ROMAIN ROLLAND (1866- 1944) Ünlü Fransız yazar, müzisyen,
Nobel ödülü sahibi (1915) ve Ermeni halkının fedakar dostu. Eserleri, Ermenice
de dahil olmak üzere, çeşitli dillere çevirilmiştir. Onun “Jean-Christophe”
gibi romanları çoktandır Ermeni okurların beğenisine sunulmuş bulunmaktadır.
Ünlü yazar, Ermeni davasına ilişkin birçok konuşmalar yapmış, konferanslar
vermiş, konuya ilişkin sayısız makalelere imza atmıştır.
29 Ocak, 1897’de o Ermeni katliamları hakkında Lev
Tolstoy’a bir mektup yollamıştır.
Rolland 1906’da, Arşak Çobanyan’ın katkılarıyla, Ermeni
ve Kafkas halkları müzik konseri düzenlemiştir. Kendisi Ermeni mültecilerin
musiki yeteneklerinden hayretle söz etmiş, hayranlık duygularını şu cümleyle
belirtmiştir: “Ermenilerîn ruhu alabildiğine derindir, trajik ve bir o kadar da
merdane, hatta musikide bile”. 1907’de Ermeni halk musikisi konusunda
Komitas’ın konferanslarını dinledikten sonra, aditörlerinden olduğu Paris’te
çıkan “Le Mercury Musichall” Dergisinde, ünlü müzisyenin “Ermeni Köy Ezgileri”
araştırmasını yayınlamıştı.
Rolland’ın, Birinci Dünya Savaşı yıllarında, Alman
ordusunun tahripkar faaliyetlerine tepki göstermesi için, tanınmış Alman yazar
G. Hauptmann’a hitaben yazmış olduğu açık mektup kayda değer. İliklerine kadar
“hakiki” bir Alman olan Hauptmann ise, tepki göstermek şöyle dursun, cevabi
mektubunda, ülkesinin sebebiyet verdiği tahribatı teşvik etmekten dahi geri
durmaz. İki yazar arasındaki bu tartışmaya, Ermeniler tarafından Aleksandr
Şirvanzade’nin katılması bir hayli ilginçtir. Ermeni yazar, konuya ilişkin
olarak: “Görüldüğü üzere Alman şovenizmi denilen zehir, sanıldığından çok daha
keskin çıkmıştır. Bu zehir, aydın şahsiyetlerin ruhundaki insani olan her şeyi
yok ederken, hayvansal içgüdüleri, ne yazık ki, güçlendirmiş bulunmaktadır. Kan
Avrupa’nın tam kalbinde yer alan bir ulusun en medeni evlatlarının başına
öylesine sıçramış ki, bunlar tartışılmaz kutsalları dahi ayaklar altına
almaktan hiç mi hiç çekinmemektedir” (“Horizon”, 1914, No. 215).
Ermeni katliamları büyük yazarı derinden etkilemişti.
Bunun en açık kanıtı, “Jean-Christophe “romanının kahramanı Christophe ile
Olivier arasında geçen ikinci ciltteki diyalogtur. Christophe: ”Ulusalar
ölmekte, uluslar dirilmektedir. Ermenistan’da ise katliam… Nasıl Hazreti Adem’in
dünyaya gözlerini gün ışığına açmasıyla yeryüzü ayaklarımız altında çatırdamış,
insan oğlu atmosferi fethetmişse, Türkiye de gözlerini açar açmaz ulusları
yutmaya başladı…”.’
Yazar Ermeni katliamlarına savaş yıllarında tutmuş olduğu
günlükte defalarca değinmiştir.
2 Mart, 1917’de o günlüğünde, İstanbul’dan kendisine
Büyük Ermeni Faciasını baştan sona tahrif eden iki kitap gönderildiğini
kaydeder. Romain Rolland, bu kitapları gerisin geri yayıncılarına iade ederken,
onları şu sözlerle ikaz etmeyi de unutmaz: “Türk milletinin Avrupa’da sonsuza
dek sarsılan itibarı, tarihi şan ve şerefle dolu olan ve ulusal egemenliği her
şeyin üstünde tutan mazlum bir halkı imhaya mahkum etmekle geri
getirilemez”(2).
Rolland Ermenistan’da Sovyet yönetiminin kurulmasını samimi
coşkuyla karşılayan az sayıdaki Avrupalı aydınlardı. 1935’te, Yerevan Maksim
Gorki ortaokulu öğrencileri, yazlığında ünlü Rus yazara konuk olurken,
Rolland’da orada hazır bulunmuştu. Ermeni halkının nihayet ulusal güvenliğine
kavuşması Fransız yazarı dolayısıyla sevindirmişti. Dönüşte öğrenciler onu
Yerevan’a davet ederler, gerçi sağlık durumu onun Ermenistan’ı ziyaret etmesini
engeller, ancak o mektupla Ermeni öğrencilerin gönlünü almayı ihmal etmez.
Yazarın savaş günlüğünden ve “Grakan Tert’te” yayınlanmış
olan makalesinden bölümler ile G. Hauptman’a hitaben yazılan, zamanın¬da
“Mşak’ta”, bunun yamsıra “Horizon’da” da basılan açık mektubunu sunuyoruz. R.
Rolland, Jean-Christophe, c. 3, Yerevan, “Hayastan”yay., 1969, s. 169. Bak.,
“Grakan Yery”, 1957, No. 45.
SATILMIŞ BASIN ve DİPLOMASİ
1894 -1896 yıllarındaki ilk katliamlarda katletmiş olduğu
200 bin Ermeni için, kan akçesi olarak, hunhar Sultanın Avrupah diplomatlara ve
Avrupa gazetelerine ne kadar para verdiğini kim tahmin edebilir? Ermenilere
karşı gerçekleştirilen eylemlerin şiddeti, başkentte de az sayılmaz… Victor
Berard, Kostantinopol dönüşünde, bu şehrin bir mahallesinde 8 yüz haneden
geriye 80 kişinin dahi kalmadığını, bütün kadınların ırzına geçildiğini,
çocukların ise boğazlandığını anlatmaktaydı. Bu katliamı hükümet bizzat
tertiplamiş ve yönetmiştir. Caniler eylemlerini o denli rahatlıkla
gerçekleştiriyordu ki, vazifede hiç kusur etmediler… İşte topyekun bir halk,
önceden planlanmış şekilde böylesine kolayca katledilmektedir.
İngiltere bir hayli öfkeli (öfkesinde samimi olmasını
temenni ederdim) olup, bu cinayete bir son vermek için Avrupa halklarına
birleşme çağrısı yapmaktadır. Ama Fransa’nın Sultana ihtiyacı var, uzak veya
yakın gelecekte Mısır’ı hakimiyeti altına alan İngiltere’ye karşı onun
hizmetlerindan yararlanma hesapları yapıyor. Türklere karşı harekete geçtiği
taktirde, sömürgecileri İskenderiye’den kovma olanaklarından mahrum kalacak.
Almanya ise Şark meselesine karışmamayı ilke haline getirmiş, bu sayede her iki
komşusuna da esnek davranarak, uluslararası pazarlardaki ezeli rakibi
İngiltere’nin elinde oyuncak olmaktan kaçınacak.
Sultan, önceden hazırlanan programını, büyük bir
soğukkanlılıkla gerçekleştirmektedir. Katliamdan bir ay önce Kostantinopol’de
bulunan “De France” Koleji profesörü Fouquet, katliamın orada beklenmekte
olduğunu belirtmişti. Kendisi: “Madem başınıza geleceklerden haberiniz var,
neden burayı terkedip, gitmiyorsunuz? Diye, Ermenilere sorduğunda:”Buna izin
vermiyorlar ki” cevabını alır. Durum böyle iken Fransa hiç bir önlem almamakta,
bununla da kalmayıp, basın aracılığı ile de olsa, tepki vermekten dahi
kaçınmaktadır. Gazeteleri parayla satın almışlar, bunların başında da, örneğin
bir Türkün abone olup, bin adetini birden aldığı “Debat” gelmektedir.
R.ROLLAND’IN G.HAUPTMANN’A AÇIK MEKTUBU
Gerhart Hauptmann, ben Almanya’yı hor gören, barbar bir
ülke olduğunu iddia eden Fransızlardan değilim. Tam aksine yüce ırkınızın sahip
olduğu zeka ve manevi gücün bilincindeyim. Birçok konuda. Alman düşünürlere çok
şey borçlu olduğumu da idrak ediyorum. Şimdi, şu anda dahi V. Goethe’mizin
hayali gözümün önünde, eserleri ise hafızamda canlanmaktadır, ben Geothe’miz
diyorum, çünki o tüm insanlığa aittir. Etnik temeldeki nefretin her türünü
reddeden Goethe, “başka halkların mutluluğunu olduğu kadar dertlerini de
benimsemek” suretiyle, ruhunun yüceliğini göstermiş bulunmaktadır… Hayatım
boyunca ben halklarımızın yakınlaşmasına gayret etmiş olup, bu iki halkı karşı
karşıya getiren ve Avrupa medeniyetini yıkıma sürükleyen bu korkunç, amansız
savaşın ruhumu kin ve nefretle zehirlemesine izin vermedim. Bugün hala
Almanya’nın sebep olduğu eziyetlere katlanmak durumunda kalmama, baş vurduğu
yöntemlerden dolayı Alman siyasetini suçlamama rağmen, bu siyaseti hoş
karşılamak suretiyle, onun aleti olan halkınıza sorumluluk yükleme gibi bir
eğilime asla girmedim. Bununla beraber ben, sizler gibi bu savaşı alın yazısı
olarak, algılamıyorum.
Fransızlar kadere inanmaz. Kadercilik kendi
iradesizliğini örtbas etme gayretinin sonucudur. Fakat, böylesi durumlarda
insan öfkelenmez, aksine vicdana gelir. Ben Sizi, ülkemizde gözyaşlarının
varlıklı kesim için dökülmesinden dolayı kınayacak değilim, o gözyaşlarını siz
de en az bizler kadar dökeceksiniz. Fransa yerle bir olduysa, Almanya da yerle
bir olacak. Ben asil Belçika’nın tarafsızlığını ordularınızın ihlal etmesine
bile ses çıkarmadım. Vicdan duygusunu henüz kaybetmemiş her insandır, nefret
duyguları uyandıracak olan ve insan haysiyetini hedef alan bu cürüm, Prusya
krallarının gelenekleriyle haddinden fazla bağdaşmaktadır.
Ancak, 1813’te aynen sizlerin yapmış olduğu gibi, kendi
hak ve bağımsızlığı uğruna umutsuzca savaşmaktan başka hiç bir suç işlemeyen,
yüksek maneviyat sahibi o halka saldırırken, siz Almanların sergilediği
taşkınlık var ya haddini fazlaca aştı. Bu taşkınlıkla siz tüm dünyayı
çığırından çıkardınız. Öfkenizi asıl düşmanınız olan, biz Fransızlara
saklamalıydınız. Ama bunu yapmayıp, öfkeyi kurbanınız olan o masum, o badbaht
Belçika halkına kusmayı tercih ettiniz.
Ne rezalet.
Belçika’da dirileri hedef almakla yetinmediniz. Siz bu
ülkenin geçmişine, köklü mazisine, şanına, şerefine de savaş ilan açtınız. Siz
Malines’i bombalamakta, Rubens’in tablolarını yakmakta, sanatın ve ilmin incisi
o kutsal Louvain’i kül yığını haline getirmektesiniz. İyi de, kim oluyorsunuz?
Madem barbar sıfatını kabullenemiyorsunuz, o halde Hauptmann söyleyin, size ne
ad vereyim? Soyunuz sopunuz kim, Goethe mi, yoksa Atilla mı?
Kime karşı savaşıyorsunuz, düşman ordularına karşı mı,
yoksa savaşınızın hedefi doğrudan beşeriyet ruhu mu? Gidin, kırın insanları,
ama hiç olmazsa sanat eserlerini esirgemesini bilin. Bu eserler tüm insanlığın
mirasıdır. Hem size, hem de sizin gibi bize emanet edilmiştir. Siz bu eserleri
tahrip eder, yok olmaya mahkum ederken, ne bu mirası, ne de Avrupa medeniyetini
muhafız gibi kollayan, o az sayıdaki şeref kıtası içinde yer almaya layık
olmadığınızı kanıtladınız.
Ben, sizleri dünya kamuoyu nezdinde, protesto edecek
değilim. Ama Size, özellikle de Gerhart Hauptmann, Size sesleniyorum. Bugüne
kadar uğrunda mücadeleyi esirgemediğiniz Avrupa için, uğruna nice yüce insanın
asırlar boyu emek sarfettiği bu medeniyet için ve mensubu olduğunuz Alman
ırkının şerefi için, Sizden ve aralarında birçok dostumu barındıran Alman
aydınlarının o seçkin tabakasından, itibarınızı lekeleyen bu cürme karşı, hiç
olmazsa, sesinizi yükseltmenizi talep ediyorum.
Eğer Siz bunu yerine getirmezseniz, ya dünyanın lanetini
üzerinize çekme ve altına ezilme pahasına bu cürmü onaylamaktasınız, ya da size
hükmeden o aptallara karşı gelecek iradeniz yok. O halde hangi hakla, bana
yazmış olduğunuz gibi, kalkıp, hürriyet ve medeniyet uğruna savaş verdiğinizi
iddia edebiliyorsunuz? Siz bu davranışınızla, dünyada değil hürriyeti savunmak,
kendi hürriyetinizi dahi savunmaktan aciz olduğunuzu herkese gösterir, Alman
seçkinler tabakasının ise dahilerin şaheserlerini parçalamak suretiyle insanlık
ruhunu katleden kahpe diktatörlüğün esaretine boyun eğdiğini, dünya aleme ilan
etmiş olursunuz. Ben sizden Hauptman cevap bekliyorum, somut girişimle ifade
edilecek cevap. Bu cevabı Sizden, benimle birlikte tüm Avrupa kamuoyu da
beklemektedir. Bunu iyi düşünün, çünki bu gibi durumlarda sessizliğinizi
bozmamanız da suçtur.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.