Trabzon davası (20 duruşma), 26 Mart-20 Mayıs 1919
arasında görülür. Mahkemenin hükmü 22 Mayısta açıklanır. Davada hazır bulunan
sanıklar 7 kişidir. Mustafa Nuri, Mehmet Ali, Yusuf Rıza, kaymakam Talat, Ali
Saib, Niyazi ve Nuri. Trabzon yargılamasının 16. duruşmasında Yusuf Rıza’nın
dosyası ayrılır ve İttihat ve Terakki Partisi merkez komitesi üyelerinin
davasıyla birlikte daha sonra görülür. Trabzon yargılamasında, Trabzon valisi
Cemal Azmi ve parti sorumlu sekreteri Nail Bey’in dosyaları da gıyabında
görülerek, ikisi de gıyaplarında ölüme mahkûm edilir. Mehmet Ali 10, Mustafa
ile Nuri ise birer yıl hapis cezasına çarptırılır.
Mahkeme heyeti, Niyazi ve Talat’ın suçunu ispat eden
kanıtları görmezden gelerek, ikisini de beraat ettirir, sağlık müfettişi Ali
Saib’in sorgulanması ise, “kesin suç emareleri olmadığından dolayı” düşürülür.
Trabzon duruşmaları esnasında dinlenen şahitler sayesinde, bu bölgede
gerçekleşen katliam, zehirleme ve boğma uygulamalarının, merkezi hükümetten
talimat alan Trabzon valisi Cemal Azmi tarafından yönetilmiş olduğu tespit
edilmiştir. Bu yargılamada, Ermeni kafilelerinin yollarda katliama uğraması ve
denizde boğma olayları konularında ifadeler verilmiştir.
Özellikle 1 Nisan 1919 tarihinde görülen duruşmada ifade
veren şahitlerden Nevaret’in anlatımlarına istinaden, Ermeni kafilelerini
“korumak” niyetiyle tayin edilmiş olan 50 jandarmanın, sakat ve güçsüz binlerce
kişiyi yolda katletmiş olduğu, çuvallara doldurdukları çocukları ise nehirlerde
boğdukları öğrenilmiştir.
Davanın 3 Nisan 1919 tarihli duruşmasında okunan şahit
Siranuş’un yazılı ifadesine göre İttihat ve Terakki Partisi’nin bazı üyeleri
tarafından, tüm Ermeni erkeklerin katledilmiş olduğu belirtilmektedir.
Aynı duruşmada, dinlenen bir diğer kadın şahidin
ifadesine göre, Kumkale’ye gönderilme bahanesiyle tutuklanan erkeklerin bir
kısmı Cemal Azmi’nin talimatıyla kurşunlanarak, kalanı ise boğularak
öldürülmüştür.
Şahit, Rusya vatandaşı Vardan’ın hastanede zehirlenmiş
olduğu, Ermeni çocuklarının bir kısmının Değirmendere yönüne gönderilmiş,
kalanların ise Niyazi’nin komutasında kayıklarla açıldıktan sonra denize
atılmış olduğunu belirtir.
Aynı oturumda söz alan, sanıklardan kaymakam Talat, “Bu
işin çok gizli olmasından dolayı” şahidin bu önemli kararlardan haberdar
olmasıyla ilgili hayretini gizleyemez.
Davanın 7 Nisan 1919 tarihli oturumunda dinlenen Fransız
vatandaşı şahit Vitali’nin ifadesine göre Trabzon’dan yaklaşık 18.000 Ermeni
tehcir edilmiştir.
Bu duruşmada da ifadesine başvurulan şahit, Ermeni
çocuklarının fıçılara doldurularak denize atıldığını kendi gözleriyle görmüş
olduğunu belirtir. Vitali’nin belirttiğine göre, bu masum çocukların cesetleri
denizin dalgalarıyla bazen karaya vurmaktaydı. Kıyıya vuran çocukların
cesetlerini toplayarak, boyunlarına birer haç astıktan sonra gömen bir Rum
kadın, yerel yöneticiler tarafından şüpheli olarak kabul edilmiş, yöneticilerin
emriyle toprak açılarak, çocukların cesetleri çıkartılmış, Rum kadın ise,
yaptığından dolayı tutuklanarak işkence görmüştür.
8 Nisan 1919 tarihinde görülen duruşmada dinlenen Fransız
asıllı şahit Perloran, Trabzon tehcirinin 5 günde, mahalle-mahalle
gerçekleştirilmiş ve Ermenilerin, şehir sınırları dışına çıkar çıkmaz soyulmuş
olduğunu belirtir.
12 Nisan 1919 duruşmasında şahit olarak dinlenen jandarma
üsteğmeni, Ermeni tehcirinden sorumlu komutan Münib’in devlet borçları dairesi
Trabzon şubesi görevlisinden edindiği bilgiye göre, Ermenilerin mavnalara
doldurulup, denize atılarak boğulmuş olduklarını belirtmiştir.
19 Nisan 1919 tarihli oturumda şahit Verjin Odabaşyan
(Nayile), “Ermeniler tehcir edildikten sonra 30-40 kadar, 2-3 aylık ve 2-4
yaşlarında çocuğu Amerikan okuluna doldurdular ve beni de onlara gözetmen tayin
ettiler. Bu kırk bebeğe günde iki kutu süt veriyorlardı, bu yüzden de birçoğu
açlıktan öldü. Günün birinde Doktor Ali Saib geldi ve “Ben bunlardan
kurtulmanın çaresini biliyorum”,- diyerek, hemen iki küfe getirtti ve bebekleri
hamsi balığı gibi üst üste istifleyerek, götürüp denize atmalarını emretti.
Daha 2-3 kişi dolmuşken, aç ve dermansız bebeklerin ağlayış ve sızlayışına
dayanamayarak oradan uzaklaştım”.
“Cakatamart” gazetesinin haklı olarak hayret ettiği gibi,
mahkeme başkanı tarafından bu ifadeyle ilgili “Çocukları denize dökmeye ne
gerek vardı, açlıktan öldüremezler miydi?”, diye garip bir karşı argüman ileri
sürülmüştür.
Bu davada şahit olarak ifadeleri alınan üst düzey
memurlardan Van eski valisi Nazım Bey ve Osmanlı İmparatorluğu bahriye nazırı
Avni Paşa’yı özellikle belirtmek gerekir.
Van valisi, 30 Nisan 1919 tarihli duruşmada verdiği
ifadesinde, Cemal Azmi tarafından ifa edilen zorbalıklar ile Nuri ve Mehmet Ali
beyler tarafından bir Ermeni kadını ve çocuklarının boğdurulduğunu belirtir.
Nazım Bey’e istinaden, yaşlı 18 Ermeni de Ordu kaymakamı Faik’in emriyle
denizde boğdurulmuştur.
Aynı oturumda ifade veren Trabzon temyiz mahkemesi
başkanı ve emval-ı metruke komisyonu üyesi Hilmi Bey, tehcir edilen Ermenilerin
yollarda imha edildiği ve denizde boğdurulmuş olduğunu belirtir.
Aynı oturumda, mahkeme reisi “feci olaylara” yerel
savcının müdahale etmesi gerektiğini vurguladığında, şahit Hilmi Bey, savcının
müdahale etme imkânı olmadığını belirtir.
Trabzon askeri sevkiyat komisyonu başkanı Ethem de aynı
gün, Ermenilerin mavnacıbaşı Yahya tarafından boğdurulmuş olduğunu belirtir.
5 Mayıs 1919 tarihli duruşmada, bahriye nazırı Avni
Paşa’nın, Ermenilerin katledilmesi niyetiyle Cemal Azmi tarafından özel çeteler
kurulduğu ve Ermeni doktorlar ve sağlık personelini öldürttüğü konusundaki
yazılı ifadesi okunur.
Trabzon davası esnasında yer bulan bir diğer ilginç
ifade, Kafkasya’dan göç etmiş olan Müslüman ve Hıristiyan Gürcülerin Ermeni
katliamlarına katılmasıyla ilgili olmuştur.
“Joğovurdi dzayn” (Halkın sesi) gazetesine istinaden,
Trabzon davsının 14. duruşmasında (5 Mayıs 1919) okunan, bahriye nazırı Avni
Paşa’nın ifadesine göre, Kafkasya’dan Trabzon’a göç etmiş olan Hıristiyan ve
Müslüman Gürcülerden oluşturulan ve “Legion Georgienne” (Gürcü lejyonu) olarak
anılan özel birlik tarafından, Ermeni kafilelerine saldırılar
gerçekleştirilmiştir.
Aynı duruşmada ifade veren Hüseyin’in sözlerine göre,
Ermenileri katletmek amacıyla, Trabzon başgardiyanı Süleyman tarafından çeteler
oluşturulmuş, Ordu kaymakamı Faik ise, 2 mavna dolusu kadın ve çocuğun denizde
boğdurulması emrini vermiştir.
Şahidin belirttiğine göre, Samsun’a götürülme bahanesiyle
mavnalara bindirilen bu insanların cesetleri ertesi günü kıyıyı doldurmuştu.
Lazistan, Canik ve Trabzon bölgeleri soruşturmalarıyla görevli adliye müfettişi
Kenan, Ermeniler ve Rumların denizde boğdurularak yok edildikleriyle ilgili
vermiş olduğu ifadede, bu olayların failinin, valini kendisi olduğunu belirtir.
13 Mayıs 1919 tarihinde görülen davada dinlenen,
Teşkilat-ı Mahsusa yöneticilerinden Alman Yarbay Ştange’nin (Stange) emirerliği
ve tercümanlığını yapmış olan süvari teğmeni Harun Bey, hastanede Ermenilerin
zehirlenmesi ve Samsun ile çevresindeki Ermenilerin yok edilmesiyle ilgili
duyumlara sahip olduğunu belirtmiştir.
“Alemdar” gazetesinin 16 Nisan 1919 tarihinde yayınlanan
ve Trabzon Ermenilerinin tehciri ile katliamlarıyla ilgili iddianamede,
belirtilen vilayette gerçekleştirilmiş olan korkunç katliamların sistematik
karaktere sahip olduğu vurgulanmaktaydı:
“Trabzon Taktil (kitlesel öldürmeler) ve Tehciri.
İddianamenin Kıraatı (okunması)
Divan-ı Harb-i Örfi dün Reis Mustafa Paşa’nın taht-ı
riyasetinde (başkanlığı altında) içtima ederek Trabzon tehcir ve taktilinde
medhaldâr (karışmış) olmakla maznun bulunanların muhakemelerine devam etmiş ve
müddeiumuminin (savcının) iddianamesi ber-vech-i âtî (aşağıdaki gibi)
okunmuştur:
“Ermenilerin tehciri hakkında İttihat ve Terakki
hükümet-i merkeziyesince ittihaz olunan (kabullenen) mukarrerâtın (kararların)
Trabzon vilayeti merkeziyle mülhak (ilhak edilmiş) kurâsında (karyeler) tatbik
ve icrası sırasında: Evvela Ermeni zükûrunun (erkeklerinin) ve onu müteakib
muâmelât-ı tehciriyenin kendilerine de teşmil edilen nisvân (kadınlar) ve
sıbyânın (çocukların) tayin edilen mahallere sevkleri esnasında bunların bir
kısmını Değirmendere cihetlerinde bîrahmâne (merhametsizce) katl, sıbyan ve
nisvânını kayıklara bilirkâp deniz açıklarında denize atarak boğmak suretiyle
telef (yok olma), bir kısmını Hilal-i Ahmer Hastahanesi’nde tedavi maksadıyla
suver-i muhtelife (çeşitli suretler) ile tesmim (zehirleme), bunu müteakib
emvâl, nukud, mücevherât vesair zî-kıyem (değerli) eşyalarını yağma eylemek
gibi bütün âlem-i beşeriyetin (insanlığın) bir lanet ve nefretle yâd edeceği
(anacağı) fazayih (ayıplar) ve ef’âl-i (işlemler) cinâiyeye ictisâr
(cesaretlenme) eylemekle müttehem (maznun) el-yevm (bugün) hal-i firarda
bulunan Trabzon Valisi Cemal Azmi ve murahhas Nail ve hâzır-ı bilmeclis bulunan
Mehmet Ali, Mustafa, Niyazi, Nuri ve rüfeka-yı sairesi bu azîm (çok büyük)
kitali (öldürmeyi) vücuda getirmek hususunda her birerlerinin derece-i dahl ve
iştirâkleri tayin-i cezaya esas olacaktır. Evvel-i emirde (herşeyden önce)
bunların tedkiki lâzime-i kanuniyedendir. Cemal Azmi, murahhas Nail Beyler
kimlerdir? Bunlar devlet ve hükümet memuru olmayıp devletin hasbe’t-tesadüf
zimâm-ı umûrunu (işlerini idare eden) dokuz sene evvel her nasılsa ellerine
geçirerek her birerleri bilistiklâl veya bir diğerine muâvenet suretiyle biliştirâk
envâ-i mezâlim (zulüm türleri), kital, irtikâbât (rüşvet yemeler),
suistimâlât-ı mütevâliye (üst üste olan) ile hükümet-i seniyyeyi bugünkü vaz’-ı
hazîne düşüren tahribkâr (yıkıcı) ellerden, vahşi zihniyetlerden müteşekkil
İttihat ve Terakki denilen haydut çetesinin Trabzon mümessil-i (temsilci)
cinâîlerindirler.
İşte makam-ı iddiânın Cemal Azmi ve Nail haklarındaki
nokta-i nazarı ve beyanatı budur. Şu itibarla bu ikisi fâil-i asıl, âmil-i
müdebbirdir (evvelden düşünüp işleri ona göre yapan). Cemal Azmi, murahhas Nail
bir kişi olmak münasebetiyle bu azîm kitali bittabi vücûda getiremezler.
Tertibât ve tasavvurât-ı cinâiyelerini mensub oldukları çetenin matlûb
(istenilen şey) ve mültezimi (bir şeyi kendi üzerine lazım eden) olan şekilde
yapmak için birçok aletlere arz-ı ihtiyâc ediyorlardı. Bu aletlerin tedârikinde
(sağlama) tatbik ettikleri usul ve meslek de bu aletlerin kendilerinden daha
basit, daha mahdûdü’l-fikr hulâsa gayrin nüfûz ve kudretinden istiâneye alışmış
kendi sa’y (çabalama) ve gayretiyle müktesebât-ı (kazançlar) ilmiyyesiyle
terakki, teali imkânını kendileri için münseleb olmuş adamlardan intihab ve
tedârikinde tatbik olunan usul ve takib edilen nazariye de bu idi. Hiç şübhesiz
ki âlem-i insaniyeti dilhûn (yüreği kanlı) ve müteessir (üzüntülü) eden bu
cinayetlere az çok kitabda meşgul olmuş bütün feyz ve rifatını müktesebât-ı
ilmiyyesinden bekleyen insanlar iştirak edemezdi. Şu itibariyle icra kılınan
tahkikat ve esnâ-yı muhakemede istima olunan şuhûdun (şahitlerin) ve birçok
kesânın (insanların) müdellel (delilli ve isbatlı olan) ihbarâtı, Vehib
Paşa’nın evrak miyanında mahfuz (gizlenmiş) raporlarından istinbat (bir söz
veya bir işten gizli bir mânâyı meydana koymak) olunan netayic-i kanuniyeye
nazaran (kanuni sonuçlara göre):
Cemal Azmi, murahhas Nail’in hareket-i vâkıaları hem-fiil
olmaları itibariyle kanun-ı cezanın kırkbeşinci maddesinin delaletiyle
yüzyetmişinci maddesine temas ettiği bu suretle tecziyeleri ve Niyazi, Mustafa,
Nuri, Mehmed Ali ve Doktor Saib Beylerin ef’âl-i cinâiyeyi i’dâd (hazırlama) ve
teshil (kolaylaştırma) eylemesinde bilerek fâil-i aslîlere muâvenette
bulunmaları hasebiyle bu cinayetin fer’an (ikinci dereceden olarak) zîmedhali
olduklarından, ancak bunlardan Doktor Saib tabib olmak sıfatıyla bir tabib için
hastayı tesmime ihtiyaç yoktur. Çünkü mikdar-ı fenniden fazla verilen devalar
hastayı öldüreceği gibi ciddi bir teşhis hilafına aynı maksadın yanlış tedavi
neticesiyle de husule geleceği tabiidir. Bunu akıl ve mantık ve kanun kabul
edemez. Vücudu farz olunsa dahi mahallinde feth-i meyyit ve otopsi yapıp evvela
o ölenlerin vefatını intâc eden (doğuran) nev’-i sem anlaşıldıktan sonra bu da
esbâb-ı sübûtiyyeye (olmulu sebepler) iktiran ederse o fiilin fâili olabilir.
Bugün ise buna imkân olmadığından bundan dolayı bu cihetten mumaileyhin
beraatine yalnız çocukları küfe ile nakl gibi hem-fiil olanların harekât-ı
cinâyâtkârânesine muâvenette bulunması hasebiyle diğerleriyle beraber harekât-ı
vâkıalarına temas eden kanun-ı cezanın kırkbeşinci maddesinin fıkra-i saniyesi
delâletiyle yüzyetmişdördüncü madde mucibince tecziyelerini, Kaymakam Talat
Bey’in tehcir ve taktil ve tekâlif-i harbiye komisyonlarında zerre kadar
kanaat-bahş-i vicdan olacak suistimalatına şuhûd ve delâile dest-res (isteğine
ulaşan) olunamadığından mumaileyhin de beraatini taleb ederim.
Bundan sonra müdafaa vekillerinin müdafaalarının istimâı
zımnında muhâkemenin Cumartesi günü saat dokuz buçuğa tatil olunduğu taraf-ı
riyasetten tebliğ olunarak muhâkemeye hitam verilmiştir”.
Alemdar, 16 Nisan 1919
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.