Osmanlı İmparatorluğu’nda finans sisteminin Batı’daki
hisse senedi borsaları ve bankalarla ilk bağlantıları 1850’lerde kurulmuştu.
Ondan önce finans sisteminin belkemiği sarraflar, yani Konstantinopolis ve
diğer yerlerde büyük meblağlardaki para alışverişlerini yapan ve borç para
veren kişilerdi. Yüksek faizlerle borç veren sarraflar aynı zamanda Osmanlı
vergi tahsilatı sisteminin de bir parçasıydı. İhaleye çıkıldığında en yüksek
fiyatı veren ve bir sarrafın kefil olduğu kişi vergi tahsilatı görevini üstleniyordu.
Mıgırdiç Cezayirliyan, zamanının parlak sarrafı ve vergi
tahsildarıydı. 1805’te Konstantinopolis’te doğan Mıgırdiç, aile işletmesini
yöneten dördüncü kuşaktı. Aileye Cezayirliyan soyadını veren de, büyükbabasının
Cezayir’deki yüksek gelir getiren yatırımlarıydı. Babasının erken ölümü
üzerine, henüz genç bir yaşta işleri devralan Mıgırdiç kısa zamanda sarraflık
ile vergi tahsildarlığı faaliyetlerini büyüterek gümrük komisyonculuğu işine de
girdi ve bu işlerden kazandıklarını başka alanlarda yatırım için kullandı.
Gerçekten de Cezayirliyan zamanının çok ilersinde bir
girişimciydi. İpek üreticiliğinde ilklerden biriydi ve Osmanlı İmparatorluğu’da
ipek endüstrisinin gelişmesine büyük katkılarda bulundu. Ayrıca Haliç üzerinde
bir köprünün yapımını finanse etti ve inşaatı da üstlendi – ki bu da o zaman
için ileri bir adımdı. Cezayirliyan bir yandan borç verme ve vergi toplama
işlerini genişletir ve Osmanlı İmparatorluğu’nun giderek daha fazla sayıda
limanında gümrük vergisi tahsilatı işlerini yürütürken çok sayıda mülk edinmeye
de devam etti.
Mıgırdiç Cezayirliyan’ın astronomik miktarlardaki
serveti, 1852 yılında tüm malı mülküne el konulduğu ve hapse atıldığı zaman
açığa çıktı. Tam olarak neyle suçlandığı bugün de bilinmiyor. Aslında çok güçlü
politik bağlara sahip olduğu için böylesine hedef alınması şaşırtıcı. Ne de
olsa Cezayirliyan, amira denilen ve devletin üst kademeleriyle bağlantıları
olan zengin Osmanlı sınıfına dahildi. Borç para verdikleri arasında son derece
nüfuzlu kişiler vardı. Öte yandan yaşadığı ani düşüşün nedeni belki tam da
buydu. Başka bir deyişle okları üzerine çekmesine yol açanın, inanılmaz
başarıları ve Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığına son vermeyi hedeflediği bir
kurum olan sarraflık mesleğinde kazandığı ün olması mümkündür. Nitekim
Cezayirliyan’ın safdışı edilmesinden sonra sarraflık mesleğine de son verildi
ve ülkeye batı tarzı modern bankacılık sistemi getirildi.
Mıgırdiç Cezayirliyan servetini ve konumunu aynı zamanda
hayır işlerinde, özellikle Konstantinopolis’in Ermeni toplumunun yararına
kullandı. Yalnızca kendi okuduğu okula değil, yurtdışında eğitim gören Ermeni
öğrencilere de bağışlar yaptı. Elbette Ermeni Kilisesi’yle de yakından
ilgiliydi; Ermeni Patrikhanesi’nin reorganizasyonunda, düzenlemelerinde ve iç
politikalarının belirlenmesine katkıda bulundu.
Cezayirliyan’ın mülklerinden birisi de, ünlü Osmanlı
Ermeni mimarlar ailesi Balyanlarla birlikte çalışan Mıgırdiç Kalfa Çarklıyan’ın
mimari tasarımını yaptığı Boğaziçi mahallelerinden Yeniköy’deki köşküydü.
Avrupa tarzı bu yapının inşaatında çalışmak üzere Avrupa’dan usta işçiler
getirilmişti. Cezayirliyan tutuklandığında henüz tamamlanmamış olan köşk, II.
Abdülhamit’in büyükelçilik olarak kullanılması için Avusturya-Macaristan
İmparatoru I. Franz Josef’e arazisiyle birlikte armağan edildiği 1882 yılına
kadar boş kaldı. Bina bugün Avusturya Kültür Forumu (Österreichisches
Kulturforum) tarafından kullanılıyor.
Üç yıl hapiste kaldıktan ve sonrasında bir süre
yurtdışında yaşadıktan sonra Mıgırdiç Cezayirliyan memlekete döndü. Serveti ve
mallarını geri almaya çalıştı, ama başaramadı. 1861 yılında İstanbul’da öldü.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. Mustafa Erdem Kabadayı. “Mkrdich Cezayirliyan or the
Sharp Rise and Sudden Fall of an Ottoman Entrepreneur”, Merchants in the Ottoman
Empire (edited by Suraiya Faroqhi and Gilles Veinstein). Peeters, 2008
2. Österreichisches Außenministerium, Österreichisches
Kulturforum Istanbul. “Geschichte” (in German)
Bizi takip edin
Constantinople around 1870, with a bridge across the
Golden Horn seen on the right; the bridge that Mkrdich Cezayirliyan made had
already been destroyed more than a decade before this picture was taken,
whether by accident or due to sabotage by competitors is not known
Görsele ait bilgi
1870 tarihli bir İstanbul fotoğrafı. Sağ tarafta Haliç
köprüsü görülüyor. Mıgırdiç Cezayirliyan’ın yaptırdığı köprü bu fotoğrafın
çekildiği tarihten 10 yıl kadar önce yıkılmıştı. Nedeninin bir kaza mı, yoksa
rakipleri tarafından yapılmış bir sabotaj mı olduğu bilinmiyor.
Atıf ve kaynak
[Genel kullanıma açık alan], bkz. Wikimedia Commons
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.