Arzu Akyol / arzu.akyol@aksam.com.tr
Bugün, bu topraklarda yapılan ilk seçimlerden tam 140 yıl
sonra 25. dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerini seçmek için sandık
başına gideceğiz. Bunu vesile edip seçim tarihimizdeki ilkleri ve enleri sizin
için derledik. İlk seçimin Cumhuriyet’le gerçekleştiğini düşünüyorsanız,
hafızalarımıza kazınan seçim sembollerini, ilk seçim afişini ve ilk seçim
sloganını, en uçuk seçim vaatlerini merak ediyorsanız buyurun haberimize…
İlk seçimler Cumhuriyet tarihiyle değil bundan 140 yıl
evvel Kanun-u Esasi’nin yürürlüğe girmesiyle (1876) başlar. Osmanlı Devleti 23 Aralık 1876
tarihinde Meşrutiyet’in ilanıyla parlamenter sisteme geçti. Yürürlüğe konan
Kanun-i Esasi’yle de Meclis-i Umumi adıyla bir Meclis kurulmasına karar
verildi. Meclis-i Umumi; üyelerini padişahın seçtiği ve görev süresinin hayat
boyu olduğu Heyet-i Ayan ve üyelerinin halk tarafından seçileceği Heyet-i
Mebusan’dan oluşacaktı. Türkiye Tarihi’nin ilk seçimi de Meclis-i Mebusan’ın
130 üyeliği için 1876 yılında yapılan seçimdir. Bu seçim sonunda ilk
meclis; 69 Müslüman ve 46 gayrimüslim
olmak üzere toplam 115 milletvekiliyle 19 Mart 1877 tarihinde padişah II.
Abdülhamit’in huzurunda Dolmabahçe sarayının büyük salonunda yapılan törenle
açıldı. Bu ilk Meclis'in üyeleri farklı etnik kökenlerden, dinlerden,
mezheplerden gelmelerine rağmen nezaket kuralları içerisinde gayet uyumlu
çalıştılar. Ancak bu Meclis'in çalışma süresi oldukça kısa oldu. Osmanlı-Rus
savaşı nedeniyle 28 Haziran 1877 tarihinde tatil edildi. Meclis'in ikinci
dönemi ise yeni seçilen milletvekilleriyle 13 Aralık 1877 tarihinde aynı usulle
yeniden seçilen milletvekilleriyle açıldı. Ancak birinci dönemde yakaladığı
uyumu bir daha bulamadı. Padişah II. Abdülhamit Rusların Yeşilköy önlerine
kadar geldiği bir dönemde 13 Şubat 1878 tarihinde Kanuni Esasi’nin kendisine
verdiği yetkiyle Meclis-i Mebusan-ı süresiz tatil etti.
EN UÇUK VAATLER
Süleyman Demirel'li DYP’nin bir ev ve bir arabayı
simgeleyen “Her eve iki anahtar” vaadi DYP’ye 1991 seçimlerinde birincilik
getirdi. Demirel’in Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından yerine gelen Tansu
Çiller, vaatleri daha da ileriye götürerek, iki anahtarın yanı sıra bir de “Her
mahalleye bir milyoner” sözü verdi. Siyasi tarihimizin unutulmayan
kampanyalarından biri ise, Genç Parti’nin 2007 seçimleri için yürüttüğü
kampanya oldu. Seçim meydanlarında sanatçılara konser verdiren ve döner ekmek
dağıtan Genç Parti’nin
lideri Cem Uzan’ın söylediği “Mazot 1 lira olacak” vaadi
hiç unutulmadı.
EN ŞAİBELİSİ 1946
Cumhuriyet'in ilk partisi, Mustafa Kemal'in 9 Eylül
1923'te kurduğu Cumhuriyet Halk Fırkası'dır. I. Dünya Savaşı'nın bitmesine dek
Türkiye Cumhuriyeti tek partinin hâkimiyeti altında yoluna devam etti. Savaş
ertesi değişen dünya dengelerini Türkiye'ye de yansıdı. Cumhuriyet Halk Fırkası
milletvekilleri olan Adnan Menderes ve Fuad Köprülü'nün 21 Eylül 1945'te
partiden ihraç edilmeleri ve bunu izleyen bir haftalık süreç içinde Celal
Bayar'ın partiden istifa etmesi, Türk siyasi arenasında yeni bir parti
kurulmasına sebep oldu. 7 Ocak 1946 yılında Demokrat Parti, Celal Bayar, Adnan
Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan tarafından kuruldu. DP’nin
örgütlenmesini tamamlamasına fırsat olmadan, 1947'de yapılması gereken seçimler
bir yıl öne alınarak seçim yapıldı. Seçimden önce çıkarılan 4918 sayılı
Milletvekilleri Seçimi Kanunu ile iki dereceli seçim sistemi, tek dereceli
çoğunluk seçim sistemine dönüştürüldü. Ancak "açık oy, gizli tasnif"
yöntemi yerini korudu ve denetim adli birimler yerine idari birimlerce yapıldı.
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk çok partili seçimi olan bu seçim bu özellikleriyle
“En şaibeli seçim" olarak tarihe geçti.
21 Temmuz 1946'da yapılan seçimde CHP 396, seçime ancak 16 ilde giren DP
62, bağımsızlar ise 7 milletvekili çıkardı. “Gizli oy, açık sayım” ise Türkiye
seçim tarihine 1950’de girdi. Çok partili dönemin 14 Mayıs 1950 milletvekili
seçimi, seçim öncesinde çıkarılan 5545 sayılı "Milletvekilleri Seçimi
Kanunu’na göre, tek dereceli, eşit, genel, gizli oy, açık tasnif usulüne göre
adli denetim altında yapılan ilk seçim oldu.
İLK SLOGAN
Seçim tarihimizin ilk ve en etkili seçim sloganı ve afişi
1946 seçimlerinde DP tarafından kullanıldı. Selçuk Milar tarafından bir gecede
çizilen afişte dur işareti yapan bir el resmedilmiş ve “Yeter Söz Milletin”
sloganı yazılmıştı. Afiş Türkiye’de çok partili hayata geçişi de simgelediği
için unutulmazlar arasında yer aldı. Afişten CHP'liler de çok etkilenmiş olmalı
ki Ankara'da Mili Eğitim Bakanlığı'na bağlı Teknik Öğretim Müsteşarlığı'nda
çalışan afişin çizeri Selçuk Milar'ın 20 gün sonra Urfa'ya tayini çıktı. Ama “Yeter! Söz milletindir” sloganı, DP’nin
1950’li yıllardaki üç seçime damgasını vurmasını sağladı. Bu slogan yıllar
içinde AP, DYP, ANAP ve AK Parti olmak üzere birçok parti tarafından da çeşitli
değişiklikler yapılarak kullanıldı. Bu afiş aynı zamanda o dönem parti lideri
resmi kullanılmadan hazırlanan ilk afiş oldu.
İLK ÇOK PARTİLİ SEÇİM
1908 seçimleri tarihimizdeki çok partili ilk seçim olarak
sayılabilir. Zira bu seçimlere İttihat ve Terakki’nin yanı sıra 14 Eylül 1908
yılında Prens Sebahattin tarafından kurulan Ahrar (Özgürlük) Fırkası da
katıldı. Seçim esnasında ve sonrasında nişancı taburu askerleri tarafından
korunan sandık allı yeşilli bayraklarla süslenerek bando eşliğinde belediyeye
götürülmüş, oy verme işlemi sonunda Dersiam Vekili Halis Efendi’nin dua
etmesinin ardından konuşmalar yapılmış ve sayım işlemine geçilmiştir. Aslında
tüm bu sahneler Osmanlı halkında seçim bilincinin oluşmadığı iddiasını da
çürütmektedir. İttihat ve Terakki seçimi ezici bir çoğunlukla kazanmış Ahrar
Fırkası ise İstanbul'dan mebus çıkaramamış, sadece Ankara'da Mahir Sait Bey
milletvekili seçilmiştir. 1908 seçimlerinde her iki partinin listesinde aday
olarak yer almak mümkündü.
Bu nedenle Ahrar Fırkası'nın listesinde yer alan dört
aday bu listeden seçimleri kaybetmişler ama İttihatçıların listesinde de
oldukları için seçimi kazanıp mebus olmuşlardı.
5 PARTİ SANDIĞA GÖMÜLDÜ
Türkiye’nin en ilginç seçimi ise, şüphesiz 2002 yılında
yapıldı. 1999 seçimlerinde yüzde 10’luk barajı geçip TBMM’ye girmeyi başaran
DSP, MHP, RP, ANAP ve DYP 2002 seçimlerinde Meclis dışında aldı. 2002
seçimlerine Başbakan Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki AK Parti damgasını
vurdu. AK Parti ile birlikte sadece CHP barajı geçebildi.
İLK KADIN MİLLETVEKİLLERİ
1923, 1927 ve 1931 seçmenleri erkeklerdi, tabii
seçilenleri de. Kadınlar 5 Aralık 1934'te seçme ve seçilme hakkı kazandı.
Anayasa'da yapılan bu düzenlemeyle kadınlar 1935 seçimlerinde aday oldular ve
18 kadın Meclis'e girdi. İlk kadın vekiller; Mebrure Gönenç (Afyonkarahisar),
Hatı Çırpan (Satı Kadın-Ankara ), Türkan Örs Baştuğ (Antalya), Sabiha Gökçül
Erbay (Balıkesir ), Şekibe İnsel (Bursa), Hatice Özgener (Çankırı), Huriye Öniz
Baha (Diyarbakır), Fatma Memik (Edirne), Nakiye Elgün (Erzurum ), Fakihe Öymen
(İstanbul), Ferruh Güpgüp (Kayseri ), Bahire Bediş Morova Aydilek (Konya),
Mihri Bektaş (Malatya), Meliha Ulaş (Samsun), Esma Nayman (Seyhan), Sabiha
Görkey (Sivas ), Seniha Hızal (Trabzon ), Benal Nevzad İstar Arıman (İzmir
)’dı.
UNUTULMAZ SEMBOLLER
Eskiden seçim mitinglerinde siyasi parti liderlerinin
sembolleri de ön planda olurdu. Kuşkusuz bu sembollerin en önemlilerinden biri
Süleyman Demirel’in ‘fötr’ şapkasıydı. Demirel’in, sembol haline gelen şapkasını almak isteyen
partililere karşı verdiği mücadelesi de görüntülenmişti. Demirel’in fötr
şapkasına karşın, Ecevit halkçı olduğunu vurgulamak istercesine meydanlara hep
kasketle çıktı. Ecevit’in CHP’nin başındayken giydiği mavi gömlek de seçim
meydanlarının önemli sembollerindendi. 1980’li yıllar ise, Turgut Özallı yıllar
oldu. Özal’ın konuşurken elinden tuttuğu kalem de bir sembol olarak hafızalara
kazındı.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.