Harun Ercan & Mehmet Polatel
II. Abdülhamid dönemine gelmeden önce Ermeni toplumu
içerisinde ne gibi toplumsal, siyasal ve kültürel dönüşümler yaşanıyordu? Eğer “Ermenilerin siyasallaşmasından” bahsedeceksek II.
Abdülhamid döneminden çok önce Ermenilerin “modern” anlamıyla, o günlerde
gelişen sınıfların, burjuvalarının bulunduğu alanlar ne ise oralardan başlamak
gerekir. Ermeni entelijansiyası, –tabii Batı Ermenistan’daki çünkü Doğu
Ermenistan farklıdır; buluştukları kanal var ama önemli ölçüde ayrıdırlar–
büyük oranda 1840’lı yıllarda Avrupa’da yetişmiştir. Bunlardan bazıları
amiraların, bazıları amira olmayan zenginlerin, sarrafların, ticaretle
uğraşanların çocuklarıdır.
Doğu’da yani literatürde Batı Ermenistan deniler yerde
(bu sonradan uydurma bir laf olmayıp Roma’dan beri Batı ve Doğu, veya Bizans ve
İran Ermenistanı –19, yüzyıl ilk çeyreğinden sonra Rus Ermenistanı– bütün
haritalarda ve hatıratlarda , gezi kitaplarında zikredilir) başka bir hayat
vardır. Bu kabaca çift vergiyle somutlayabileceğimiz yani hem devlete hem Kürt
aşiret reislerine vergi vermek zorunda olan yoksul bir köylü kesimini işaret
eder. Tabii ki zanaatkârı, tüccarı, tefecisi de var. Tabii ki Kürt aşiret
reisine vergi veren Kürt yoksulu, köylüsü de var. Bütün Ermeniler, bütün
Kürtler diye ayrıca belirtmeye gerek yok. Ama şöyle diyebiliriz: Ermeni
meselesinin doğudaki oluşumu tamamıyla bir köylü meselesidir. Zaten 1890’da
kurulan Ermeni Devrimci Federasyonu, (Taşnaksutyun) programı itibarıyla
popülist bir partidir. Yani köylü sosyalizmini benimser. Zaten programı Rus
partisininkinin tercümesidir. Orada ilişkiler can ve mal güvenliğinin olmadığı
bir ortamı gösteriyor. Bu genellikle gözden ırak tutulur. Bazılarında orada
halklar iç içe yaşıyordu, Osmanlı onları eziyordu ve bu ikisi arasındaki ilişki
nötr bir ilişkiydi gibisine bir kanaat var. Sonradan ya Ermeni devrimci
militanları veyahut, milliyetçileri, ayrılıkçıları çıktı veya emperyalizmin bir
oyunu olduğu için sorunlar çıktı sanılıyor. Tabii ki ortada bir oyun olması
için bir gerçeklik olması lazım. Ortada bir gerçeklik yoksa, sizin
oynayacağınız bir alan yoksa istediğiniz kadar tepinin. Yoksa muhakkak ki bütün
büyük güçler tarih boyunca kendilerine göre, kendi çıkarları doğrultusunda
bütün dünyayı şekillendirmeye çalıştılar. Zaten “sermayenin bir kanunu da
budur” der şefimiz manifestodan beri. Dolayısıyla bunun bir kötülükle değil
sermayenin kanunuyla ilgisi vardır.
Şimdi burada oluşan meseleye baktığınız zaman II.
Abdülhamid’e gelmezden evvel 19. yüzyılın ortasında çok kesin bir şekilde bir
güvenlik sorunu vardır. Burada yaşayan Ermenilerin önce Kürtlerden ve 1860’dan
sonra, zamanla yaklaşık 20 yıl içinde sayıları iki milyonu bulan Kafkasyadan
göç ettirilen Çerkeslerden kaynaklanan güvenlik sorunu vardır. Tabii o da başka
bir trajedi bir açıdan. Ama o trajediyle gelen insanların nerelere
yerleştirildiklerinin bir haritasını çıkarmak mümkündür. Devlet tarafından
tamamıyla bu mesele (Ermeni meselesi) gözetilecek şekilde konuşlandırılıyorlar.
1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan (93 Harbi) sonra dikkat ederseniz zaten hem
Ayastefanos Antlaşması’nda hem Berlin Antlaşması’nda bu husus yer alır.
Detaylarına girmeyelim ama Osmanlı Rusya’ya karşı savaşı kaybettikten sonra
Ayastefanos Antlaşması yapıldı. Bunun üzerine Bismarck ilk defa uluslararası
siyasete girdi ve antlaşmanın muhteviyatını yumuşatarak kendisi müdahil oldu.
Dolayısıyla Rus emperyalizmine karşı mücadeleye yeni başlayan Alman
emperyalizmi dahil oldu. Buradaki sorun neydi, taleplere baktığınız takdirde bu
tamamıyla buradaki Kürt ve Çerkes yağmacılığına karşı ırz, can aklınıza
gelebilecek her türlü melanete karşı güvenlik meselesini görürsünüz. Bu
tarihlerde dikkat ederseniz daha sonra sözü edilecek olan veyahut da günah
keçisi haline getirilecek olan herhangi bir “ayrılıkçı” veya “devrimci” vs. bir
örgüt yoktur. Ve bu söylediklerimizin aksini söyleyecek kimse de yoktur. “Palu
Harput 1878”1 diye üç papazın 93 Harbi’nden sonra bölgeye gidip gördüklerini
bir rapor olarak yazmaları bizim için çok büyük bir zenginliktir Hem bölgeyi
açıklamak açısından hem bölgedeki insanların halet-i ruhiyesini anlamak için
gelenek görenek vs. gündelik yaşam açısından inanılmaz bir zenginlik. Orda da
bunu görüyorsunuz. Yani hem bu baskıları görüyorsunuz hem genel olarak
bölgedeki yoksulluğu görüyorsunuz ama bu tarihlerde bile az önce dediğimiz gibi
daha sonra iddia edilecek herhangi bir mevzu söz konusu değildir. Bu sorun
siyasal olarak özellikle Doğu Ermenistan kökenli olarak başlamış olan ve Muş
(Daron) başta olmak üzere bir takım bölgelere fedai gönderen Taşnakların sorunu
oldu. Köylü popülist bir örgüt olması hasebiyle bölgeye gidiyorlar. Hınçaklar
Cenevre’de kurulurken, Taşnaklar Tiflis’te. Tiflis de Ermeni merkezli bir
yerdir, belediye başkanlığını bir ermeniler kazanmış. İnsanlar oraya göç
ettikleri için yoksa Tiflis hiçbir zaman Ermenistan’a ait değildir ama Tiflis
Doğu Ermenilerin merkezi yeriydi, matbaasıyla vs. siyasi, kültürel merkeziydi.
O bakımından Tiflis’te yetiştiler.
Hınçaklar, bu coğrafyada Marksist olmak iddiasıyla
kurulmuş ilk örgüttür. 1887’de Cenevre’de, Georgi Plekhanov’un dizi dibinde
kurulur. Hınçakları İkinci Enternasyonal’de Plekhanov temsil eder. Kurucusu
Bakü asıllı bir Ermeni ama yabancı öğrenciler içinde tanınmış bir insan olduğu
için, örneğin, 1 Mayıs’ta yabancı öğrenciler adına konuşacak çapta da
çevresinde meşruiyeti olan birisidir. Burada daha sonra Ukrayna Halk
Komiserliği Konseyliği başkanlığı veyahut Sovyet devriminin önemli simalarından
biri olacak olan ve dışişlerinde çalışacak olan Balkan Marksizm’inin kurucusu
Christian Rakovsky ile tanışır. Ve Rakovsky, Ermeni meselesi üzerine çok önemli
bilgilere sahip olan bir insan ve sanıyorum Rosa Luxemburg’u da bu konuda
yönlendiren veyahut bilgilendiren kişidir. Dolayısıyla 1900’lü yıllara
geldiğimiz zaman Avrupa sosyalist hareketinde Ermeni meselesi bilinen bir
meseledir. 1894-96 Abdülhamid katliamlarından sonra Jan Jaurès’in mecliste
konuşması vardır. Bir anlamda siyasallaşma 1890’lara geldiğimizde şekillenmeye
başlamıştır. İyi kötü Ramgavar gibi anayasacı demokrat dediğimiz örgütler de
var.
1894-96 katliamlarından önce Ermeni örgütleri siyasi
anlamda ne derece etkindi?
Başlı başına bir sorunla karşı karşıyayız, o da şu:
diyelim ki 1908 Meclis-i Mebusan’a Ermeni mebusları da girmiştir. Hınçaklar, o
zaman 1908 sonrası Hürriyet ve İtilaf diyebileceğimiz o kanatla, Taşnaklar ise
İttihat Terakki ile işbirliği yapmışlardır. İttihat Terakki ve Taşnaklar zaten
başkaları tarafından, yabancı-yerli gözlemciler tarafından kardeş parti olarak
görülürlerdi. Bunların toplumsal ağırlığına baktığınız takdirde Ermeni
toplumunun o zaman ne kadarını temsil eder diye elimizde bir veri yok çünkü
seçim sistemi buna müsait değil zaten. Bir tür listeden giriyorsunuz. Sonra bu
seçim sistemi bugünkünden çok farklı. Temsil kabiliyeti çok sınırlı, o nedenle
pazarlıklara bağlıdır. Memleket yüz milyon, siz yirmi milyonsunuz beşte bir
size ait diye bir kural yok. Bir nisbî temsil söz konusu değil. Ermeni
örgütlerinin kıymet-i harbiyesine değin elimizde rakamsal bir veri yok. Lakin
bir siyasi aktivite içinde olduğunuz takdirde çarpan etkisi uyandırıyor bu, ama
bunun toplumsal karşılığına baktığınız zaman her zaman aynı sonuç çıkmaz.
Taşnaklar da, Hınçaklar da, –bu bir kanaattir elimde
rakam olmadığı için– toplumu böylesine yönlendirme veyahut büyük bir kısmını
temsil etme kabiliyetine sahip değillerdi. Zaten o günkü örgütlenme
faaliyetlerini düşündüğünüz takdirde dağınık bir şekilde olan gariban köylüyü
örgütlemeniz için günümüzdeki teknik olanakların olması lazımdı. Böyle bir şey
zaten söz konusu değil ve bunlar da içeride fedai hareketi vs. dışında yoklar
ama mesela en önemli yerleşim yeri İstanbul. İstanbul herkes için büyük
payitaht. Ermeniler için de kültürel, siyasi merkez. Abdülhamid sansüründen
İstanbul’da nefes alamazsınız. Taşnaklara yakın olan ama Taşnakların örgütsel
yapısı içinde olmayan insanlar vardı tabii ki. Taşnakların merkezi buraya
yakındır: Sakız Ağacı şimdiki Atıf Yılmaz sokakta, 50 küsur numara. Sonuç
olarak, mecliste olan, legal bir örgüttür, illegal değildir. 31 Mart olduğu
zaman bizim kahraman İttihatçılar kaçarken Taşnaklara sığınırlar.
Değinmemiz gereken bir husus da Osmanlı İmparatorluğu’nun
kendi bekasını sağlamak için Tanzimat ile başladığı idari düzenlemelerdir. Bu
düzenlemeler bildiğiniz gibi merkezileştirme yönündeydi. İltizam meselesini bir
türlü çözemediler. Bir, iki yıl iltizama verilmedi ama sonra olmadı çünkü vergi
meselesi önemli. Devlet dediğin vergi toplayacak. Vergiyi toplayamıyorlardı.
Mültezim sistemi yerine, yerinden bu işi halledelim yani yerel idarecilerle bu
işi yapalım dediler, yapamadılar. Burada başka bir şey daha vardı. Bir anlamda
Kürt emirliklerinin de merkeze bağlanmasını gerektirecekti, tabii ki bu da
emirlerin gücünü zayıflatacaktı. Osmanlı İmparatorluğu’nun küçük ortakları olan
Kürt emirliklerinin, veyahut yerel iktidarların nisbî özerkliğini ortadan
kaldıracaktı. Bu merkezileştirme politikası, Kürt emirliklerini rahatsız
etmiştir. Bir de Tanzimat’ın bir özelliği de şudur: “gavura bundan sonra gavur
denmeyecek”. Bu Kürt emirlikleri için sorun olur. Yani Süryani’nin, Ermeni’nin
eğer malına, mülküne, kızına, karısına el koyma hakkınız varken artık bunu
yapmanız hukuksuz, kanunsuz addedilirse, bu sizin iktidarınızı zayıflatır.
İktidar neye yarar ki? iktidar dediğiniz gasptır! Velhasıl kelam bu bir sorun
yarattı. Bu sorun imparatorluk tarafından uzun süre bir türlü çözülemedi.
Abdülhamit’le birlikte ama özellikle 93 Harbi’nden sonra,
yani ama 93 Harbi’nin de etkisi var, yani Abdülhamit bir gün sabah kalktı ve
başına bir taş düştü, dedi ki; ben şu Kürt meselesine şöyle bakayım demedi.
Osmanlı orduları içinde Kürtler zaten ayrı bir birlik olarak Ruslara karşı
savaşmışlardır. Bir iki yıl sonra isyan edecek olan Şeyh Ubeydullah, Osmanlı
ordusunda komutandır. Dolayısıyla Osmanlı-Rus Harbi’nden sonra II. Abdülhamit,
kesinlikle önceki politikayı bırakmaya ve hem Ruslara karşı Kürtleri yanında
tutmaya hem bölgedeki olası Ermeni kıpırdanmalarına karşı onları denetlemeye
çalıştı. Bir taraftan da aslında bütün sistemi Kürtlerle birlikte kurmak,
Kürtlerin olası bağımsızlaşmaları ve ulusal bağımsızlık fikrinin gelişmesini
engellemeye yönelik bir politika oluşturdu. Böyle bir şeyi tartışmak abes bir
şeydir ama Osmanlı, Kürtler olmadan Rus İmparatorluğu’na karşı mücadele
edebilir miydi? Rus devletine baktığın takdirde –devlet yapılanması, gücü
vesaire– Büyük Petro Petersburg kentini kurarken daha doğrusu devleti yeniden
kurarken, inşa ettiği bakanlıklara, bürokrasiya baktığın takdirde bambaşka bir
devlet mekanizması kurmuş. Bizim Bab-ı Ali gibi bir şey kurmamış.
Kürtlerde gerçekten yerel iktidarlarının ötesinde bir
bağımsızlaşma emaresi var mıydı, gözüküyor muydu? Elimizde bu konuda herhangi
bir veri yok. Bu minvalde her zaman fikirler vardır, bazı bireyler ortaya çıkabilir.
Tarih bazen sıçramalarla ilerleyebilir. Ama sıçrama da ne kadar gerilediğinize
de bağlı bir şey. Hiç gerilemeden sıçramazsınız, bir sınırı vardır. Ortada bir
fikir olacaktır da oradan bir sıçrama olacaktır. Dolayısıyla bütün ihtimaller
elbette düşünülmüştür. Bütün bu üç şık –kabaca– düşünülmüştür. Ama sonuç olarak
Hamidiye Alayları kendi bölgesinde, kendi halkı üzerinde bir baskı aracı
olarak, bir yağma aracı olarak kalmıştır. Ama esas olarak da oradaki Ermeniler,
Süryaniler üzerinde bir felaket olmuştur.
Bu bağlamda Sasun ve Ermeni siyasi örgütleri hakkında ne
söylenebilir?
Hampartsum Boyacıyan (Dr. Murad), Kilikya
milletvekilidir. Çok uzun yıllar hapiste kalmıştır. Hapishaneden gelip
milletvekili olmuştur. Bu bahsettiğimiz insanların bazıları Abdülhamit
zindanlarından çıkıp gelirler. Onlar hürriyet mücahidi yani. Bu tür Sasun
İsyanları hep öz savunma isyanlarıdır. Aklı başında birinin, zorda kalmadıkça
kendi durumuna bakıp –sınırda olursanız sırtınızı bir yere verirsiniz– Sasun
gibi Allah’ın defettiği bir yerde devlete kafa tutması için artık nefes alamaz
duruma gelmiş olması lazımdır.
Bu isyanlar meselesi teker ele alındığı zaman, resmi
tarih açısından garabet bir hikâyedir. Koskoca Osmanlı ordusu, Sasun’da,
küçücük bir yerde isyan çıkıyor, herkes Guevara gibi olsa ne yazar yani.
Dolayısıyla bu isyanları, bir öz savunmadan başka bir şey olarak telakki etmek
mümkün değildir. Herkesin çoluk çocuğu var; çocuğu olan insanlar harekete en
geç geçen insanlardır haklı olarak. Yaşlısı var vesaire. Fedailer öyle
değildir. Taşnak Fedaileri, Sergey Neçayev’in “Devrimcinin Kateşizmi”nde olduğu
gibi isimleri önemli değildir, sevdaları yoktur, ana-baba isimleri önemli
değildir, her şeyiyle gider kendini vakfeder. Ama normal insanın gündelik
hayatından, çoluk çocuğundan, sorumluluklarından vazgeçip de ölümü göze alıp
karısının, anasının, babasının, çocuklarının yok olmasını da göze alarak silah
alması için bir nedeninin olması gerektiğini her insan düşünebilir. Yerel halk
direnmezse siz bir şey yapamazsınız. Dünyanın hiçbir yerinde hiç kimse
dışarıdan gidip de grev çıkartmamıştır. Grevi insanlar çıkarır. Siz gider
katılırsınız. İhtilaller de böyledir, Fransız İhtilali, Ekim Devrimi, Paris
Komünü de böyledir, kimsenin karar vermesiyle olmamıştır. Kitleler sokağa dökülmüştür,
ondan sonra siyasi örgütlenmeler bu işe nasıl dâhil olabileceklerine, nasıl
yönlendirebileceklerine, zamanı nasıl kısaltabileceklerine bakmışlardır.
Bir yandan, 19. yüzyıl boyunca İstanbul’daki çevrelerde
yapılan tartışmalar var. Onları nereye koyabiliriz?
Şöyle diyebiliriz. 1840’lı yıllarda başlayan 1848’den
etkilenen “Ermeni aydınlanması” dediğimiz dil başta olmak üzere, halkın
kullandığı gündelik dili, kültür dili haline getirme mücadelesi oldu. Okulların
açılması, yurtdışına gitme, teknik eğitim Ermenilerin de kullandıkları tabirle
bir kültürel Rönesans yarattı. Bu dönem zarfında Ermenilerin kendi geçmişlerine
bakarak 19. yüzyılın ortasında bir kültürel dönüşüm başladı. Bu kültürel
dönüşüm bir nizamnameyle taçlandı. Arkasından Osmanlı Anayasası yapıldı.
Osmanlı Anayasası’na Ermeniler çok önem verdiler. Ondan sonra Doğu’daki
baskılar, İstanbul’daki Ermeni çevrelerini, patrikhaneyi de sıkıştırmaya
başladı. Çünkü şikâyetler geliyor, bizim başımıza bu belalar geliyor, bunlar
için ne yapılması gerekir deniyor. Bu baskılar karşısında birtakım siyasi
arayışlara girildi. Bu siyasi arayışlar, Ayastefanos ve Berlin Antlaşması’nda
da ortaya çıkan sorunlardır ve bunların gerçekleşmesi için mücadele edildi. Bu
sorun 1908’e kadar artarak devam etti.
1894-96, Abdülhamit katliamı resmi dilde “pogrom” veyahut
“kısmî soykırım” diye geçer. Verilen rakamlar büyük rakamlar olduğu için
telaffuz etmeyeyim. En küçüğü 100 bindir; 300 bine kadar uzanan rakamlar
vardır. Bahsettiğimiz tarih ortada. Buradan da kaçkınlar oldu; yani
topraklarını bırakıp evlerini bırakıp gidenler oldu. Bu can-mal güvenliği
meselesi dehşetli bir şekilde devam etti. Hatta İttihatçılarla Taşnaklar
arasındaki ilişkinin bu kadar yakın olmasında çeşitli nedenler vardır.
Bunlardan birincisi her ikisi de Abdülhamit düşmanıdır, ona karşı muhalefet
etmişlerdir. O güne kadar Ermeniler için katliam dediğiniz zaman Abdülhamit
katliamı akla gelirdi. Bunun tekrarı bir problem olarak gözükürdü. Bu ihtimalin
yeniden zuhur etmesi onlar için hayati bir sorun oldu. Taşnaklar da Hürriyet ve
İhtilaf’ı daha padişahçı ya da saltanatçı gördükleri için bu ilişki devam etti.
Altı yıl boyunca süren tartışma Ermenilere vaat edilen can güvenliğinin
sağlanması ve geri dönenlerin mallarına mülklerine kavuşmaları meselesidir; yani
topraklarına kavuşmaları meselesi. Nihayetinde Kürtlerin gasp ettiği topraklara
kavuşması meselesi. 1914’e gelindiği zaman, savaş başlayınca, İttihat-Terakki
rejimi de bu işi gargara etmiştir. Kelimenin amiyane tabiriyle sallamıştır.
Halledeceğiz demişlerdir. Ermeni milletinin -Osmanlı tabiriyle- bir eyleme
kalkışmayla tabiri caizse hır çıkardığı yönündeki görüşlerin bir temeli yoktur.
Tabii ki her yerde militan bulursunuz. Bahsettiğiniz nüfusun ne olduğuna bakın.
Yüzdeyle, bindeyle ölçerseniz o oldukça düşük bir rakamdır. 1915’te İstanbul’da
tevkifat başladığı, Ermeni aydınları tevkif edildiği zaman bu adamlar
teröristse siz hayatınızda böyle terörist gördünüz mü? Evinde oturuyor ve akşam
Talat Paşa’yla kağıt oynuyor. Sonuna kadar bekliyor bu bir hata ve düzeltilecek
diye. Kaçan kaçtı zaten. Durumu gören, fark eden insanlar, vahametin farkına
varan çok az insan kaçtı tabii.
Resmi tarihin Ermeni örgütlerinin şiddet eylemlerine
odaklanan bir tarih okuması var. Bunun örneklerinden biri de Abdülhamid’e yönelik
suikast girişimi. Bu konudaki görüşleriniz nelerdir?
Birinci Dünya Savaşı’nın çıkmasına Saraybosna’da Arşidük
Ferdinand’e yapılan suikast neden oldu derseniz zaten bu tür olaylar çok keyfi
olur. Velev ki Taşnak Merkez Komitesi bu suikastı hazırladı. İki kişi arada
gitti. Bunun milletle ne ilgisi var? Her yerde iki kişi bulabilirsiniz. Aynı
şeyi diğer kurumlara da uygularsanız bunun anlamı vardır. Politik şiddet
dersiniz. 1894-96 pogromu bir kenara atılacak. Birkaç kişi Abdülhamit’e suikast
hazırlayınca bu politik şiddet olacak. Öteki saray teşrifatı öyle mi!
Abdülhamit, Batı’nın gözünde de, Ermenilerin gözünde de katliam yapmış bir
sultandır. Politik şiddetten bahsediyor, çaresiz denebilecek yaşlı bir insandan
bahsetmiyorsunuz. Diyeceksin ki senin için bir çözüm müdür, tabii ki değildir.
Tarihi kitleler yapar. Ama bu politik şiddet, “bana aittir, başkası kullanırsa
problem çıkarır” diye tahlil yaparsak buna tarihte “zevzeklik” denir.
Buna benzer Ermeni hareketlerine ve Ermenilerin o dönemki
varlığına dair ters taraftan ve yanlı tarih yazmaya çalışanların başvurduğu
ikinci bir şey de emperyalizm söylemidir. Ermenilerin sermayeyle veya emperyal
güçlerle bir şekilde birlikte hareket ettiğine dair tarih okuması kastı var.
Buna nasıl sahih bir cevap vermek lazım?
Christian Rakovsky’ye döneceğiz, Balkan Marksizmi’nin
babası dedik. Türkçe dâhil bütün Balkan dillerini konuşur. Osmanlı İnkılabı
olduğu zaman Sosyalizm dergisine bu konuda bir yazı yazar. Osmanlı İnkılâbı’nın
önündeki sorunları dile getirir. Bunlardan biri “milli mesele”dir. O kadın
meselesini de dahil eder ve sosyal mesele diye devam eder.
Troçki, Balkan Harbi sırasında yazdığı bir makalede iki
unsurun altını çizer. Birincisi, Jön Türkler-devlet Ermenileri kesecek,
ikincisi; Batı Osmanlı’yı parçalamak istiyor. Tabii ki böyle bir sorun var
Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli nüfuz alanlarına bölünmesi, parçalanması için
daha sonra 1916’da Fransa ve İngiltere arasında kesin olarak anlaşma olduğu
gibi öncesinde de görüşme var. Herkesin kendine göre çeşitli planları vardır.
Osmanlıların da Orta Asya’ya gitme planları var. Herkes plan yapıyor.
İttihatçılar da mazlum değil burada Sarıkamış’a giderken. Dolayısıyla bu tür
sorunlar var. Bir toplumun içinde iç sorunlar varsa diğer güçler de bu iç
sorunları kullanarak kendi nüfuz alanlarını genişletmeyi düşünürler. Rusya bu
açıdan çok önemli çünkü Rusya 19. yüzyılın başında Kafkasya’ya inerekten klasik
olarak İran Ermenistan’ının önemli bir kısmını ele geçirir. Ve ondan sonra o
coğrafyada bir nüfuz alanı oluşturmaya çalışır. Halklar hapishanesidir, burada
yeriniz yok. Taşnaklar, Çar’ın naibine suikast hazırlamıştır. Hapishaneler
Taşnak doluydu çünkü Taşnakların esas menşei, kalabalık olduğu yer İran ile
birlikte orasıdır. İran Anayasal Devrimi’nin önemli savaşçılarından biri
Ermeni’dir. Ermeniler için bu bahsettiğimiz süre zarfında bu gelgitler,
geçişler devam etti. Öbür tarafta can, mal güvenliğiniz var. Irzınıza,
namusunuza saldırı yok. Ama bir halk olarak taleplerinize karşılık yok.
Çerkesler için aynı şey değil 1860’tan başlayarak Rusların Kafkasya’ya girmesi
onlar için bir kıyımdır.
93 harbinden sonra Kars vs. Rusların eline geçiyor,
sonrasında aşiretlerin bir kısmı burada, bir kısmı orada diye benzer bir durum
oluyor. Bu mesela bir cazibe merkezi haline geliyor, ama bunun karşılığı ne?
Eğer bunun karşılığı toplu bir şekilde 1914’te Birinci Dünya Savaşı başladığı
zaman Ermeni askerler toptan Rusya tarafına geçse dedikleri doğru olurdu. Öte yandan,
bakalım rakamlara…
Nasıl bir durum var?
Anadolu asker kaçağı dolu. Zaten Birinci Dünya Savaşı
sonucunda şöyle bir şey var: “Ermeniler kaçtı”. Türkler ne yaptı? O zaman onlar
da hepten kaçtı. Dolayısıyla böyle bir mantık oldu. Böyle bir hikaye yok. Zaten
Ermenilerin kaçanı kaçmıştı. Kaçmayan amele taburlarına alındı. Amele
taburlarında katledildiler. Geri kalan, katliamda öldürülenlerin ağırlıklı
kısmı kadın ve çocuktur. Göç yollarındaki fotoğraflara bakın 20 yaşında birini
bulamazsınız. O amele taburlarında ölmüştür zaten. Kürtler çapulculuk yaptılar,
öldürdüler, saldırdılar kestiler ya. Çoluk çocuğu, kadın ihtiyarı kestiler.
Emperyalistlerden bahsederken birisi birisiyle görüşmüştür falan. Zaten Osmanlı
da savaşa böyle girdi. Enver Paşa buradaki Alman elçisini ziyaret ediyor.
Rusya’dan bir şey olmaz, bizimle savaşa girin diyor. Adam ikna oluyor. Savaş
kısa sürer biz de masaya oturur malı götürürüz. Dolayısıyla doğru ama mesela
diyelim ki bir Hınçak’ı İngiliz istihbarat servisiyle oturmuşlar vs. böyle şey
yok. Bunu yapan Enver Paşa Almanlarla yapıyor. Kendi milletini kırdırıyor. Esas
hikaye şu: Bu Taşnaklar günah keçisi oldu. Daha sonraki siyasi çizgileri
bakımından daha sağcılaşmış milliyetçileşmişlerdir bu doğru.
Bu dediğiniz olayın olduğu süreç tam olarak ne zamana
tekabül ediyor ?
Bu dediğimiz hikayeden sonra. Taşnaklar Sosyalist
Enternasyonal üyesi, seksiyon, daha sonra olmayan Osmanlı seksiyonunun alt
seksiyonu. Yani sosyalistseniz Troçki ile Luxemburg ile Lenin’le Kautsski’yle
aynı masada oturan insanlar bunlar. Hiç kimse o zamana kadar, 1914 yılına kadar
bu insanlara “emperyalizmin ajanı” dememiştir. İttihatçılar da demedi zaten.
Taşnaklar son kongrelerini 1914’te savaşın arifesinde Erzurum’da yaparlar.
İttihatçılar da gider derler ki “siz bizden yana Rusya’da isyan çıkartın, size
özerklik verelim”. Vereceksen neden o güne kadar durdun, hakkı mı değil mi?
Yalan, sahtekarlık yani. O zaman Taşnaklar bu teklifi kabul etselerdi şimdiki
Erzurum, Kars vs. Ermeni özerk bölgesi mi olacaktı? Enver Paşa ya da
İttihatçıların teklif ettiğini biz söylesek bize “vatan haini” derler. Herkes
vatan haini oldu ya neyse. Hiçbir şekilde Taşnaklar, 1914’e kadar ayrılmak
istememişlerdir. Osmanlı içinde haklarını savunmak durumunda kalmışlardır.
Bu aslında isteseler de yapamayacaklarıyla alakalı.
Bu da tartışmalı bir konu ama şunu söyleyeyim şimdi
Ermenistan dediğiniz coğrafya belirsizliğinin ötesinde tüm Ermenileri
kapsamıyor. Tabii coğrafya değişen bir şeydir. Şimdi kalkıp kimlerden beri
babamın nesiydi demek saçma sapan şeylerdir. Şimdi İstanbul genel bir merkez,
kültürel merkez burası. Trabzon’da, İzmir’de ciddi nüfuslardan bahsediyoruz;
matbaaları vs. var. Dolaysıyla böyle bir talepte bulunduğunuz takdirde belli
bir coğrafyanın özerkliğini isteyebilirsiniz. Ama eğer geniş bir alandaysanız,
toprağa ilişkin bir talebiniz olmaz. Toprak dışı talebiniz, özerklik talebiniz
vs. olur. Bu bir güvenlik ve toprak meselesidir, bunun çözülmesi lazım. Olur
muydu, olmaz mıydı? Ben tekrar ediyorum Taşnaklar son ana kadar böyle bir ayrılık
peşinde olmadılar. Krikor Zohrab’ın adadaki evinde eski Ermeni mebusları
“katliam olur mu, olmaz mı?” diye anket yapıyorlar. Olur diyorlar ama
bekledikleri Abdülhamid katliamları kadar, pogrom kadar bir hikaye.
Bekliyorlar.
Ne zaman oluyor bu?
1914 yazı işte ondan sonra kış geliyor.
1915’e gelindiğinde Ermeniler nasıl bu kadar
hazırlıksızlar? Neden direniş yok? Nasıl yok?
1908-14 döneminde Patrikhane’de bir dönem Taşnaklar’ın,
ondan sonra Bab-ı Ali baskınından önce Hınçaklar’ın etkisi artar. Siyaset geri
çekilince ruhbanın etkisi öne çıkar. Bu entelijansiyanın hayat tarzı, kırsal
kesimdeki insanlardan uzak, orada beraber yiyip içiyorlar. Tabii ki başka
sorunlarla da ilgileniyorlar. 1908 meclis zabıtları Türkçe basılmıştır. Onlara
baktığınızda mesela Zohrab’ın sadece Ermeni meselesinden bahsetmediğini
görürsünüz. Onunla beraber bir işçi bloku var, sol blok var mecliste. 65’te TİP
grubu kurulmadan önce tek işçi bloğu odur. Bunlar milliyetçi! Külahıma yuttur,
TİP daha milliyetçi. İttihatçılardan bir farkı yoktur zaten Ermeni meselesini
açıklamakta.
Taşnaklar bu meselenin çözülebileceğine inanmışlardı,
benzer insanlardı, yakın ilişkileri vardı. Hınçaklar mesafeli davranmışlardı.
Selanik Sosyalist Federasyonu gibi Hınçaklar da 1912 seçimlerine Hürriyet ve
İtilaf ile girerler. Bu konuda ikilem vardır. Bu meseleyi İttihat Terakki’nin
çözmesi konusunda beklentileri olanlar varken diğer taraftan bunlar sorunu
çözmez aksine daha beter yaparlar diyenler vardır. Bir iddiaya göre 1910 son
Selanik Kongresi’nden sonra İttihatçılar milliyetçi bir proje peşindedir.
Ermeni siyasi örgütleri için halkı örgütlemek tarihsel
olarak çok da kolay bir hikaye değildir. Büyük miktarda kırsal bir kesim ve bir
toplumun yaklaşık %15 civarı kadarsınız. Katliam önlenemeyecekti ama hiç
olmazsa bir özsavunma geliştirilmeye çalışılabilirdi. Bunu örgütleme
kapasitesine sahip değillerdi, öyle bir ufukları da yoktu. Benzer bir sorun
Yahudi soykırımı için de vardır. Birinci Dünya Savaşı olmasaydı bu mesele bu şekilde
olmayabilirdi. Birinci Dünya Savaşı, Rosa Luxemburg’un “ya sosyalizm ya
barbarlık” dediği bir ikilemle karşı karşıya bıraktı insanlığı. Sosyalizm belki
Ekim Devrimi’yle başkalarının ihtimal alanına girdi ama barbarlık da büyük
miktarda Ermenilerin başına geldi. Dolayısıyla o güne kadar o kadar kapsamlı
bir felaketle insanlık yüz yüze gelmemişti. Ne kadar tasarlarsanız tasarlayın
bu kadar feci bir şeyi tahayyül etmeniz mümkün değil.
Çünkü daha öncesinde insanlık tarihinde böyle korkunç bir
şey yaşanmamış, böyle bir gerçeklik de var.
Biraz önce dediğim gibi onların da düşündükleri bir tür
pogrom yani 1894-96 gibi bir şey. Yani İstanbul sokaklarında sopalarla
Ermenilerin kafalarının ezilmesi gibi bir şey. Tamam olabilir, 100 bin ya da
200 bin insan öldürülebilir ama soykırıma varacak bir şeyi beklemiyorlardı.
Soykırım, birileri dese de demese de çıplak gerçek şu: bir halk yaşadığı
topraklardan resmen kazınıyor. Yani yarattığı tüm birikimle, kanlı canlı bir
halk kazınıyor. Böyle bir şey kimsenin aklından bile geçmez çünkü o zamana
kadar vaki olan bir şey değil. Sonuna kadar da tabii insan fecaati
yakıştırmıyor, yoksa 1914’de Ağustos ayında Erzurum’da konferans yapılırken
(Taşnak) alınan karar şu: Herkes bulunduğu ülkenin ordusuna katılacak yani Rus
olan Rus ordusuna, Osmanlı olan Osmanlı ordusuna katılacak.
Bu zaten aslına belirleyen temel şeylerden bir tanesi
değil midir?
Zaten bunu dediği anda, mesele İttihatçılar “bunu böyle
yapın” derken “yapmazsanız” ne olacağıdır; “bizden taraf savaşa girin, öbür tarafta
Ruslara karşı isyan çıkartın” dediğiniz takdirde yapmazsanız “biz bir şey
yapacağız” demektir.
Bir de Meşrutiyet’in ilanı ile başlayan siyasi karmaşa
ortamı ve Adana Katliamı mevzusu var. İttihat ve Terakki’nin bu konudaki tutumu
hakkında neler söylenebilir?
Henüz daha 31 Mart olmuş, İttihat Terakki 1908’den sonra
her şeyi kontrol etmiş durumda değil. Daha sonra kontrol edecek. Bahanesi var.
Ermeni katliamının Talat Paşa’nın telgrafında planlanan bir hikaye olmadığını
biliyoruz. Toplum buna meyyal, toplumun geçmişinde var bu hikaye. Dolayısıyla
geçmişe dönüp baktığımız takdirde “eskiden biz halklar kardeş gibi yaşıyorduk”
durumu yok. Her halk zaten kendi içinde, kardeş gibi yaşamıyorduk ki. Halklar
neden kardeş gibi yaşasınlar? O ileride belli bir tasavvur etrafında verilecek
mücadelenin ürünü olabilecek bir hikâye. Sanki Türkler kendi içinde eşit, adil
bir şekilde yaşıyorlardı. Kendi içinde eşit, adil, özgür bir şekilde kardeş
gibi yaşamadan başka bir halkla nasıl kardeşçe yaşasın.
Tam bu değinmenizde aslında 1915 ekseninde durduğumuzda
Kürtlerin soykırım sürecindeki rolünü nasıl tanımlayabiliriz ?
Tabii dediğimiz süreçte şunu görüyoruz merkezden bağımsız
olarak, Kürt emirliklerinden başlayarak yerel iktidarda zorba aşiretler var.
Tabiî ki her ilkel toplum çok barbardır anlamında bir şey söylemiyorum. Ama bu
aşiret sistemi kendi içinde çok hiyerarşik bir yapılanma barındırıyor.
Dolayısıyla Osmanlı merkezinden bağımsız olan Kürt aşiret reislerinin –dini
itikatları da sağlamdır bunların, sonuçta Hristiyan bir kavimle karşı karşıya
kalıyorsun ve bu açıdan ideolojik tahkimatı da sağlamdır– bir oyuna
geldiklerini söylemek abes bir şeydir. Ne 19. yüzyıl boyunca ne II. Abdülhamid
döneminde ne de İttihat Terakki döneminde aldatıldık ve terk edildik.
O zaman Kürtlerin yaptığı işbirlikçilik midir ?
İşbirlikçilik değil daha da kötü bir şey diyorum.
Merkezden bağımsız bir şekilde Ermeni meselesinden ziyade çünkü Süryani
katliamında bu çok açıktır. Süryaniler için dediğim şeylerin hiçbiri baki
değildir; ne ayrılıkçı örgüt vardır ne emperyalizme dair bir şey vardır.
Sonradan Ermeniler için uygun görülen argümanlar Süryaniler için geçerli değil.
Süryanilere ne oldu? Süryanileri “fisebilillah, pir aşkına” Kürtler
temizlemiştir. Bunun aksini söyleyecek hiç kimse olmamalıdır. Dolayısıyla
işbirlikçilikten daha ziyade bir şeydir. Çünkü bu kısmi egemenlik alanına sahip
bir ortaktan sözediyoruz. Kendisini öyle görüyor.
Tehlikeli olan bu zihniyetin bugüne kadar devamı da
olabilir çünkü biz Türk, Kürt, Ermeni derken sonunda tarihi somut insanların
tarihi olmaktan çıkarıp kimliklerle ifade etmeye başlıyoruz. Bizler tarihi
anlatmaya Malazgirt’ten başlıyoruz. Malazgirt’te Ermeniler de var, herkes var.
Birincisi, Malazgirt Ermeni ismi. İkincisi bu binli yıllarda Anadolu’da Araplar
var ondan önce haçlılar gitmiş ondan sonra kimin kimle nasıl ittifaklar
kurduğunu anlatmak eğelenceli olabilir. Tarih üstü bir ittifak yok, ben size
Selçukluların haçlılarla ittifakını anlatırım sonra ne yaparsınız? Herkes
birbiriyle ittifak kuruyor yoksa böyle Kuran ayetiymiş gibisine şu kavimle şu
kavim neden ittifak yapsın. Bir kavim kendi içinde ittifak yapmıyor zaten.
Kendi içinde çatışmalar var. Köylü isyanları var, Bizans’ta da var. Vergi
isyanları oluyor. Neden bir Kürt ile Türk, Türklerin kendi içindeki
savaşlarında taraf tutsun? Şah İsmail Türk müydü değil miydi? Yavuz Selim, Türk
müydü değil miydi? O öyleydi, bu böyleydi. Biz bunu tarihsel olarak
açıklayacaksak bir egemenlik ilişkisi olarak açıklayacaksak, iki iktidar
arasındaki savaşı açıklayacaksak ne ala, ama “biz Türklerle beraberdik”
hikayesiyle masal bile anlıtalamaz. Türk, Türk ile beraber değildi. Böyle bir
şey başka nerede var? Yakın tarihe geldiğimizde, “Çanakkale’de Kürtler de
vardı” diyorlar. Çanakkale’de Ermeniler de vardı. Kürtler ve Ermeniler
Çanakkale’ye Kürt ve Ermeni olarak mı gittiler? Osmanlı olarak gittiler.
Bilmiyorum böyle bir Kürt var mı; “ben Çanakkale’de savaşırsam Kürt halkının
geleceğini kurtarırım” diyen.
Bu günden baktığımızda Kürtler, Kürt hareketi soykırımla
nasıl yüzleşmeli? Soykırımı tanımak soykırımla yüzleşmek için yeterli midir ?
Soru güzel ben de bunu bu yakınlarda yeniden düşünüyorum.
Provokatif bir soru sorabilir miyim ?
Tabii ki.
Şu anda Kürt hareketi, Ermeni soykırımını reddederekten
“bana soykırım yapıldı” diyebilir mi? Kaldı ki, Kürtlere soykırım
yapılmamıştır. Olmayan bir soykırımı, soykırım olarak gösterip de Ermeni
soykırımını kabul etmediğiniz zaman dünyada dolaşamazsınız.
Öcalan şöyle bir şey kuruyor; Ermenilere gerçekten bir
soykırım yapıldı; Kürtlere de kültürel, siyasi ve toplumsal bir soykırım
yapıldı.
Birinci ve İkinci Dünya Savaşı’nda, dünyada en cefakar
halkın Kürt olduğunu söyler. Halbuki Birinci Dünya Savaşı’nda Ermeniler, İkinci
Dünya Savaşı’nda Yahudiler ve Çingenelerdir. Şimdi, birincisi, bu mağduriyet
skalasını kurup da başına kendi milletini koyduğun taktirde bu işin içinden
çıkamazsın. İkincisi, soykırım meselesini tanımak demek resmi görmek değildir.
Filmi göreceksiniz. Şunu söylüyorsanız soykırımı tanımanızın hiçbir anlamı yoktur:
“Ermeni katliamının baş müsebbibi, esas nedeni Ermeni milliyetçi harekettir”
dediğiniz zaman sizin bir ezilen ulus olaraktan bütün halk taleplerinizi hâk
ile yeksan edersiniz. Bu hakikaten demek ki “müstahaktılar”. Baş sebebi Ermeni
milliyetçi hareketiyse ki söylediğim tarihte Ermeni milliyetçi hareketi diye
adı anılan iki örgüt, şu andaki var olan Kürt ulusal hareketinden daha
solcudur. Lafzı olarak değil yani. Olmazsa bana değil Lenin’e sorsunlar. Çok
meraklılarsa orada duruyor, Lenin’in eserlerinde “Ermeni Devrimci Hareketi”
diye geçen Taşnak örgütüdür. Şimdi soykırımı tanımak demek ağlamak demek
değildir. Onu liberaller de yapıyor. Onu Ermeni milliyetçileri de yapıyor.
Şimdi tarihe herkes kendi tasavvur ettiği gelecek ile bağlantılı olarak bakar. Eğer
gerçekten biz insanlığın bu tür felaketlerden uzak, adil, eşit ve özgür bir
şekilde yaşamasını tasavvur ediyorsak; bu sebepler vaka kadar önemlidir.
“Ermeni milliyetçileri” diyorsanız soykırım demeseniz de olur çünkü senin
gerekçen İttihatçıların gerekçesidir. Bir tutarlılık var. Abdullah Öcalan,
Avrupa İnsan Mahkemesi’ne verdiği savunmasının kitaplaştırılan beşinci cildinde
1919-1922 dönemi için bir tür cennet tarifi yapar. İşte Kürtlerin varlığı kabul
ediliyordu, demokratikti, bize özerklik verilecekti, antiemperyalistti vs.
ibarelere baktığınız takdirde, ben bunlardan hiçbirinin doğru olduğu kanısında
değilim. Anti emperyalist değildi, demokrat değildi. Bütün bunlar ciddi
şeylerdir. O toplumsal ve tarihsel zemin oradaki halkların katliamı üzerine oturmuştur.
Her bakımından yanlış bir hikaye. Ama eğer bugün kalkıp Türkiye’yi büyüteceğiz
–eğer özne Türkiye ise– bizim bahsettiğimiz tahayyül ile bir ilişkisi olmaz
zaten. Bu hikayeyi başka bağlamlarda tartışıyoruz demektir bu. Şimdi soykırım,
herhangi bir soykırım, ve hatta insanlığın soykırım ile sınırlı olmayan, başına
gelen belli başlı felaketler, içlerinde irili ufaklı başka felaketleri de
barındırdığı için önemlidir. Bunları anlar ve bunlara karşı nasıl mücadele
edeceğimizi bilirsek o zaman dediğimiz türden bir gelecek inşa etme şansımız
olabilir. Onun için çok önemlidir. Enzo Traverso’nun Marksistler ve Yahudi
Meselesi kitabının alt başlığı aslında bir anlaşmazlık tarihidir, yanlış anlama
tarihidir. Marksistler de Yahudi meselesini uzun süre anlamamışlardır çünkü
Marksizm de sosyalizm de mücadele için kendisini geliştiren bir düşüncedir. O
ilk evrede, 19’un ikinci yarısında, o sorunu kavrayamamışlardır. Kabaca bizim
anlayışımızda sosyalizm bu işi çözer, önce birlikte olalım vs. Bizdekinden
farklı olarak unutmayalım, Yiddiş dili Rusça’dan önce Marks’ın yazılarının
çevrildiği dildir. Yahudi işçi örgütü Bund’un kuruluş tarihi, Rus İşçi
Partisi’nden öncedir. Proleter bir halktan bahsediyoruz. Benzer bir durum
Ermeniler için de geçerlidir. Kafkaslardaki Ermeni Spesifistler, proleter
millett diye görürler Ermenileri. Bir avucu hariç geri kalanı yoksuldur.
Tarumar olmuş bir halk. Şimdi, bu tartışma Kürtler açısından tarihsiz bir
tartışmadır. Ama şart da değildir. Ne istediklerine bağlı. Gerçekten Türkiye
ile birlikte Kürtler ve Türkler olarak daha büyük olmak istiyorlarsa böyle bir
tartışmaya ihtiyaçları yok zaten. Müzakere süreci için elzem bir tartışma da
değil bu. Başka bir şey için elzem. Onun da öznesi yok zaten.
Biraz açar mısınız bunu?
Benim öznesi yok dediğim, başka bir türlü dünyayı inşa
edecek güçler Türkiye’de yeterli değil. Beğendiğimiz, beğenmediğimiz bütün
sosyalistleri toplasan yüzde bir civarında. Demek ki bunun öznesi yok. Eğer
kültürel özerklik, muhtariyet, eski köy isimlerinin verilmesi ya da polis
teşkilatının belediyelere bağlanması vs. hatta vergilerin yerelde toplanması
gibi kısmen Almanya eyalet sistemi kısmen Amerika’daki eyalet sisteminde
varolan maddelerse mesele… Toplum ve Kuram dergisinde Gültan Kışanak’la yapılan
bir görüşmede, Demokratik Özerklik’in karşılığı olarak gösterilen Almanya’daki
eyalet sistemi gibi bir şeydi. Bunlar için, hatta asgari ücreti arttırmak için
veyahut Kürdistan’ın gelirini arttırmak için de soykırım meselesini tanımaya
gerek yok. Fransa da hâlâ Cezayir’de yediği haltları kabul etmiyor. Ama
sosyalistler hâlâ Cezayir’deki sorunlarla cebelleşiyorlar. Günah çıkarmak için
değil. Çünkü her an benzer bir şey olabilir; tarih geçmişte kalan bir şey
değildir. Mesela Fransa Orta Afrika’ya girdi. Dolayısıyla hâlâ sıcak bir mesele.
Bunlar canlı tartışmalar. Bu sınırda bir talebiniz varsa bu pazarlık için,
“birlikte olursak”, “biz zaten eskiden Malazgirt’te beraberdik” demek için
soykırım meselesini tartışmak lükstür. Lobiler meselesi de buna bağlı bir
şeydir. Bu lobi meselesiyle en acı bir şekilde mücadele eden Hrant Dink’tir.
Hrant Dink gibi burada Ermeni olmaktan dolayı katledilen birinin bu
topraklardan giden Ermenilere yaptıklarının yanlış olduğunu söylemesi herhalde
kolay bir şey değildi. Ama başka bir şey vardı. Hrant Dink, hiçbir zaman bu
lobilerinin dertlerini eleştirmedi. Yöntemlerini eleştirdi.
Mesela bir anket yaparsan, yüzdeye vursan Türk sanat
müziğini Ermeniler, Türklerden daha iyi bilir. David Barsamian diye Tarık
Ali’li Chomsky’li kitapları olan, Türkçe’ye de çevrilen bir arkadaşımız var.
Türkiye’ye de gelmişliği vardır. Onun bir makalesinde ilginç bir şey var. Bu
lobiciler ne yapıyorlar? Amerika Birleşik Devletleri’nde başkan adaylarının
veya devlet başkanının yemeğine katılıyorlar, bilmem kaç bin dolar para veriyorlar.
O acaba 24 Nisan’da bu kelimeyi kullanacak mı diye. Barsamian, o yazısında,
“burada bu kadar Afrikalı var, Afro-Amerikan, Latin, yerli, göçmen var; gidin
derdinizi onlara anlatın” diyor. Yani aslında o da bir lobi faaliyetidir.
Kürtler lobi faaliyeti yapıyor mu yapmıyor mu? Tabii Kürt ulusal hareketi de
lobi faaliyeti yürütüyor. Yapmalı mı? Bize uygun düşer mi? Biz Barsamian’ın
dediğinden yanayız tabii ki. Bir sorunun varsa, benzer ezilmişliklere veyahut
benzer formda olan insanlara, onu hakikaten anlayabilecek olan, kendi tarihinde
kendi geçmişinde de bu tür acılar yaşayanlara ve onu anlamlandırabilecek
olanlara anlat. Amerikan devlet başkanına ne diye anlatıyorsun? Anlatsan ne
olur, anlatmasan ne olur. Zaten anlayamaz. Her seferinde pazarlık konusu haline
getirirler çünkü onun çıkarı da neyi gerektiriyorsa onu yapacak sonunda.
Ötekinin hayatıyla örtüşecek bir tarzın olmalı. Yani bir yerli ile otursan bunu
konuşsan, derdini giderebilirsin, sözünü çoğaltabilirsin. Dolayısıyla bu lobi
meselesi de ucuz, komplo teorilerini besleyen bir şey aslında. Uluslararası güç
ilişkileri, kamplar vs. üzerinden düşünüyoruz. Aşağıdan tarih daha farklı bir
şeydir. Bütün bu yukarıdaki olup bitenlere uluslararası pazarlıklara, güç
ilişkilerine, çatışmalara da verdiği pay, aşağıdakinin hayatından çok çok daha
azdır çünkü tarihi insanlar yapıyor. Kitleler yapıyor.
Buradaki literatür tartışmasına baktığın taktirde, Kürt
hareketi bu konuya çok sonra girmiştir. Elimde bir döküm yok, kronolojik bir
şey yapacak halim yok ama izleyebildiğim kadarıyla büyük miktarda anlatılara
dayanan bir tarih vardı. Folklorik hikaye vardı. Kürt ulusal hareketi siyasal
olarak bir yere varmış durumda yani reel bir gücü var. Ama bununla kıyaslayıp
baktığında bu tarih anlayışı çok çelişkili. Ondan önce Türkçe’de yazılmış olan
bu meseleye dair bir dizi husus var. Yoksa tabii ki bazı belediyelerde de olsa
vs. Ermenice dersler verilmesi, bazı kiliselerin restorasyonunun yapılması
önemli. Daha fazla şeye ihtiyaç var ama başka bir şey daha var burada. Neden
belki daha tepkisel olmak durumunda kalıyoruz? Sen ezilen konumundaysan ve hak
talep ediyorsan tarihte kaybolmuş olsa da –gördüğünüz gibi hiçbir şey
kaybolmuyor aslında çünkü tarih devam ediyor– başka bir hak talebinde bulunmuş
olana başka bir hassasiyetle yaklaşman lazım. O hassasiyeti göstermiyorsan
senin inandırıcılığın olmaz. “Ben ötekinden daha fazla şey yapıyorum”. Öyle bir
hakkın yok bir defa. Daha radikal olmak durumundasın. Yoksa tabii ki birçok
insan, sadece Kürt ulusal hareketinden değil, bir kısım Türk sosyalisti de
artık bu sorunu yazıyor, çiziyor. Biz de Türkler derken herhalde onları
kastetmiyoruz zaten. Burada her zamanki gibi parantez açmak gerekir. Muhakkak
ki resmi ideolojiyi savunanları kastediyoruz.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.