve mülk alabilmek için Türk yurttaşlığını tekrar aldı. Daha
sonra savaş patladı ve Amerikan korumasına yönelik haklarını kaybetti.
Geçtiğimiz Temmuz eşi ve çocuklarıyla
″Sevkiyat″a [sürgün, MB] yollandı. Adamları katliamlarda bulunmak üzere
yollanmış güçlü bir Kürdün eline teslim edildi. Arabadan (at arabası veya
öküzün çektiği kağnı, MB) alınıp eşinin ve çocuklarının gözü önünde öldürüldü.
Bu Kürt adamın eşinin oldukça güzel bir kadın olduğunu
gördü. Evine götürdü ve evlenmek istedi, ancak kendi karısı ortalığı velveleye
verince, bu kadınla evlenmemeye karar verdi. O da bu adamla evlenmeyi reddetti,
ancak bu adamın hakimiyetindeydi ve dışarı çıkmasına izin verlimemekteydi. Kısa
bir süre sonra hamile kaldı. Bu adam Vali’yi [Sabit Bey, MB] rencide edince
mapushaneye kondu. Daha sonra onun [Verjine’nin] bebeği doğdu, onunla
evlenmeyeceğinden, gitmesine izin vermesi için ona yalvardı, ancak adam reddetti
ve onu sevdiğini söyledi. Bebeği doğduğunda maphusaneden ona para yolladı,
ancak bu hiçbir şekilde ona ulaşmadı. Verjine neredeyse açlıktan
kıvranmaktaydı. O anda adamın kardeşi geldi ve ona yiyecek için para verdi.
Adam on gün zarfında mapushaneden çıkacağından kaçmak istedi. Güzel bir
Hıristiyan kadındı. Kendi İngilizce İncili ve ilahi kitabı vardı. Bedeni her
tür utancın acısını çekerken ruhu dokunulmazlığını korumaktaydı.”(3)
Karen Marie Petersen’ın, Tacy Atkinson’in Digin Versjin
gibi bir kadın ve başına gelenlere özel ilgi göstermesi rastlantı değildi. İyi
eğitim görmüş, Protestan Ermeni kadına yardım edemiyecek ancak Batılı
misyonerlerin dikkat ve sempatisini cezbedecekti, özellikle nispeten küçük
Mezre gibi bir taşra kasabasında. Petersen yine de Versjin’in başına gelenleri
Atkinson’dan daha ayrıntılı kaydetti. Bilimsel bakış açısıyla , Petersen’in
yazılı kayıtları Amerikalı misyoner çalışma arkadaşınınkiyle tezat
taşımamaktadır. Bilakis desteklemekte, derinlik, nüans yanısıra bağlam
katmaktadır. Bu kanımca, örneğin esaret altındaki bir Ermeni kadının o zaman genel olarak Müslüman Haremi olarak
kastedilene; misyoner kayıtlarında ″Diğerleri″ algılaması olarak, akademik
dilde Oryantalist inançlara yönelik eleştirilerin sahip olacağı; merkez-çevre dinamiklerinin
daha açıkçası yerel bir soykırım faili olan Hadji Ağa Ermenilerin imhasındaki
rolü, Osmanlı bölgesel ve merkezi otoriteleri (6 Nolu dipnota bakınız) yararına
nasıl olayların içinde yer aldığı ve dışına çekilmesine ilişkin önemli bir
erken dönem kaydıdır. Bu Karen Petersen’in kelimeleriyle şöyledir:
«Digin Versjin. En güzel kadınlardan biri! Meryemana gibi
güzel; sesiz, mütevazi bir kadın, gerçek bir Hıristiyan. Kendisi ve kocası yedi
yıl Liverpool’da yaşadılar ve onlar şimdi kocasının Mezre’deki evine geldiler.
Evin belirli bir Avrupalı karakteri [vardı], varlıklıydılar ve birçok ziynet
eyalarına ve hatta piyanoya sahipti. 7 yaşında küçük bir kız çocuğu vardı.
Kocası ve ailesi Katolikti, kendisi genç kız olarak Adana’da (4) koleje gitti,
Protestandı.
1 Temmuz 1915’te bu evin tahrip edildiği, varlıklarının
tüm yönlerde saçıldığını izlemek zorunda kaldılar, muhacir oldular. Katolik
cemaatiyle beraber Mezre’yi terk eden ilk grup içindeydiler. Onlara, Vali (5)
tarafından özel koruma sözü verildi. Araba konvoyu ertesi gün Sevang’a
yöneldiğinde Kürtler üzerlerine saldırdılar, erkekleri ayırıp doğradılar.
Kocası arabaya koştu ve onun yanına oturdu, muhtemelen saklanmayı umarak, ancak
Kürtlerin başı Hadji Ağa, (6) gelip arabadan çekti hemen onun [karısının] gözü
önünde katletti. Daha sonra Digin Versjin’i ve tüm eşyalarını alıp Sevang’a
döndü ve ona kendi eşi olmasını talep etti. Diğer kadınlar da, hatta rahibe
namzetleri bile yağmalandı, elbiseleri çıkarıldı ve zorla kaçırıldılar.
Bu adam daha sonra onu ve küçük kızı kasabadaki bir eve
götürdü. Bu konuda duydum, evi buldum ve onunla konuşmaya çalıştım (1
Ağustos’ta [1915]). Kapıyı uzun süre beyhude çalmak durumunda kaldım, en
nihayet geldi ve kapıyı kedisi açtı. Giremiyeceğimiz ve ona bizimle sadece birkaç
kelime konuşmasına izin verildiği anlaşıldı. Çünkü Kürt adam evdeydi, [o]
İstoli’ye seyahatteydi [İsoli] (doğal olarak katliamları idare etmek için.) (7)
O İstoli’deki evindeydi, [bir] eşi ve çocukları vardı, ve şimdi bu güzel genç
kadın onun karısı olarak yaşamak zorundaydı. Adama inancını terk etmeyeceğini
söyledi, okuduğu ve teselli için muhafaza ettiği bir İncili vardı. Onun aynı
zamanda küçük bir kızı vardı; Kürt adam onu çağırdığında çocuk ″Sana
gelmiyeceğim, babamı öldürdün″ demekteydi. Herhangi biri, böylesi duyarlı bir
kadının, böyle bir adamın evinde esir olmasını anlayabilir mi?
Kış esnasında Kürt karısını ve çocuklarını İsoli’den
getirdi ve bu kadınla beraber yaşamak en büyük aşağılamaydı, ki doğal olarak
onu [Versjin’i] sevmedi. Versjin tüm ziynetini bu eşin tasarrufunda görmek
durumundaydı, ancak bir gün, Kürt eşi ziyneti çıkardı, birşey onun yüreğine
dokunmuş olmalıydı ve küçük kıza iki parlayan taşı küpe olarak kullanması için
verdi.
Mayıs sonunda [1916], küçük bir kız çocuğu doğurdu. O
zaman kocası, Valiyi Enver Paşa’ya kötülediğinden hapisteydi. Aylarca burada
hapsedilmişti [‘burada’ büyük bir ihtimalle Mezre anlamında, MB], ancak bu süre
zarfında onun iki erkek kardeşi Digin Versjin’i gözetleyecekti, dolayısıyla
kaçamadı. Ancak ona beslenecek yeterli miktarı da vermedi- daha fazla yiyecek
alabilmek için mükün olduğunca fazla elbiselerini sattı, ancak bebek için sütü
yoktu ve bu sebeple bebek ağlıyordu. Ona ev işlerini yaparken yardım eden yaşlı
bir Ermeni kadın vardı ve ona dokunaklı bir düşkünlükle bağlandı. [Bu kadın]
gözyaşları içinde bana geldi ve Digin Versjin’in mutsuz durumuna ilişkin
anlattı. Daha sonra [Versjin’i] ziyaret ettim ve ona para ve gıdalı maddeler
verdim, ancak onun için zor olduğunu sezinleyebiliyordum, zengindi ve
[okunaksız bir kelime] kabul etmek. Zorlu kaderine rağmen Tanrı sevgisine olan
inancını kaybeymemiş olmasını görmek harikaydı, ancak İncil okuyor bütün gün
boyunca dua ediyordu. Tanrı’nın ona kaçmak için bir fırsat vereceğini umut
edyordu, fakat onu saklayabilecek bir dostu yoktu. Tanrı’nın bir yol göstermesi
için birlikte okuyup dua ettik.
Eylül sonuna dek, onun durumuna ilişkin oldukça
endişeliydim. Kürt adam hapisten çıktı ve hükümetle (8) olan hasmane
ilişkilerden ötürü zor durumdaydı. [Orjinal metindeki not: ″*O bot servisi ve
posta servisini kontrol ettiğinden, Hükümte ondan borçu olduğu bir miktar
parayı talep ediyordu.″]. İsoli’deki ailesi Digin Versjin’den kurtulması ve
yerine kendilerine ihtimam gösterilmesi için ikna etme gayretindeydi. Digin Versjin’in
kendisi serbest kalmaktan daha büyük bir arzusu yoktu, ancak onun [Kürt adam]
bile serbest kalmak için sebepleri vardı, onun gitmesine izin veremezdi. [Kürt
adam] onun başka bir Türkün [sic] eline düşmesini veya belki acı çekmesini
istemeyecekti. Belki de bunlar sadece boş sözlerdir veya belki de gerçekten
bunu demek istedi, bilmiyorum. Onun [Digin Versjin] sessiz ve ılımlı şekilde
onun üzerinde olumlu etkide bulunduğu ve bu gerçek bağlılık ve sevginin onun
şeytani ve kaba kalbinde yer bulduğunu hayal edebiliyorum. Çözüm olarak bir
teyzesinin olduğu Halep’e seyahat etmeyi önerdi. (Kürt adam) başlangıçta
reddetti, ancak daha sonra bunu öyle bir hevesle kabul etti ki dolayısıyla onun
(Kürt adamın) bir şey planladığından kuşkuya kapılmaya başladı: yani ona
saldırıp yolda öldürmek gibi. Bu şekilde o ilerde (Kürt adama) ona yönelik şeytani fiil veya onun sonradan
edindiği parası veya mücevheratı için hesap soramayacaktı.
[Kürt adamın] onu ortadan kaldıracağı düşüncesine
meylediyorduk ve [Digin Versjin’in] ondan kaçmasının doğru birşey olacağını
düşündük. Harput’ta yoksul ve ehemmiyetsiz bir kadın bulma işini hallettik, onu
saklayacak ve Digin V.orada yolu bilmediğinden, kılık değiştirecek ve ben ona
eşlik edecektim. Onunla nerede buluşacağım planlandı ve gününe karar verildi (9
Eylül [1916] ), ve ben gerginlikle kararlaştırılmış zamanda onu bekledim, fakat
gelmedi. En nihayetinde kaçmaya cesaret edemedi, kendisi için korktuğundan
değildi, zira hiçbir bedel onun elinden kurtulmak için o kadar yüksek olmayacaktı,
ancak kendisini saklamayı arzu eden kişi için korktu.
Daha sonra Türke [sic] kendi başına dışarda
gezinebileceğini, kendisi hakkında artık endişelenmesine gerek olmadığını
söylediği –ancak daha sonra – ″Sakın terk etme veya saklanma konusunu aklından
geçirme. Tüm kasabayı yakmak zorunda kalsam da seni bulacağım- ve seni evinde
bulacağım kişiye de Allah merhamet etsin- dedi″. Bu tehditten sonra Digin V.
onun [Peterson’un] [Kürt adamı] kendisini gönüllü dışarı çıkmasını sağlayıp
sağlayamayacağını bekleyip görmeyi terch edecekti.
Ancak bu bekleyiş dönemi sinir törpüleyiciydi. Ekim
başında bir akşam Kürt adam eve geç gelir döşemede uyumakta olan erkek
hizmetkar ona kapıyı açmaz. Yaşlı kadın aşağı iner ve kapıyı açar, ancak
beklemekten tepesi atmış adam, yaşlı kadını çekip dışarı atar ve kapıyı
kilitler. Kadın komşunun kapısını çalar ve komşusu içeri girmesine izin verir.
Digin Versjin kadına birşey olacağından korkarak konun yanındadır, daha sonra
kocası kendisinin aşağı kata giderek onu içeri almasını söyler, ancak o dışarda
duran birinin kendisini öldüreceğinden korkar.
Ertesi gün o kendi yanındadır, çocuk ve bakımsız
kalmıştır, Kürt adam yaşlı kadını dışarı attığından pişman olur ve ona geri
gelmesini söyler. O korkmaktadır da , ancak en nihayetinde Hanımı hatırına razı
olur. Ancak o [Versjin, MB] öylesine şok içindedir ki zayıf bir sesle
(konuşmaya) başlar, takip edildiğini düşünmektedir – adamların yaklaşıp onu
bağlayıp götürdüklerini görmektedir. Yaşlı kadın bana gelir, gelip yardım
etmemi rica eder. Oraya gittim, orada kaldığım müddetçe [Digin V.] sakindi, çok
süzgündü ve gözlerinde korkulu bir bakış vardı. Ortamını değiştirmemesi
durumunda işlerin kötüye gideceğini anladım ve ona (gerçi kalbim çarparak) onu
bir süreliğine beni ziyaret etmeye izin verip vermeyeceği yönünde Kürt adamla
konuşmamı teklif ettim. Sonra bir süre
onun adamın deri fişekliğini doldurmasını bekledim, Kürt adam İsoli’ye
yola çıkmak üzereydi. [Digin V.] evde yanlız kalmayacak, hatta onun iki erkek
kardeşi gelip onu yakın takibe alacaklarından kaçamadı.
Ertesi gün 6 Ekim’de öğle civarı oraya tekrar gittim.
Digin Versjin ne yemiş ne de uyumuş, ancak bütün geceyi ‘birinin gelip onu
öldürmeyeceğine emin olma için’ pencere kenarında geçirmişti. Hacı Ağa’ya
onunla görüşmek üzere bir mesaj yolladım. O ″eğer onu elbisesiz olmasından
ötürü onu affedersem, evet″ şeklinde yanıtladı. Ben bunun herhangi bir önemi
olmadığını yanıtladım ve bir Ermeni tercüman kadınla içeri girdim. (9) Vahşi ve
sinsi bakışlı yaşlı, sakallı bir adam göreceğimi umuyordum, ve Türk usulü temenna
edecektim (elleri göğüs yönünde ve alna götürüp eğilmek). Gürbüz yapılı genç
bir adam, güzel yüz hatlarına sahip, iyi giyimli birini görmek beni hayrete
düşürdü; divandan sıçrayıp nazikçe elimi sıktı ve oturmam için müşfikçe rica
etti. Sonra ona reddetmiyeceğini umut ettiğim bir ricam olduğunu açıkladım ve
dün orada bulunduğumu ve Digin V.’nin içinde bulunduğu koşulların ne kadar kötü
olduğunu söyledim. O, adamın da tanıklık ettiği gibi birşeyden korkmuş
olmalıydı ve hafızasını oldukça bariz bir şekilde kaybetmişti. Ona çok ihtimam
gösterdiğimden ve onu böylesine bir durumda görmek beni üzdüğünden benimle bir
süre kalıp kalamıyacağını sormak istedim. Ona ‘hava değişimi’ gerekliydi.
Fakat onun durumuna ilişkin kaygılanacak herhangi birşey
olduğunu düşünmedi, gerçi onun itemediği bir şey olan bir doktor çağırma
niyetindeydi. Benim teklifimi duymak onun çin memnuniyet vericiydi, ancak beni,
adetlerinin onlara yasakladığı eşlerinin bir yabancının evini ziyaret etmesini
hususunda mecbur tutamayacaktı. Eşinin başka bir eve gittiğini duyduklarında
dostlarının ne söyleyeceğini, insanların ne söyleyeceğini düşündü. (10) Ne
yazık ki bu tamamıyla imkansızdı. Bunu onunla uzunca görüştüm ve sonunda onun
istediği kadar dışarda gezinmeye ve beni her gün ziyaret etmeye izni olduğunu,
ancak geceleyin eve gelmek zorunda olduğunu söyledi. Buna inanamadığımı, onun
şu ana dek kilit altında tutulduğunu bildiğimi, her neyse bunun yeterli
olmadığını söyledim; çok hastaydı ve tamamıyla kurtulması gerekiyordu. ″Evet,
ama insanlar ne der?″ Böylesi büyük bir insan için insanları onun karısı
hakkında konuşması ayıplanacak bir durumdur! ″İnsanlar ne isterlerse
söylesinler″ dedim. Bu onun hatırı için yapılacak ve ona iyi ihtimam
göstereceğime söz verdim. Nihayet bunun hakkında düşüneceğini ve bana yarın
cevap vereceğini, ancak evet diyecekse bunun benim hatırım için olacağını
söyledi. (11) (Bana verilmiş bir onur). Ona teşekkür ettim ve nazikçe veda
ettim.
Digin V.’ye gittiğimde, aynı zamanda bizim İncil okuyan
kadını da orada gördüm ve ″Şimdi, onun [Kürt adam] için zor olan bir adımı
atmak üzere hareket ettiğinden, dua etme zamanıdır″ dedim. Hatta yanıtın lehte
olacağına zaten ikna olmuştum. Ancak bunun o kadar da çabuk gelmesini
beklemiyordum. (12) Eve vardıktan kısa bir süre sonra, Digin Versjin Mery ve
küçük kızla beraber geldi. [Kürt adam] ″Bugün gidebilir ve 14 gün kalabilirsin.
Ben pişman olmadan acele et.″ dedi. Ve mucize aslında şimdi gerçekleşti: Şu ana
dek esir tutulan ve kıskançlıkla gözetlenen o, şimdi bizim evdeydi, ona oldukça
korkunç gelen etrafındakilerden özgürdü. Rab, gözlerimizin önünde bu mucizeyi
gerçekleştirdi.
Daha ilk günlerden ‘hava değişimi’nin yararlı olduğu
anlaşıldı. Digin V. geceleri uyudu ve yemeye başladı. Ne yazık ki, Kürt adamın
ziyaretlerini rededemedim, ancak, odada onunla konuşurken odada kaldım. Onu
buraya yolladığına pişman olduğunu, çünkü şimdi büyük bir olasılıkla artık geri
gelmeyeceğini söyledi. Karısı hasta yattığından Isoli’ye seyahahat etmek
zorundaydı. (6 ay önce bir oğlan doğurmuş ve [Kürt adam] henüz orada olmamıştı.
Karısı ve erkek kardeşleri bu onur kırıcı durumdan kızgındılar ve kardeşleri
onu öldürmekle tehdit ettiler). Diğer yandan Digin Versjin olmaksızın
yaşayamıyordu. Bana bulunduğu yer[ler]de, birisi Mezre’de birisi İsoli’de (!)
olmak üzere, karısı olmak zorunda olduğunu izah etti. (13) Sarsılmış ve aklı
ikiye bölümüştü, bu onun oldukça tezat şeyler söylemesine sebep oluyordu:
‘Kalmak istiyorsan öyleyse kal’ bunun hemen sonrasında ‘Seni öldürmediğime
pişmanım, beni tam bir belanın içine düşürdün’ diyor ve köydeki herkesin onun
gibi birisinin karısının ondan kaçtığını söylemesinin büyük bir ayıp olduğunu
söyleyeceklerini belirtiyordu. Ona İsoli’ye gitmesi, gerçek karısı ve
çocuklarıyla kalması gerektiğini, karısının büyük bir ihtimalle ona ihtiyacı
olduğunu söyledim. Benimle yüksek sesle konuşurken bir an D. Versjin’e ″Seni
Dersim’e [Tunceli] (Bir Kürt aşiretinin sınırıa ve oradan da Rusya’ya)
götürebilmek için muhtemelen uzaklaşmamı istiyor″ dedi.
Nihayet 16 Ekim’de [1916] köye gitti ve daha rahat bir
nefes alıyorduk. Burda muhtemelen ailesiyle kavgaya düştü. Beş kardeş mallar
konusunda ve kendi paylarına düşen yağmalanmış eşyalar konusunda anlaşmazlığa
düştüler, ancak özellikle Digin V.’den (14) boşanmadığı [veya ‘başından
savmadığı’] için ona kızgındılar. 5 gün geçtikten hemen, kendisine ait eşyaları
satmak üzere sonra geri döndü ve Mezre’deki evi dağıttı. Digin Versjin’e de
yolladı, onu tamamıyla serbest bıraktı ve istediği mutfak eşyalarını almasına
izin verdi. [Digin Versjin] bir çift kazan aldı. Hepimiz için sevinçli bir
gündü, şimdi ona bakma sözünden serbest bırakıldığımı ve onu Dersim’e varmasını
sağlamanın başarı olacağını hissettim. ″Rab boyunduruğu çözer ve tutukluyu
serbest bırakır.″
Çileli zamanlar yine de geri döndü. Daha 14 günden fazla
bir süre geçmeden Kürt adam İsoli’den geri döndü ve onu asla serbest
bırakmadığını iddia ederek geri istedi. Bu, Kürt adamın sürgünden önce [Temmuz 1915 ‘Tehcir’, MB] Digin V.’nin
kocasının büyük miktarda parayı bankaya
yatırması ve Kürt adamın bu meblağı almamış olduğunun ortaya çıkmasıyla
gerçekleşti. Paranın kendisine ödenmesini istediğinde, resmi çevreler onun
Digin V.’yle artık birlikte olmadığından, bunu ona ödemeyi reddettiler. Şimdi
onun için [Digin V.’nin] ziyaret amaçlı uzakta bulunduğunu ispatlamak
önemliydi.»
Erişebildiğim kaynaklara göre; Digin Versjin’in akıbetine
ilişkin daha fazlası bilinmemektedir. Onun onbinlerce Ermeni kadını gibi Ermeni
Soykırımı esnasında Müslüman evlerince yutulduğu görülmekte. (15)
Önsöz ve dipnotlar Matthias Bjørnlund
Çeviri: Bedros C.
1) Rigsarkivet (Danimarka Ulusal Arşivi), Kvindelige
Missions Arbejdere (Kadın Misyoner İşçiler; KMA), Arkivnr. 10.360, Pk. Nr. 15,
”Arminier-Missionen [sic], Diverse skildringer vedr. Arminierne [sic],
1906-1927.”
2) Bu kuruma ilişkin örneğin bak. Matthias Bjørnlund,
“İskandinavya ve Ermeni Soykırımı, [Scandinavia and the Armenian Genocide]”
Armenian Weekly, 24 April 2008 özel sayı, s. 19-22.
3) Tacy Atkinson, “Alman, Türk ve Şeytan Üçlü İttifak
Kurdu”: Harput Günlükleri, 1908-1917, [“The German, the Turk and the Devil Made
a Triple Alliance”: Harpoot Diaries, 1908-1917], Princeton, NJ: Gomidas
Institute 2000, s. 72.
4) Petersen muhtemelen ABCFM Kızlar Okulu/Kolejini demek
istiyor. Örneğin bak. Edwin Munsell Bliss, ed., Misyonlar
Ansiklopedisi.Tanımlayıcı, Tarihi, Biyografik, İstatistiki, [The Encyclopædia
of Missions. Descriptive, Historical, Biographical, Statistical ] New York:
Funk & Wagnalls 1891, s. 5; James L. Barton, comp., “Türk Vahşeti”: Osmanlı
Türkiyesinde Hıristiyan Toplulukların İmhasına İlişkin Amerikan Misyoner
Raporları, 1915-1917, [“Turkish Atrocities”: Statements of American
Missionaries on the Destruction of Christian Communities in Ottoman Turkey,
1915-1917] Ann Arbor, Michigan: Gomidas Institute 1998, pp. 159ff.
5) Sürgünün gerçekten bahs edildiği gibi 1 Temmuz’da
başladığı tamamıyla net görülmemekte. Birleşik devletler Harput konsolosu
Leslie A. Davis’e göre ″Temmuz [1915] ayının ilerleyen bir zamanında
Ermenilerin çoğu Mamuret-ül Aziz ve Harput’tan sürgün edilmişti, kırk kişilik
bir grup Valinin özel güvencesinde bırakılmıştı. Bunlar tanıdığı veya onlarla
ilgileniyor gözükmekteydi. […] Onlar arasında [sic, MB] Ermeni Katolik
Başepiskoposu, Monsenyör İsraelyan ve yardımcıları da vardı.″ Bu adresteki
rapor:
http://www.gomidas.org/gida/index_and_%20documents/867.4016_index_and_documents/docs/4016.392.pdf
. Gerçi bu Peterson’un kastettiği belki de başka, daha sonraki ‘sürgün
kafilesi’ olabilir.
6) Hadji Raja bilinen Deli Hadji’yla aynı kişi olabilir,
KMA misyoneri hemşire Maria Jacopsen’in Danimarkalı Misyonerin Günlükleri:
Harput, 1907-1919, [Diaries of a Danish Missionary: Harpoot, 1907-1919]
Princeton & London: Gomidas Institute Books 2001, pp. 142-43, 18 Nisan 1916
tarihli günlük kaydında şunlar yazmakta: ″Harput’ın şeytani ruhu, Deli Hacı
Konstantinopol’den döndü ve birkaç fukara kadın ve çocuğun geride kalmasını
görmeye katlanamadı. ‘Burada bir sürü Ermeni var, başka bir katliam
gerçekleştirilmeli’ der.
Aynı zamanda bak. Amalia Lange, Ermeni Muhacirler
Arasında, Kadın Misyoner İşçiler 1920-1925,[Blandt Armeniske Flygtninge.
Kvindelige Missions Arbejdere 1920-1925] Copenhagen: KMA 1925, s. 12-13,
Mezre’de bilinen Hadji Khaja, Hadji Raja’yla aynı kişi gibi görünmektedir:
″1922 baharında Türkler tarafından sınır dışı edilen birçok misyoner Beyrut’a
ulaştı, bunlar arasında Miss [Maria] Jacopsen’in sevgili arkadaşları ve
Harput’taki eski çalışma arkadaşları Miss [Isabel/Isabelle] Harley ve Dr.
Parmaly [Ruth A. Parmalee] tıbbi misyoner Dr. [Mark] Ward bulunmaktaydı. Onların
tekrar buluşması kızkardeşlerimiz için büyük bir sevinçti, ancak onların iç
Ermenistan’dan getirdikleri haberler iç karartıcı ve çok kötüydü. Orada beş
Kürt aşiret reisi hakimdi, ve onlar arasında en önemlisi, binlerce Ermeniyi
katletmede alet olarak kullanılan Mezre’deki Hadji Khaja’ydı. […].″ İtalikler
orjinal metinde yer almaktadır. Atatürk’ün 1927’deki ‘Nutuk’unda ‘maceracılar’
(sergüzeştçiler) bahsi dışında hiç kimse
1920’lerde Anadolu’da ‘huzursuzluğu
gayretlendirenler’i anmadı.
Raymond Kévorkian,
Temmuz 1915’de Erzurum’lu sürgünlerin Malatya, Mamuret-ül Aziz
bölgesinde büyük ölçekli katliamlarını gerçekleştiren Teşkilat -ı mahsusa
lideri ve Reşvan’dan (Rashvand; Rashwand;
Reshven) Reşvan Kürt aşiret reisi Hacı Bedri Ağa’dan bahs etmektedir.
http://www.massviolence.org/fr/The-Extermination-of-Ottoman-Armenians-by-the-Young-Turk-Regime.
Mahrdad R. Izady, Kürtler: Kısa El Kitabı, Washington,
Philadelphia, London: Crane Russak/Taylor & Francis International
Publishers 1992, s. 83, Rashwand/Reshven aşireti (aslen?) Güney-Doğu
Erzurum’dan gelmektedir.
Binlerce Ermeninin Malatya’da katliamından sorumlu olarak
tanımlanan ″sevecen, müşfik ve masum yüzlü″ isimsiz bir Kürt aşiret reisinin
(Ağa) fotoğrafı için bak. http://dcollections.oberlin.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/relief&CISOPTR=88&CISOBOX=1&REC=1
. Abraham D. Krikorian ve Eugene Taylor’un verdiği bu enteresan bilgi, ayrıca
yorumları ve genel olarak önerileri için teşekkür ederim.
7) Ermeni erkeklerin Isoli’de kadın ve çocuklardan
ayrılması ve Alman Misyoner Klara Pfeiffer’in Mezre’den sürgün edilenlerin
Malatya yakınında takip eden katliamlarına ilişkin raporu için bak.
http://www.armenocide.de/armenocide/armgende.nsf/$$AllDocs-en/1916-05-10-DE-002?OpenDocument.
8) Misyonerler ‘hükümet’ terimini yerel ve/veya merkezi
yönetim anlamında sıklıkla geniş anlamda kullanmaktadırlar. Anılan durumda,
Hadji yerel Vali Sabit Beyi sözü edilen gasp politikalarından ayrı gösteriyor
göründüğünden, ‘hükümet’ her ikisini de işaret etmektedir.
9) Karen Marie Petersen Ermenice ve Türkçe konuşuyordu,
öyleyse buuluşmada Hadji Raja muhtemelen Kürtçe konuştu.
10) Orjinal metinde altı çizili.
11) Orjinal metinde altı çizili.
12) Orjinal metinde altı çizili.
13) Orjinal metinde altı çizili.
14) Muhtemelen, belki de büyük bir ihtimalle orjinal
metindeki Danca ”skilt sig fra” deyimi düşünüldüğünde bu ‘boşanma’ değil daha
çok ‘başından atmak’ örn. öldürmek anlamındadır.
15) Örneğin bak. Matthias Bjørnlund, ″Ölmekten beter bir
kader: Ermeni Soykırımı sırasında cinsel şiddet [A fate worse than dying’:
sexual violence during the Armenian genocide″ in Dagmar Herzog, ed., Gaddarlık
ve İhtiras: Yirminci Yüzyıl Avrupasında Savaş ve Cinsellik [Brutality and
Desire: War and Sexuality in Europe’s Twentieth Century, Palgrave Macmillan
2009, pp. 16-58. http://www.palgrave.com/products/title.aspx?PID=283305 (‘örnek
metni indirmek için’). Aynı zamanda www.armenske-folkedrab.dk adresinde.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.