Kutsal Topraklar’da Ermeniler söz konusu olduğunda dini
hayat hiç de şaşırtıcı olmayacak şekilde ilk akla gelendir: Kudüs’teki Ermeni
Kilisesi’nin resmi varlığı çok gerilere, İ.S. 7. yüzyıla kadar uzanır. Dini
hayat ise bundan da birkaç yüzyıl önce, Ermenistan’ın Hıristiyanlığı kabul
etmesinden de önceleri başlamıştır. Ermenistan’ın en ünlü kralı Büyük Tigran,
İ.Ö. 1. yüzyılda kısa bir süre egemenlik alanını Judea’ya kadar genişletmişti.
Tabii ki Hıristiyanlık, ancak bundan bir süre sonra, yüzyıllar boyu, hacıların
– hatta tacirlerin de – Ermenistan platosundan Kutsal Topraklar’a kadar
gitmelerinde başlıca rolü oynadı.
Ne var ki, Diyaspora için Kudüs yalnızca buradaki Ermeni
Patriklanesi’nden ibaret değildir (Patrikhane’ye ilişkin daha fazla bilgi için
St. James Ermeni Kardeşliği başlıklı gerçeğimize bakınız). Kudüs’te,
Hıristiyan, Müslüman ve Yahudi kesiminin yanı sıra bir de ayrıca Ermeni
kesiminin bulunması Ermenilerin varlığının bu kentin tarihinin ve kültürünün ne
kadar ayrılmaz bir parçası olduğunun göstergesidir. Yüzyıllarca Ermeni
nüfusunun önemli bir bölümünü rahipler ve ilahiyat okuyan öğrenciler
oluşturmuş, ancak meslekler de bu kesimden geri kalmamıştır. Gerçekte Ermeni
kesiminin varlığı Kutsal Topraklar’ın Haçlılar dönemindeki hükümdarı, bölgeyi
12. yüzyılda yönetmiş olan Kudüs Kraliçesi Melisende’ye borçludur. Kraliçenin
babası Avrupalı soylulardandı, ama annesi Ermeniydi ve Edessa’da (Urfa, ya da
bugünkü Şanlıurfa) Ermeni eğitimi almıştı.
Kudüs ve çevresinde yaşayanlar için 20. yüzyıl büyük bir
değişim demekti; çünkü soykırım buraya binlerce sığınmacıyı getirmişti.
Sığınmacılar Kudüs’ün, kuşaklar boyu yöreye entegre olmuş, ilk dilleri olarak
Arapçayı kullanan eski Ermeni halkından (kaghakatsis – Ermenice “kentliler”,
“yurttaşlar”) çok daha kalabalıktılar. Yerliler gerek yerel yönetimlerde,
gerekse Batı ülkelerindeki diplomatik misyonlarda yüksek pozisyonlara
gelmişlerdi. “Zuwwar” (Arapça “konuklar”) olarak adlandırılan Ermeni
Soykırımı’ndan kaçanlar Kudüs’ün, Beytüllahim’in, Yafa’nın ve diğer kent ve
kasabaların Ermeni nüfusunu artırdılar. Bu durum, her ikisi de istikrarsızlığa
ve göçe yol açan, 1948 yılında İsrail devleti kuruluncaya ve 1967’deki Altı Gün
Savaşı’na kadar devam etti. Ancak bu arada Ermeniler, canlı bir Diyaspora
yaşamını yaratan, başta sosyal ve kültürel örgütler, spor kulüpleri olmak üzere
bir dizi cemaat yapılanmaları kurdular. O dönemin önemli bir Ermeni sporcusu,
1940’da bölge şampiyonluğunu kazanan Mardo Gozukutchukian, diğer adıyla “Boksör
Mardo”ydu.
Kudüs’te seramik geleneğini ve bu alanda Ermenilerin
oynadığı rolü de unutmamak gerek. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşünün ardından
bölgeyi ele geçiren İngilizler, 1919’da kentin en önemli kutsal yapılarından
biri olan Kubbet-üs-Sahra’nın dış duvarlarının yapımı için, eski bir çini
üretim merkezi olan Kütahya’dan (bugünkü Türkiye’nin batısında bir kent) Ermeni
çini ustaları getirdiler. Ustalar ve aileleri buraya yerleştiler; çoğu kez hayvan
ve bitfi motifleri, ya da geometrik desenler, el işi mavi ve yeşil boyama ile
süslü dekoratif çini ve çömlek üretimine devam ettiler. Kudüs’ün Eski Şehir
kesiminde, Ermeni ustaların ürettiği çini sokak tabelaları vardır.
Kudüs ve çevresinde Ermeni Diyasporası son yarım yüzyıl
civarında bölgedeki siyasi istikrarsızlık koşulları nedeniyle bir takım
kısıtlamalar yaşamakta. Yine de, dini yaşamın dışında cemaat kurumları, azalan
nüfusa rağmen işlev görmeye devam etmekte. Son yirmi yıl içinde yarım ya da tam
Yahudi birey ve aileler de Ermenistan’dan göç etmekte.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. Bedross Der Matossian. “The Armenians of Palestine
1918-48”, Journal of Palestine Studies, Vol. XLI, No. 1, Autumn 2011, s. 24–44
2. Jirair Tutunjian. “Queen Melisende and Her Three
Sisters”, Keghart.com, 1 Aralık 2013
3. Tzoghig Aintablian Karakashian. “Armenian Pottery and
the Karakashians”, This Week in Palestine, 127, Kasım 2008
4. Save the ArQ
5. Wikipedia: “Armenians in Israel”
6. Wikipedia: “Armenian Quarter”
Bizi takip edin
Samples of Armenian ceramics from Jerusalem
Görsele ait bilgi
Kudüs’te Ermeni çinilerinden örnekler.
Atıf ve Kaynak
Lantuszka adlı kullanıcı tarafından eklenen, kendi
çektiği fotoğraf [CC-BY-SA-3.0], bkz. Wikimedia Commons
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.