Ermeni müziğinin tarihsel mirası çok, çok eskilere uzanır
ve zengin içeriği, litürjik, başka bir deyişle dini müzikten, popüler ve modern
müziğe kadar çok çeşitli türler barındırır. Sayısız çeşitlilikteki geleneksel
çalgıları arasında, dol ya da dümbek gibi davul türleri, kanun ve kemençe gibi
yaylı çalgılar, şve ve zurna gibi ahşap nefesliler ailesinin çeşitli üyeleri
yer alır. Ermeni halk müziğinin en yaygın şekilde tanınan iki enstrümanı duduk
ve uddur.
En yakından tanınan Ermeni müzik aleti duduk, melankolik
tonu nedeniyle çoğu kez, düğünlerden çok cenazelerde çalınsa da, kutlamalarda
ya da danslarda da kullanılır. Çeşitli versiyonları ve farklı adlar altında,
Balkanlar’dan Orta Doğu’ya, Kaskaslar’dan Orta Asya’ya kadar çok geniş bir
coğrafyada sesi duyulur. Ama duduk özellikle Ermenilerin ulusal sembolü olarak
kabul edilmiş ve bu özelliği, 2008’de İnsanlığın Manevi Kültürel Mirası
Listesi’ne dahil edilerek UNESCO tarafından da resmen tanınmıştır.
Duduğun daha geleneksel adı, Ermenicede “tsiranapogh”tur
(Batı Ermenice telaffuzuyla “dziranapogh”). Sözcük “kayısı borusu” demektir ve
çalgıya bu adın verilmesinin nedeni, kayısı ağacından yapılmasıdır. Duduk
genellikle iki kişi tarafından çalınır; biri kesintisiz aynı notayı üflerken,
diğeri ezgiyi çalar. Aynı notanın hiç aralıksız çalınabilmesini sağlayan, özel
bir nefes tekniğinin kullanılmasıdır.
Bugün belki de en ünlü duduk virtüözü Jivan
Gasparyan’dır. Müziğiyle birçok yerde var olan sanatçı, 2000 yılında Gladyatör
filminde duduğuyla yer almış ve son yıllarda duduğun Hollywood’da da
tanınmasına yol açmıştır. Lavta ya da gitara benzeyen, ama daha geniş, daha
yuvarlak gövdeli ve altı çift yaylı olan ud da bir Orta Doğu çalgısıdır; ancak
Ermeni geleneğinde, özellikle de Amerikalı Ermeni müzik geleneğinde özel bir
yere sahiptir. Atlantik ötesine göç eden Osmanlı Ermenileri, kültür
miraslarının büyük önem verdikleri bu parçasını beraberlerinde yeni ülkelerine
taşımışlar, Udi Hrant ve Aram Dikran gibi geride kalanlar ise Türk ve Kürt
müziğinde büyük ün kazanmışlardır.
Udi Hrant’ın öyküsü özellikle ilgi çekicidir. Sanatçı
Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti yakınlarında 1901 yılında Hrant Kenkulian
olarak doğmuştur. Doğduktan birkaç gün sonra gözlerini kaybeder. Aile Ermeni
Soykırımı’nda hayatta kalanlardandır ve sonraki yaşamlarını İstanbul’da
sürdürür. Çocukluk ve gençlik yıllarında, Ermeni müzisyenlerden devraldığı
geleneği geliştirip ustalık mertebesine ulaştıran Hrant, ud çalarak ailenin
geçimini sağlar. Bir hayırseverin bağışı sayesinde gözlerinin tedavisi için 1950
yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne gelmesi hayatında bir dönüm noktası
olur. Gözleri iyileşmese de Amerika’da büyük ün kazanan Udi Hrant, sonraki on
yıllarını Amerika ve Avrupa’da udunu çalarak ve hocalık yaparak geçirir;
ardından sanatını düzenli olarak İstanbul Radyosunda icra edeceği Türkiye’ye
geri döner. Udi Hrant 1978 yılında hayata veda etmiştir.
Amerikalı Ermeniler arasında, Udi Hrant’ın
öğrencilerinden Richard Hagopian, John Berberian, Ara Dinkjian, John
Bilezikjian ve diğerleri gibi çok sayıda ünlü ud sanatçısı bulunuyor.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. Antranig Andrew Kzirian. “The Oud: Armenian Music as a
Means of Identity Preservation, Construction and Formation in Armenian American
Diaspora Communities of the Eastern United States”, Dr. Melissa Bilal’in dersi
için hazırlanan çalışma, Columbia Üniversitesi, 4 Mayıs 2010
2. UNESCO. “Duduk and its music”
3. UNESCO. “The Duduk and its Music”, 4 min. 6 s.
4. Armenian Oud
5. Armenian Oud. “Oud Players
6. David Parfitt. “Hrant Kenkulian
7. David Parfitt. “Richard Hagopian
8. Armenian Oud (‘ud) Makers
9. Andy Turpin. “Nothing Sounds Armenian Like a Duduk:
ALMA Lecture”, The Armenian Weekly, February 12, 2010
10. Taleen Babayan. “Traditions live during Asbury Park
weekend”, The Armenian Reporter, October 10, 2013
11. Massachussets Cultural Council. “Keepers of
Tradition: passing it on: apprenticeships: Armenian oud playing”
12. Maral Maljian. “Music Instruments”, Hye Etch, July
27, 2000
13. Wikipedia: “Music of Armenia”
14. Wikipedia: “Duduk”
15. Wikipedia: “Aram Tigran”
Görsele ait bilgi
Duduk, ud ve diğer çalgılarıyla bir grup Ermeni halk
müzisyeni
Atıf ve Kaynak
Chaojoker (kendisi tarafından çekilen fotoğraf)
[CC-BY-SA-3.0 or GFDL], bkz. Wikimedia Commons.
Bizi takip edin
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.