Kadir Akın
Çanakkale savaşları, ulusal kurtuluş savaşının başlangıcı
diye anlatılırken bir de kapitülasyonlara gönderme yapılıyor ve buradan da
“antiemperyalist” bir içeriğe ulaşılmaya çalışılıyor. Bu doğru değil… Tarihin
çarpıtılarak anlatıldığına önümüzdeki süreçte çokça tanık olacağımız
anlaşılıyor. Çanakkale savaşında esas saldırının yoğunlaştığı tarih olan 18
Mart yerine 24 Nisan’ı öne çıkarmak, besbelli ki Ermeni soykırımının 100. yılı
vesilesiyle gelebilecek uluslararası baskıyı savuşturmaya dönük bir hamle
olarak planlanıyor. Ermenilerin topluca “Padişah fermanı” ile sürgüne
çıkartıldıkları ama özel bir örgütlenme olan Teşkilat-ı Mahsusa eliyle
konvoylardaki Ermenilerin topluca katledildikleri yolculuğun başlangıç tarihinin
24 Nisan olduğunu bilmeyen mi var? Anadolu’nun Türkleştirilmesi ve
Hıristiyanlardan arındırılması için İttihat ve Terakkinin çok önceden karar
verip fırsat kolladığı bu girişim, Çanakkale Savaşları nedeniyle gerçekleşecek,
planlı bir katliamla 1 milyona yakın Ermeni soykırıma uğratılacaktı.
***
Çanakkale savaşları, ulusal kurtuluş savaşının başlangıcı
diye anlatılırken bir de kapitülasyonlara gönderme yapılıyor ve buradan da
“antiemperyalist” bir içeriğe ulaşılmaya çalışılıyor. Bu doğru değil.
Çanakkale Savaşlarının bu kadar aktüel hale gelmesi,
Tayyip Erdoğan’ın 100’e yakın devlet başkanı, başbakan ya da ülke temsilcisini
bundan bir süre önce, 24 Nisan’da Çanakkale’de yapılacak törenlere davet etmesi
ile başladı. Üzerinde türlü rivayetler sürdürülse de aslında Çanakkale Savaşı,
I. Dünya Savaşı çerçevesinde İtilaf Güçlerinin, içinde Osmanlı’nın da olduğu
İttifak Güçlerine saldırısının adıdır. Bu savaşın başlamasına neden olan süreç,
olaylar zinciri ve savaşın komutasının kime ait olduğu, tam ne yaşandığı gibi
gerçeklerin perdelenerek ve bağlamlarından kopartılarak gündeme getirilmesinin
de elbette belli sebepleri vardır.
Mustafa Kemal’in yarbay rütbesiyle Çanakkale’yi savunan
19. Tümen komutan vekili sıfatıyla Anafartalar cephesinde görev yapması ve
göğsüne gelen bir şarapnel parçasından saati sayesinde kurtulmuş olması,
Kemalist Cumhuriyetin kuruluşuyla birlikte geliştirilip büyütülen en önemli
ajitasyonlardan birisi oldu. Sonra Çanakkale Savaşı, emperyalist güçlerin
vatanı işgal etmelerine karşı anti-emperyalist ulusal kurtuluş savaşının
başladığı tarih olarak ilan edildi. Giderek menkıbelerle, evliya ve kahramanlık
hikâyeleriyle büyütüldü ve yaratılan algıyla insanların aklında kalanlar
bunlardan ibaret hale getirildi.
Tayyip Erdoğan’ın, Çanakkale Savaşı ile ilgili
Kemalistlerin yarattığı algıyı devam ettirerek ve ona yeni girdiler yaparak bir
taşla birden fazla kuş vurma peşinde olduğu gelişmelerden anlaşılıyor.
Gerçekten de Çanakkale Savaşı “Ulusal Kurtuluş” savaşının ne başlangıcı ne de
onunla akalıdır. Çanakkale savaşı nedeniyle, konjonktüre göre kimi zaman
“Türk’ün direnişi, azmi, savaşçılığına” vurgu yapılarak Türklük yüceltildi,
kimi zamanda Türk, Kürt, Ermeni, Laz, Arap, Çerkez hep birlikte aynı siperde
çarpışmanın altı çizilip, “bir ve beraber” olmaya örnek gösterildi. Sonuçta
şovenizmin büyütülmesine ihtiyaç duyulan bütün zamanlarda, on binlerce insanın
gerçekten büyük kahramanlıklar göstererek yaşamların yitirdiği bu savaşın neden
ve niçinleri gölgede bırakılarak, bu noktaya nasıl gelindiği gizlendi, eh bunda
da ciddi bir başarı sağlandı.
Çanakkale Savaşına giden süreç
I. Dünya Savaşı, kapitalist emperyalist güçler arasında
pazarların yeniden paylaşılmasının kaçınılmaz hale gelmesinin bir sonucu olarak
gündeme gelecekti. İngilizlerin dünyanın en büyük donanmasına, sömürgelerine ve
ham madde kaynaklarına sahip olması karşısında, Almanya’nın büyüyen sanayi ve
devasa askeri gücüyle pazarlardan pay isteyen tutumu savaşın temel nedeniydi.
Almanya, İngiltere’nin denizler üzerindeki hâkimiyetine son vermek için, kuzey
denizinde kurduğu tersanelerde büyük bir donanma inşa etmeye 1900’lü yıllarda
başlasa da, İngiltere’nin gücüne yetişmesi asla mümkün olamayacaktı. Bu nüfus
ve hegemonya itiş kakışı Osmanlı ile bu iki ülkenin kurduğu ilişkilerde bile
görülebiliyordu.
1885-1886 yıllarından itibaren Osmanlı Ordusu, Alman
silah sanayisinin önde gelen müşterisi haline geldi. Bu yıllarda yüzlerce top
ve yarım milyon tüfek satın alındı. II. Wilhelm’in ilk ziyaretinden sonra
1889’dan ve 1895’kadar 37,2 milyon Mark’lık yeni siparişler verildi; siparişler
müteakip yıllarda da devam etti.
1888’de Osmanlı toprakları üzerinde ilk kez Almanya’ya
Haydarpaşa-İzmit/İzmit-Adapazarı hatlarında demiryolu imtiyazı verildi. İleriki
yıllarda İstanbul-Bağdat imtiyazının da verilmesi ile Almanya, Osmanlı Devleti
nezdindeki “en ziyade müsaadeye mazhar devlet” konumunu kazandı.
Süreç Osmanlı mülkünde hızla Almanya lehine işlemeye
başlamıştı. Alman –Türk ticaretinin toplam Osmanlı dış ticaret hacmi içindeki
payı 1887’de yüzde 6 iken, 1910’da yüzde 21’e yükseldi. Buna mukabil
İngiltere’nin payı aynı zaman diliminde yüzde 61’den yüzde 35’e, Fransa’nın payı
yüzde 18’den yüzde 11’e geriledi. Osmanlı borçları için de aynı süreç
geçerliydi. 1887’de Almanya’nın Osmanlı borçları içindeki payı yüzde 7,5 iken
1914’te yüzde 21’e yükseldi. İngiltere’nin payı ise yüzde 33,2’den yüzde 14’e
geriledi. Sanayi yatırımları da aynı seyri izledi. 1880–1913 arasında
Almanya’nın bu yatırımlar içindeki payı yüzde 0,3’ten yüzde 20,6’ya
yükselirken, İngiltere’nin payı yüzde 48,1’den yüzde 22,2’ye kadar gerilemişti.
1880’lerden itibaren Alman eğitim ve misyoner kurumları Osmanlı mülkünde
faaliyete başladı, aydınlar arasında Almanca, Fransızcadan hemen sonra gelen
kültür ve bilim dili haline geldi. 2 Ağustos 1914’de Almanya ile yapılan gizli
anlaşmayla Askeri Yardım Heyeti'nin yetkisi daha da güçlendirildi. Alman
heyetinin yüksek kademeleri, bir Prusya Feldmareşali (Von der Goltz), aynı
şekilde mareşal, yani müşir olan iki General (Liman Von Sanders ve sonra
gelecek olan Von Falkenhayn), üç amiral (Usedom, Souchon ve Mertens), farklı
sınıflardan Türk Ferik (korgeneral) rütbesine yükseltilen yaklaşık on
generalden oluşuyordu. 70 subaydan oluşan ilk mevcut o kadar kabarık bir hale
gelmişti ki savaşın doruk noktası olan 1916 yılının sonlarında, kara
kuvvetlerinde 640 subay, 6000 asker ve teknik personel, donanmada 150 subay,
2.300 er, boğazlar bölgesinde subay ve erlerden oluşan 1000 kişilik özel bir
komando birliği bulunuyordu. Savaşın ilerleyen yıllarında Osmanlı’da bulunan
Alman asker sayısı daha da artacak, 25.000’e ulaşacaktı.
İttihat ve Terakki Savaşa Almanya’nın yanında giriyor
Osmanlıların Balkan Savaşı süresince ve sonrasında
yaşadığı toprak kaybı, Bulgarların Çatalca’ya kadar ilerlemesi ve bunun sonucu
yaşadığı travma, Avrupa’da birbirlerine karşı savaşa hazırlanan iki blok ile
sürdürdüğü diplomasiden dışlanmayı da beraberinde getirecekti. Sonuçta
İttihatçılar Avrupa’da başlayan savaşa kayıtsız kalmayacaklarsa bu bloklarından
birisinin içinde olacaklardı. Bu ya İngiltere, Fransa ve Rusya’dan oluşan üçlü
“İtilaf” veya Almanya, Avusturya ve İtalya’nın içinde bulunan üçlü “İttifak”
olacaktı. Osmanlılar önce İtilafla görüştüler ve sırasıyla İngiltere, Fransa ve
Rusya’ya yanaştılar. Ancak bunların her biri tarafından geri çevrildiler.
Almanya ise, Osmanlıların Balkan Savaşı’ndaki başarısızlıkları sonrasında
İstanbul’la bir ittifaka girmekte aynı derecede kararsızdı. Ancak Haziran
1914’te Avusturya-Sırbistan Savaşının çıkmasından sonra Berlin, bir Osmanlı
işbirliğinden kazanacağı şeylerin kaybedeceklerinden daha fazla olduğunu
hesapladı. Bu arada Almanya’nın Fransa karşısında Marn’da yapılan savaşı
kaybederek bozguna uğramasından sonra Osmanlı ile ittifakı gündeme alacaktı.
Osmanlının İslam alemiyle sahip olduğu ilişkinin, Almanların hitap alanını
büyüteceği ve girişilen savaşta bu güçten yararlanılabileceği hesaplarını
yaptığı da söylenecekti.
Osmanlı İmparatorluğu’nun Rusya’nın saldırıları
karşısında uzun bir süre Avrupa’nın üzerinde güneş batmayan krallığı İngiltere
tarafından himaye gördüğü ve Osmanlı içinde ciddi bir İngiliz hayranlığı olduğu
zaten bilinen bir gerçeklikti. İngiltere’nin Hindistan’ı sömürgeleştirmesi ve
uçsuz bucaksız bir coğrafyada hegemonya sahibi olması, onu “en büyük”
kılıyordu. Savaş başladığında İngiltere tersanelerinde Osmanlı için iki savaş
kruvazörünün yapımı da sürmekteydi. Ne var ki, Almanya ile askeri alanda çok
önceden kurduğu bağlantılar, Ermeni sorunundan “kurtulma” konusundaki yöntemde
anlaşmaları ve İttihatçıların en tepe noktasında bulunan kadronun Alman
hayranlığıyla da birleşince, Osmanlının Almanya’nın yanında savaşa girmesi
kaçınılmaz hale gelecekti. Bu arada Osmanlı Hazinesinin iflas halinde
bulunduğunu ve memur maaşlarını ödemekten bile aciz durumda olduğunu da
belirtmeliyiz. 2 Ağustos antlaşmasından kısa bir süre sonra Osmanlı Hazinesine
büyük bir para girişi gerçekleşecekti.
2 Ağustos tarihinde Osmanlı adına Sait Halim Paşa’nın,
Almanya adına ise Alman Büyükelçi Baron Wangenheim’ın imza koyduğu anlaşmaya,
Said Halim Paşa'nın Yeniköy’deki yalısı ev sahipliği yapmış ve aynı gün ülke
çapında seferberlik ilan edilmişti. Bir başka iddia ise bu gizli anlaşmanın 5.
Maddesinin; Almanya’nın Osmanlı İmparatorluğunun doğu sınırlarının, Rusya
Müslümanlarını da içine alacak biçimde genişlemesini ve o bölgenin yeni tanzim
edilecek sınırlar içinde kalmasını garanti etmesi olduğudur. Aslında anlaşmada
böyle bir maddenin olabileceğini, İttihat ve Terakki önderliğinin ortaya
koyduğu pratikle de doğrulanır gibidir. Enver Paşa’nın on binlerce Osmanlı
askerini Sarıkamış’ta yetersiz donanımla ve kötü bir savaş stratejiyle
kırdırması, arkasından Kafkasya ve Türkmenistan’daki çabaları ve yaşamını orada
yitirmesi, Almanların Kafkasya petrollerine Osmanlılar üzerinden sahip olma
teziyle birlikte düşünüldüğünde, bu maddenin gerçek olma ihtimali artmaktadır.
Tam bu noktada Çanakkale ile ilgili yaratılan algının Sarıkamış felaketiyle
ilgili de yaratılmakta olduğunu belirtmeliyiz. Tam bir bozguna dönüşen ve 90
bin insanın bir macera uğruna ölüme gönderildiği bu dram, şimdi bir kahramanlık
destanı olarak anlatılmaya çalışılmaktadır.
Almanlar Karadeniz’de Rusya’yı topa tutuyorlar
İngiliz donanması tarafından kovalanan ve Çanakkale
Boğazı'ndan Marmara Denizi’ne giriş yaparak İstanbul önlerinde demir atan Goben
ve Breslav adlı iki Alman zırhlısının Osmanlı Donanmasınca “satın alınmış”
olduğunun ilanı ve Goben’in Yavuz, Breslav’ın ise Midilli adını alacak olması,
gelişmelerin habercisi olarak görülmelidir. Gemilerin Çanakkale Boğazı’nı geçip
İstanbul’a demirlemeleri, Rusya, Fransa ama özellikle de İngiltere’nin sert
protestolarına neden olur. Bu protestolara, söz konusu iki geminin, İngiliz
hükümetince parası peşin olarak ödenmiş olduğu halde gasp edilen iki gemi
yerine Almanlardan satın alınmış olduğu bildirilir. 16 Ağustos’ta gemilere
Osmanlı bayrağı çekilir ve Alman personele fes giydirilir. Bu arada Osmanlı
Donanması Komutanlığına bu iki geminin komutanı olan Alman Souchon getirilir.
Dolayısıyla Genelkurmay başkanlığının ve kimi ordu komutanlıklarının yanı sıra,
donanmanın komutası da Almanlardadır. 26 Ekim'de Osmanlı Donanması bir keşif
tatbikatı için hazırlanma emri alır. Daha önce benzer talep ve girişimler
Sadrazam Sait Halim Paşa tarafından engellense de, bu kez donanmanın
Karadeniz’e açıldığı haberi kendisine verilmez. Osmanlının başbakanı, olup
biteni duyduğunda istifa etmeye kalkar ama bu girişimi engellenir ve göreve devam
eder. Yavuz ve Midilli kruvazörleriyle Karadeniz’e açılan Osmanlı Donanması, 29
Ekim 1914 sabahı Karadeniz’deki farklı Rus limanlarını ve bu limanlardaki
gemileri bombalar. Yüzlerce Rus askeri ve sivil bu saldırılarda yaşamını
yitirir. Hemen akabinde, 2 Kasım’da Rusya, 5 Kasım’da ise İngiltere Osmanlı
İmparatorluğu'na savaş açtığını ilan eder. Bu savaş ilanını Enver Paşa, Osmanlı
İmparatorluğu'nun da Rusya'ya savaş ilan ettiğini açıklayarak karşılayacaktır.
Bundan sonra ise İtilaf devletleri ile karşılıklı savaş ilanları faslı
başlayacaktı. Ve böylece, 28 Temmuz 1914’te başlayan ve giderek yayılan savaşa
Osmanlı İmparatorluğu da resmen girmiş olur.
Yani Çanakkale saldırısı durduk yerde olmamış, İngiliz
donanması öncülüğündeki İtilaf Güçleri Osmanlıya olmadık yere savaş açmamıştır.
Çanakkale Savaşı başladığında ise Genelkurmay Başkanı Bronzert V. Sehellendörf,
5. Ordu komutanı Liman Von Sanders, Çanakkale 3. Kolordu komutanı Weber Paşa,
donanma komutanı Amiral Souchen, Çanakkale Boğaz Komutanı Amiral Von Usedon, 5.
Ordu kurmay başkan yardımcısı Von Wrankenburg idi. Osmanlı ordusunun kurmay
heyetinin en kritik noktalarında ise Almanlar çoğunluktaydı. Sarıkamış
felaketinin yaşandığı sırada da 3. Ordunun kurmay başkanının da Felix Guze
olduğunu belirtelim.
Dolayısıyla, “ulusal kurtuluş savaşının” başladığı tarih
olarak anlatılan bu emperyalist paylaşım savaşına Osmanlının neden dâhil olduğu
sorusu kocaman bir boşluktur. Bu boşluğu doldurmak için anlatılan
“emperyalistler vatanımıza saldırdılar” lafı hakikati anlatmamaktadır.
İttihatçılar öncülüğündeki Osmanlı İmparatorluğu, iki emperyalist gücün
paylaşım savaşında Avrupa’da hızla parlayan ve sömürgelerden payını isteyen
Almanya’nın yanında saf tutmuştur o kadar! Milyonlarca insanın maceranın içine
atılarak yaşamlarını yitirmesinin tek sorumlusu İttihatçılar ve onun
devamcılarıdır.
Daha sonraları, Müslüman-Hıristiyan karşıtlığının etkisi,
1. Dünya Savaşı’nın başlaması ile birlikte Rum ve Ermenilere karşı duyulan
öfkenin büyümesinde belirleyici olmuş, Osmanlı’nın büyük güçler tarafından Rum
ve Ermeniler arasında bölüştürüleceği fikri, Yunanistan’ın Ege kıyılarına
çıkarma yapması ve İzmir’i işgal etmesiyle hat safhaya ulaşmış, pıtrak gibi
Anadolu’nun hemen her yerinde Kuva-yi Milliye Dernekleri kurulmaya başlamıştı.
1914 yılı ve sonrasında buralardan sürülmüş ve katliama uğramış Rumların, asker
olarak Ege’ye çıkan Yunan Ordusu saflarında geri gelmesi, Müslüman Türklere
yaptığı mezalimle birleşince, bu durum infiale sebep olacaktı. Yunan işgali ile
birlikte, 3 Eylül 1919 tarihinde Akhisar’da bulunan İngiliz kontrol subayının
söyledikleri enteresandır: “Kuva-yi Milliye yalnız Yunanlılara karşı dövüşmek
için kurulmuştur. Türkler, herhangi bir devletin kontrolü altında kalmaya
razıdır.” Dolayısıyla Avrupa devletlerine karşı sürdürülen ya da
anti-emperyalist diye nitelenecek bir “Kurtuluş Savaşı” belli ki daha sonra bu
mahiyete bürünecekti. Esas karşı olunan Anadolu’nun Rum ve Ermeniler arasında
bölüştürüleceği fikri ve buna dair duyulan kaygıydı. Mustafa Kemal de Anadolu
hareketinin başına geçmek için resmi görevinden istifa ederken İstanbul’a
yazdığı telgrafta, “Mübarek vatanı ve milleti parçalamak tehlikesinden
kurtarmak, Yunan ve Ermeni amaline kurban etmemek için açılan milli mücadele
uğrunda milletle beraber serbest surette çalışmak” amacıyla istifa ettiğini
söyleyecekti. Bunu söylediği tarih 1919’un ortalarıydı. Çanakkale savaşından
neredeyse 4 yıl sonra!
Çanakkale savaşları, ulusal kurtuluş savaşının başlangıcı
diye anlatılırken birde kapitülasyonlara gönderme yapılmakta ve buradan da
“antiemperyalist” bir içeriğe ulaşılmaya çalışılmaktadır. Bu da doğru değildir.
1914 yılında İttihat ve Terakki önderliği savaşın başlamasıyla birlikte
Kapitülasyonları yok sayacağını ilan ettiğinde İngiltere, Fransa ve Rusya bunu
prensip olarak kabul ettiğini söyleyecek ve bu durumun makul bir sürece
yayılmasını isteyecekti. Esas itiraz Almanya ve Avusturya’dan gelecek, dönemin
maliye bakanı Cavit bey itirazını belirtmeye gelen Alman sefiri baron
Wangenhaym’ın üslubunu, “ adeta bir buldok köpeği gibi havlıyordu” diye
anılarında anlatacaktı. Yani Osmanlı İmparatorluğu, kapitülasyonların
kaldırılmasını “anlayışla” karşılayanlarla birlikte değil, bunun kaldırılmasına
itiraz eden Almanya ve Avusturya ile birlikte savaşa girecekti.
Tarihin çarpıtılarak anlatıldığına önümüzdeki süreçte
çokça tanık olacağımız anlaşılıyor. Çanakkale savaşında esas saldırının
yoğunlaştığı tarih olan 18 Mart yerine 24 Nisan’ı öne çıkarmak, besbelli ki
Ermeni soykırımının 100. yılı vesilesiyle gelebilecek uluslararası baskıyı
savuşturmaya dönük bir hamle olarak planlanıyor. Ermenilerin topluca “Padişah
fermanı” ile sürgüne çıkartıldıkları ama özel bir örgütlenme olan Teşkilat-ı
Mahsusa eliyle konvoylardaki Ermenilerin topluca katledildikleri yolculuğun
başlangıç tarihinin 24 Nisan olduğunu bilmeyen mi var? Anadolu’nun
Türkleştirilmesi ve Hıristiyanlardan arındırılması için İttihat ve Terakkinin
çok önceden karar verip fırsat kolladığı bu girişim, Çanakkale Savaşları
nedeniyle gerçekleşecek, planlı bir katliamla 1 milyona yakın Ermeni soykırıma
uğratılacaktı. Şimdi 24 Nisan Çanakkale toplantısıyla bu tarihin ve bu tarihte
yapılacak etkinliklerin önü kesilmek istendiği gibi, yaklaşan seçimler
nedeniyle milliyetçilik ve şovenizm kabartılarak bundan özel bir yarar da umulmak
isteniyor. Çünkü AKP’nin iktidarını kaybetmemek için yapmayacağı hiçbir şey
yoktur! (KA/HK)
Kaynaklar;
Şevket Süreyya Aydemir, Enver Paşa, 2. Cilt
İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfusu,
iletişim, İstanbul, 8. Baskı
Dr. Veli Yılmaz, 1. Dünya Harbinde Türk-Alman ittifakı ve
Askeri Yardımları, İstanbul, 1994
Taner Akçam, İnsan Hakları ve Ermeni Sorunu, İmge,
Ankara, 3. Baskı
Fuat Dündar, Modern Türkiye’nin Şifresi, ittihat ve
Terakki’nin Etnisite Mühendisliği (1913-1918) iletişim, İstanbul, 5. Baskı
Feroz Ahmad, ittihat ve Terakki 1908-1914, Kaynak,
İstanbul, 7. Baskı
Vahakn N. Dadrian- Taner Akçam, “Tehcir ve Taktil”
Divan-ı Harb-i Örfi Zabıtları, Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2. Baskı
Dr. Yegig Cerecyan, Panturanizm, Beyrut, 1998
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.