Ömer Laçiner
Ecdadı Talat ve Enver olanlarla 'dedem Hüseyin Efendi
olsaydı keşke' diyenler arasındaki ürpertici uçurumu bir kez daha duyumsadım. Galiba yirmi yıl kadar önceydi. Çocukluk arkadaşım
Nişan’ı aramak için gittiğim Feriköy’deki Sivaslı Ermenilerin de müdavimi
olduğu hemşehri kahvesinde çok yaşlı bir Ermeni’nin oturduğu masaya
ilişivermiştim. Yan masadaki konuşmalarda bir ara “hamaylı” sözcüğü geçti. *
İhtiyar birden ilgilendi; “bilirim” dedi, “üç yıl taktım”. Masadakiler “Amca
sen Hıristiyansın, nasıl olur?” diye şaşırarak sordular. Epey ısrardan sonra
anlattığı hikâyeyi onun ağzından anlatayım:
"Sivas’ın Sularbaşı Mahallesi’nde otururduk.
Yedi-sekiz yaşlarındayken bir gece yarısı babam, beni ve küçük kardeşimi alıp
sokağımızın öbür ucunda büyükçe bir eve götürdü. Kapıyı çaldı ve çıkan sakallı,
yaşlıca bir adama “Emanetlerimi getirdim” dedi. İsminin Hüseyin olduğunu orada
öğrendiğim adam, bana ve kardeşime içeri geçin dedi; sonra babamla
vedalaştılar. Babam bize kapı aralığından bir kez daha bakıp gitti. Onu son
görüşüm oldu bu. Hüseyin Efendi’nin bizden biraz büyük çocukları da vardı.
Günlerce hiç sokağa çıkmadan iki katlı evin içinde ve bahçesinde kaldık. Bir
öğleden sonra Hüseyin Efendi aceleyle çarşıdaki dükkânından eve geldi; biraz
sonra karısı kendi çocuklarıyla bizi toplayıp yukarı kata çıkardı. Orada
Hüseyin Efendi’nin emriyle kendi çocuklarının boyunlarındaki hamaylılar bize
takıldı, benim boynumdaki haç da büyük oğluna verildi. Hüseyin Efendi karısına
“Başıma bir şey gelirse bizim çocuklarımız bunlardır diyeceksin” diye yemin
ettirdi. Biz çocuklara da aynısını tembih etti. O sırada kapıdan gürültüler
geliyordu. Bizi üst katın arka odasına götürdüler, Hüseyin Efendi de diğer
odanın sokağa bakan penceresinin önünde elinde bir tüfekle durdu. Sonradan
öğrendik ki birileri bu evde saklandığımızı ihbar etmiş ama zaptiyeden bir
tanıdığı da bunu derhal Hüseyin Efendi’ye haber vermiş. O da hemen dükkânı
kapatıp eve koşmuş. İhbar üzerine gelen silahlı adamların “Evinde Ermeniler
varmış Hüseyin Efendi, onları teslim et” diye bağırdıklarını duyduk. Hüseyin
Efendi “Evet, emanetler burada. Ama saydım, kırk iki tane de kurşunum var.
Bunları o emanetleri elimden almak isteyenlere yedirmeden, kimseyi sokmam
buraya” diye cevap verdi.
Evin önündeki konuşmalar, gürültü patırtı ne kadar sürdü
bilmiyorum ama sonunda sakinleşti. Bir daha da benzer bir olay olmadı. Ama ben
ve kardeşim üç yıl hamaylı ile dolaştık. Sonra karısı ve çocukları ölmüş amcam
geldi, beni ve kardeşimi yanına aldı. Hüseyin Efendi’nin oğullarının
hamaylılarını verdik, büyük oğlu da haçımı iade etti bana."
Ceketinin üst cebinden bir haç çıkarıp gösterdi bize,
“İşte o haç, bu haç” dedi.
Bu hikâye ile ilgili birbiriyle bağlantılı iki nokta
üzerinde durmak istiyorum. Birincisi; elbette bu ilginç hikâyeyi başkalarına da
sorup doğrulatmak istedim. Kahveye zaten çok nadir gelebilen o ihtiyar
Ermeni’nin çok eski tanıdıkları onun bir Müslüman’a emanet edilerek soykırımdan
kurtulduğunu, ihbar edilme olayını doğruluyor ama hamaylı konusundan çok
sonraları bahsetmeye başladığını söylüyorlardı.
Anlaşılıyordu ki o ihtiyar Ermeni, hikâyesine bu hamaylı
detayını sonradan eklemiş, ekleme ihtiyacını duymuştu. Bunu neden yapmış
olabilir sorusu defalarca aklıma takıldı.
Benim çocukluğumda, 10-12 yaşındaki yeni yetmeler dahi
resmî yalana kanmayacak kadar bilirdi Ermenilerin başına gelenleri. O zamanlar
elli bin nüfuslu olan şehir merkezinde bini aşkın Ermeni’nin yaşadığı bir
mahalle bile vardı. Çarşıda çoğu terzi, kuyumcu zanaatkârların çocuklarıyla
oynar, birlikte okula giderdik ve çoğunluğu hayli dindar babalarımız Ermeni
çocuklarla kavga edecek gibi olsak da vurmamamızı, küfretmememizi sıkı sıkıya
tembihler, aksi olursa dükkânın kuytusuna çekip tokatlayıp azarlardı. Resmî
yalanı duymazdık ama derin bir sessizlik vardı. Babalarımız ve analarımız yeri
geldikçe alçak sesle onların yaşadığı korkunç olayları bölük pörçük anlatır,
mahallemizdeki yaşlı kadınlardan bazılarının “aslen Ermeni” olduğunu fısıltıyla
söyleyip, ağzımızı sıkı tutmamızı tembihlerlerdi. Şehrin zenginlerinden birinin
başına kötü bir şey geldiğinde “vurdurttuğu veya malını gasp ettiği Ermeni’nin
ahı tutmuştur” dendiğini duyardık.
O yüzden ben ve birlikte ihtiyar Ermeni’nin hikâyesine
kulak kesilmiş Sivaslılar, onun kadar şanslı olamamış on binlerce çocuğun, yüz
binlerce kadın, genç ve ihtiyarın öldüğü, öldürüldüğü kanlı, zifiri karanlığı
hatırlayarak, engellenemez bir suçluluk duygusuyla bakışlarımız yere eğik
sessizce dinliyorduk onu. İhtiyar Ermeni, galiba hikâyesinin dokunulmamış
gerçeğini anlattığı yıllar öncesinde onun yansıttığı ışığın bile, zihinlerimize
çökmüş o zifiri karanlıkta cılız kaldığını, gölgelendiğini kederli
yüzlerimizden anlamış olmalı ki bizi “o sıralar insanlığımızı mı yitirmişiz”
kötümserliğinden, bunun acısından çekip çıkaramayan o ışığı daha da
güçlendirmek, o kapkaranlığı yaran bir ışıldağa dönüştürmek istemişti. Hamaylı
faslını bu nedenle sonradan eklemiş olmalıydı hikâyesine. Böylece hem o meçhul
Hüseyin Efendi adlı kahramanın yeterince yüce alicenaplığına kişisel minnetinin
karşılığını vermiş oluyor hem de o ikisinin hikâyesinin neredeyse yüz yıl
öncesinden günümüze ve geleceğimize yansıyan ışığın kıvılcımlandırdığı “öyle
bir insan olabilmek” özlemini, imrenme duygusunu canlandırıyor.
***
İhtiyar Ermeni’nin anlattığı hikâyeyi zaten bir avuç
kalmış gayri Müslimlere rastladığımız Adalar, Bakırköy, Şişli, Pangaltı gibi
semtlere yolum düştükçe ister istemez hatırlarım. Çünkü oralarda Ergenekon,
Türkgücü, Talat Paşa, Bozkurt gibi sokak, cadde, tesis isimleri bollaşır
“nedense”. Bu uygulamayı savunan ve sürdürenler ile zihnimdeki Hüseyin Efendi
arasındaki dibi çok derindeki uçurum daima ürpertmiştir beni. Kahredici bir milliyetçiliğin
hazır ve nazırlığını ilan eden o sokak adlarının az ilerisinde, adı da üstelik
“Hürriyeti Ebediye” olan tepecikte Ermeni Soykırımı’nın asli failleri olan
Enver, Talat Paşaların anıt mezarının yer alışı da aynı uçurumu hatırlatır
bana.
Yıllar önce sıkı bir Türk milliyetçisi ile tartışmaya
girişen bir arkadaşım sonunda “tamam” demişti “Artık senden daha fazla
inanıyorum milliyetçiliğe”. Öteki şaşkın dururken devam etmişti: “Evet,
milletler var ama iki tane. Biri iyi insanlar milleti diğeri de senin gibilerin
milleti. İkisi de dünyaya yayılmış. Ben birincisindenim sen de diğerinden”.
O uçurum başka nasıl izah edilebilirdi ki?
İhtiyar Ermeni, hikâyesini bitirdiğinde dinleyenlerden
biri “keşke benim dedem olsaydı Hüseyin Efendi” demişti. O an hepimizin içinden
dedemizin Hüseyin Efendi olması ihtimalinin ışığı gururlandırıcı, iç
ferahlatıcı bir esinti gibi geçmiş olmalıydı. Talat ve Enver Paşaları anıt
mezarlara layık ecdat statüsüyle yüceltenlerin kesinkes hain diye
damgalayacakları Hüseyin Efendi’yi, katliam emirlerini “insanlıkdışı” diyerek
dinlemedikleri için o paşaların talimatıyla azledilen, hatta öldürülen Osmanlı
memurlarını, katliam kurbanlarına ellerinden gelebildiğince yardım etmeye
çalışmış yüzlerce isimsiz insanı ise biz şimdilik ancak vicdanımızın ve
insanlık değerlerimizin ışıklı koynunda anıtlaştırabiliyoruz.
24 Nisan anmalarının yapılacağı günün gecesinde birtakım
kişilerin, Kurtuluş’ta, soykırım kurbanlarının ve Hrant Dink’in resimlerinin
olduğu bir afişin üstüne, biri Hrant Dink’in resminin üzerine gelecek şekilde
Enver ve Talat Paşaların resimlerini yapıştırdığını; birilerinin de Agos
gazetesi önüne sabaha karşı “bir gece ansızın gelebiliriz” mesajıyla siyah
çelenk koyabildiklerini duydum. Ecdadı Talat ve Enver olanlarla “dedem Hüseyin
Efendi olsaydı keşke” diyenler arasındaki ürpertici uçurumu bir kez daha duyumsadım.
100 yıl sonra da tüm derinliği ile orada, içimizdeydi işte. Cumhurbaşkanı,
Başbakanı ve üç büyük partisiyle devlet, o uçurumun dibinden bizim bulunduğumuz
tarafa hainler diyerek tepinmeyi sürdürüyor hâlâ.
Ama sesleri zayıflıyor ve uçurum üzerlerine doğru
kapanmaya başladı bile. O kapanışın rüzgârıyla sadece kanla beslenen
milliyetçiliklerin alamet-i farikası olan tabelalar sökülmekle kalmayacak;
ıssızlığa terk edilmiş Paşa mezarlarının tam karşısından eli öpülesi Hüseyin
dedelerimizin canlanıp aramıza karıştığını görmüşüz gibi bir sevinç de
duyacağız.
* İçinde bazı ayetler, koruyucu dualar yazılmış bir
kâğıdın olduğu, boyna takılan, üçgen şeklinde meşinle kaplı bir kutucuktur
hamaylı.
Bu yazı Birikim dergisinden alınmıştır..
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.