Yüzüncü Yıl
Üniversitesi Antropoloji Bölümü Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Çakır Ceyhan
Süvari, Türkiye’nin çok kültürlülüğe bakış açısını antropolojik boyutuyla
inceleyip bu konuda araştırmalar yapıyor…Malazgirt’den başlayarak Çanakkale ve
Kurtuluş Savaşına kadar hep “silah arkadaşlığı”ndan bahsediliyor. Müttefik bu
iki halk, sahip oldukları silahları sadece Bizans’a veya işgalci İngilizlere,
Fransızlara ve Ruslara karşı mı kullandılar? Ermenilere, Rumlara, Alevilere,
Ezidilere, Süryanilere, Keldanilere, Nasturilere ve adını sayamadığım diğer
yerli halklara karşı da kullandılar. Sonuç olarak ortada “düşman” kalmayınca
silah kullanma alışkanlığından olsa gerek namluları birbirlerine çevirdiler.
Başta da dediğim gibi insanların ölmemesi adına yapılan her türlü girişimi
önemsiyorum. Ama asıl barışın, sayısal olarak azınlıkta olanlar- aslında azaltılanlar
daha doğru bir ifade- ile birlikte ötekileştirilmiş herkesin/her kesimin can
güvenliklerinin, bireysel ve kültürel haklarının korunup garantiye alındığı bir
ortamda geleceğine inanıyorum. Böyle bir anlayıştan yoksun barışın samimi ve
kalıcı olabileceğini düşünmüyorum.
***
Yüzüncü Yıl Üniversitesi Antropoloji Bölümü Öğretim Üyesi
Yrd. Doç. Dr. Çakır Ceyhan Süvari, Türkiye’nin çok kültürlülüğe bakış açısını
antropolojik boyutuyla inceleyip bu konuda araştırmalar yapıyor. Bilindiği
gibi, çok kültürlülük, son yıllarda ülkemizde çok sık tekrarlanan bir söylem.
Süvari ise tam da bu konu üzerine çalışan bir akademisyen. Kendisinin
antropolog bakış açısıyla kültürel paydaşlığın nasıl yorumlandığını, çoklukları
tekliğe dönüştürmeye çalışan anlayışları konuştuk. Barış söylemlerinin içimizi
ısıttığı son günlerde artık bu topraklarda bizimle olmayanları ve geride
kalanların halinden, ahvalinden söz ettik.
Çakır Ceyhan Süvari, yaptığımız söyleşide, çok kültürlülüğün,
hoşgörünün alt anlamlarını incelerken “ötekiler”in yalnızca gidenler olmadığını,
kalanların da Türk-Müslüman-Sunni-Erkek tahakkümüne sıkıştırılarak
ötekileştirildiklerine özellikle vurgu yapıyor.Bu tahakküm çerçevesinde
toplumsal cinsiyetçiliği sorgulayıp yaratılmak istenen monokültür düzlemini de
tartışan Süvari, korku nedeniyle kültürel kimliklerin gizlendiğini de
anlatıyor.
“Antropoloji tüm mağdurların, madunların, dışlanmışların
ve ötekileştirilmişlerin sözcülüğünü yapan yegane bilim dalıdır, aslında bir
karşı duruşun ve itirazın bilimidir.”
Büşra Akman: Antropoloji biliminin gelişiminden söz
edelim, antropolojinin bakış açısı nasıldı, şimdi nasıl bir yol izliyor?
Çakır Ceyhan Süvari: En yalın ve yaygın haliyle
antropoloji, “benzerlik ve farklılıklarını anlayabilmek amacıyla insanı ve
toplumları tüm yönleriyle (biyolojik, sosyal, kültürel) inceleyen, bütüncül ve
karşılaştırmalı bir disiplin” olarak tanımlanmaktadır. Ama benim asıl
önemsediğim tarafı antropolojinin başından beri ötekinin bilimi olmasıdır. 19.
yüzyıldan 20. yüzyılın ortalarına kadar antropolojinin konusu yine öteki olmuştur.
Ancak söz konusu süreçte temel amaç ötekini anlamaktan ziyade, sömürge
yönetimlerinin amaçları doğrultusunda ötekinin kültürel yapısını ve zihin
dünyasını “çözerek” yönetilmelerini kolaylaştırmak üzerine temellendirilmiş bir
antropoloji anlayışı söz konusuydu. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bu
anlayış, sosyal bilimlerin içsel tartışmalarına da koşut olarak değişmiş ve
artık öteki adına ve onlara rağmen söz söylemek, yani açıklayıcı bilim anlayışı
yerine ötekini kendi anlam dünyaları içerisinde anlamaya çalışan bir
antropoloji anlayışı gelmiştir. Antropolojinin insanlığa sunduğu diğer bir
katkı da küreselleşmenin kaçınılmazlığının ve tek tip üretim biçiminin
dayatıldığı yeni dünya düzeninde, farklı renklerin, kimliklerin ve uyarlanma
biçimlerinin de olduğunu göstermesidir. Dolayısıyla bu yönüyle antropoloji bir
karşı duruşun ve itirazın bilimi olarak çok önemli bir görev üstlenmiş
durumdadır.
“Türkiye’de antropolojiye ilgi artıyor”
B.A: Sosyal bilimlere ve özelllikle de antrolopoloji
alanındaki çalışmalara Türkiye’de az sayıda insanın ilgi göstermesini,
üniversiteler ve akademisyenlerin konuya bakış açılarını nasıl
değerlendiriyorsunuz?
Çakır Ceyhan Süvari: Türkiye’de antropoloji en başından
beri ötekinden ziyade “biz”e ait olanla ilgilenmiş ya da “öteki”leri
“bizleştirme” görevi yerine getirmekten öteye gidememiştir. Bu yaklaşım ancak
1990’ların sonuna doğru değişmeye başlamıştır. Söz konusu süreçte özellikle
sosyal/kültürel antropoloji alanında Türkiye’de var olan klişeleşmiş konular
dışına çıkılarak kimlik, etnik kimlik, trans kimlikler, toplumsal cinsiyet,
yoksulluk gibi çalışmalarla “ötekilere” dikkat çekilmiştir.
Türkiye’de antropolojiye verilen önemin yetersiz olması
meselesine gelirsek, aslında bu sadece antropolojinin değil, sosyal bilimlerin
karşı karşıya olduğu genel bir sorun. Sistemini tamamen kalkınma politikaları
üzerine kurmuş bir devlet anlayışından ve onun tezgahında formatlanan
zihinlerden sosyal bilimlere hak ettiği değeri vermesini beklemek saflık
olacaktır. Sosyal bilimlerden özel olarak antropolojiye dönersek,
antropolojinin yaptığı işler ya küçümsenmekte ya da zararlı faaliyetler
kapsamında değerlendirilmektedir. Az önce belirttiğim gibi antropoloji 1990’llı
yıllara kadar Türkiye akademisinde bilinen ve uygulanan haliyle, “bize” ait
kaybolmaya yüz tutmuş ya da kaybolmuş “maddi” ve “manevi” kültür öğelerinin
bulunup derlenmesi ve korunması işiyle yükümlü bir bilim dalı olarak
görevlendirilmişti. Hal böyleyken, yani “tehlikeli konularla” uğraşmıyorken,
aksine resmi ideolojiye tarihsel, etnografik ve kültürel alanda önemli katkılar
sunuyorken dahi gerekli ilgiden mahrum bırakılmıştı. Zira söz konusu süreçte
antropolojinin yaptığı çoğunlukla basit bir iş olarak küçümsenmekte idi.
1990”lı yıllardan itibaren antropolojide “öteki” lehine gerçekleşen radikal
dönüşümden sonra ise küçümsemenin yerini şüphe ve kaygı almıştır. Dolayısıyla
uğraştığı konular nedeniyle başlangıçta küçümsenen daha sonra da kaygıyla
karşılanan bir sosyal bilim dalına neden ve nasıl önem verilisin ki?
Ancak bu durumdan yola çıkarak antropolojinin tamamen
ilgiden mahrum kalmış bir bilim dalı olduğu anlaşılmamalıdır. Türkiye’de
antropoloji her türlü zorluğa rağmen çok önemli işler yapmaya devam etmektedir.
Son yirmi yıl içerisinde gerek Türkiye’de gerçekleştirilen özgün çalışmalar,
gerekse yapılan çeviriler sayesinde antropoloji alanında önemli bir külliyat
oluşturulmuştur. Kazandığı birikimleri yayınlar vasıtasıyla paylaşıma sunması
sadece entelektüel bir çaba olarak kalmamış aynı zamanda her kesimden insanın
antropolojiye olan ilgisini artırmıştır.
“Batı’da çokkültürlülük, dışarıdan gelen kültür ve
göçmenleri ifade eder”
B.A: Siz çokkültürlülük kavramına nasıl bakıyorsunuz?
Çakır Ceyhan Süvari: Son zamanlarda bizde de çok sık
tekrarlanan ve aslında ötekileştirmenin, hatta asimilasyonun başka bir aracı
olan “çokkültürlülük” söylemi, farklı olanı oyalamaktan başka bir işlev
taşımamaktadır. Zira çokkültürlülük kavramı Batıda, özellikle Amerika ve Kanada’da
göçmen politikasıyla alakalı olarak üretilmiş bir kavramdır. Dolayısıyla söz
konusu ülkelerin göçmen politikasına göre geliştirilmiş, görünüşte hoşgörülü ve
halklara saygılı bir siyaset izlenimi uyandırsa da, gerçekte egemen
kültürlerin/kimliklerin lehine olan hegemonik bir siyasetin ürünüdür. Çünkü
Batı’da çokkültürlülük kavramı, Anglo-Sakson kültürünün dışında kalan
Afrika’dan, Asya’dan ve Latin Amerika’dan gelen farklı kültürleri/göçmenleri
ifade etmek için kullanılmaktadır. Bu anlamda çokkültürlülük söyleminde siyasal
bir eşitlikten bahsetmek söz konusu bile değildir. Çokkültürlülük içerisine
alınan kimliklere sadece yaşam adacıkları sunulmuştur. Ancak bu yaşam
adacıklarındaki kültürler, kesinlikle siyasal alana ortak edilmezler.
“‘Hoş görmek’, ‘kardeşlik’ ve ‘çokkültürlülüğün’ sık
kullanıldığı yerde farklı kimlikler için dramatik bir durum var demektir”
B.A: Türkiye’de nasıl bir çokkültürlülük var? Hoş görmek
kavramı çerçevesinde bir bakıştan söz edebilir miyiz?
Çakır Ceyhan Süvari: Türkiye’nin durumuna baktığımızda da
çokkültürcü söylemin gerçekleri gizlediğine tanık olabiliyoruz. Nitekim
söylemin tüm albenisine rağmen gerçekte Türkiye kültürel açıdan maalesef
gittikçe çölleşmektedir. Çoklu kültür ve kimliğe sahip diyebileceğimiz Mardin
ve Antakya gibi numunelik bir iki şehir dışında diğer şehirlerin tamamında
monokültür hakim olmuş durumda. Üstelik sadece etnik ve dinsel anlamda değil
toplumsal cinsiyet bağlamında da erkek egemen bir monokültürleşme söz konusu.
Haklı olarak sorabilirsiniz, tamam farklı etnik ve dinsel gruplar ülkeyi terk
ettiler ya da asimile oldular peki kadınlara ne oldu? Anadolu’nun çoğu kentinde
artık çok az kadın sokağa, çarşıya, pazara çıkabilmektedir. Şerif Mardin’in
bahsettiği mahalle baskısıyla dayatılan muhafazakarlık farklı etnik ve dinsel
kimliklerden, trans kimliklere ve kadınlara kadar, yani
MÜSLÜMAN-SÜNNİ-TÜRK-ERKEK dışında kalan tüm kimlikler üzerinde baskı
kurmaktadır. Bu durum karşısında farklı dinsel kimlikler ve trans kimlikler
mahalle dışına atılmakta kadınlar ise eve hapsedilmektedir.
Bu açıdan sorunuzda yer alan “hoş görmek” ifadesi
yaşadığımız sürece çok güzel ayna tutuyor. Zira “hoş görmek” bir egemenlik
söylemi olarak monolaşmayı ve farklı olana uygulanan baskıyı çarpıcı bir
şekilde yansıtıyor. “Hoş gören” yani iktidar/erk olan “hoş görülene” aslında
şunu söylemek istiyor: Çoğunluk olayım ya da olmayayım -zira erkekler
karşısında kadınlar azınlık değildir- egemen olan benim, siz hep öteki olarak
kalacaksınız, asıl ve kalıcı olan benim, siz haddinizi bilecek ve benim hoş
görümü kazanabilmek için çabalayacaksınız. Dolayısıyla eğer bir ülkede “hoş
görmek”, “kardeşlik” ve “çokkültürlülük” ifadeleri sıkça dile getiriliyorsa
orada farklı kimlikler açısından dramatik bir durum var demektir.
B.A: Başka hangi topluluklar var, incelemeyi
düşündüğünüz? Türkiye’de araştırılacak, bilinmeyen ne kadar topluluk vardır?
Çakır Ceyhan Süvari: Bir önceki sorunuzda ifade ettiğim
gibi kültürel açıdan gittikçe çölleşen bir ülkede artık çalışılacak çok fazla
kültürden bahsedemiyoruz. Kalanları da çalışmak çok zor zira çalışmak
istediğiniz, yani konu edindiğiniz kimliklerin temsilcileri haklarında bir
şeylerin yazılmasından ve söylenmesinden kaygı duymaktadırlar. Zira
kimliklerinin ifşa olmasından ve “hoş görenin” sabrını zorlamaktan korkuyorlar.
Buna rağmen antropolojik çalışmalar sürdürülüyor ve sürdürülmeye devam
etmelidir. Antropoloji tüm mağdurların, madunların, dışlanmışların ve
ötekileştirilmişlerin sözcülüğünü yapan yegane bilim dalıdır ve bu yönüyle
başta da söylediğim gibi aslında bir karşı duruşun ve itirazın bilimidir.
“Asıl barış, sayısı azaltılan azınlıklar ve
ötekileştirilmişlerin can ve hakları garantiye alındığında gelir”
B.A. Barış sürecinden bahsediyoruz; bütün toplulukları,
bütün inanışları bu sürece nasıl dahil edebiliriz?
malakanlarÇakır Ceyhan Süvari: Barış sürecini insanların
ölmemesi adına elbette önemsiyorum. Ama barış, savaş araçlarına ve savaşma
yeteneğine sahip iki güç arasında yapılan bir antlaşmadır. Bu açıdan
baktığımızda Türkler ve Kürtler bu coğrafyanın baskın iki halkıdır. Sayısal
üstünlükleri ve sahip oldukları savaş araçları sayesinde yaşadığımız
coğrafyadaki diğer halklar üzerinde hep baskı unsuru olmuşlardır. Her iki
kesimin siyasetçilerinin sıkça dile getirdiği “biz bin yıldır müttefik iki
kardeş halkız” söyleminde bile askeri bir ittifaktan bahsedilmektedir. Biz şu
kadar zamandır birlikte üreten iki halkız denmiyor. Malazgirt’den başlayarak
Çanakkale ve Kurtuluş Savaşına kadar hep “silah arkadaşlığı”ndan bahsediliyor.
Müttefik bu iki halk, sahip oldukları silahları sadece Bizans’a veya işgalci
İngilizlere, Fransızlara ve Ruslara karşı mı kullandılar? Ermenilere, Rumlara,
Alevilere, Ezidilere, Süryanilere, Keldanilere, Nasturilere ve adını
sayamadığım diğer yerli halklara karşı da kullandılar. Sonuç olarak ortada
“düşman” kalmayınca silah kullanma alışkanlığından olsa gerek namluları
birbirlerine çevirdiler. Başta da dediğim gibi insanların ölmemesi adına
yapılan her türlü girişimi önemsiyorum. Ama asıl barışın, sayısal olarak
azınlıkta olanlar- aslında azaltılanlar daha doğru bir ifade- ile birlikte
ötekileştirilmiş herkesin/her kesimin can güvenliklerinin, bireysel ve kültürel
haklarının korunup garantiye alındığı bir ortamda geleceğine inanıyorum. Böyle
bir anlayıştan yoksun barışın samimi ve kalıcı olabileceğini düşünmüyorum.
Söyleşi: Büşra Akman
Editör: Savaş Çömlek
Kaynak: yesilgazete.org
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.