Stefo Benlisoy
Rumların ya da sair “azınlık” toplulukların
“nostaljikleştirilmesine”, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal güncelliğinden
bağımsız sevimli bir folklorik unsur haline getirilmesine karşı çıkmanın peşine
düşmek gerekiyor. 6-7 Eylül 1955 pogromu esnasında İstanbul’da tam yetmiş üç
kilise ateşe verilir ya da yağmalanır. Din adamları aşağılanır, dövülür,
öldürülür. Rum mezarlıkları da saldırılardan payını alır. 6-7 Eylül Beykoz’dan
Samatya’ya İstanbul’da Rumların yaşadığı neredeyse tüm semtlerde evlere, iş
yerlerine, kiliselere, okullara hatta mezarlıklara karşı bir saldırıdır.
İstanbul’un büyük bir bölümünde yüz bine yakın insanın seferber olduğu bu
saldırılarda yaklaşık 15 kişi öldürülür.
Merkezden uzak semtlerde saldırılar
özellikle hanelerin basılması ve insanların dövülmesi biçimini alır. 6-7 Eylül
gecesi iki yüz kadar kadına saldırganlarca tecavüz edildiği söylenir.
Dolayısıyla “hadiseleri”, Cumhuriyet tarihinde İstanbul’da yaşanmış en büyük ve
kitlesel “pogrom” hareketi olarak tanımlamak gerek. 6-7 Eylül basitçe
kozmopolit Pera’da “varlıklı” Rumların mallarının yağmalanmasından, Müslüman
İstanbul’un kozmopolit Pera’ya olan hıncının bir ifadesinden ibaret “olaylar”
değil, devletin bizzat örgütleyicisi ve destekleyicisi olduğu devasa bir
pogromdu. Özel Harp Dairesi eski başkanı Sabri Yirmibeşoğlu’nun deyimiyle “6-7
Eylül de bir Özel Harp işiydi ve muhteşem bir örgütlenmeydi”. Bu anlamda 6-7
Eylül ancak Türkiye tarihindeki Maraş ya da Çorum gibi başka katliam girişimleri
ya da pogromlarla mukayese edilebilir.
İşte bu “olaylar” esnasında ve hemen sonrasında,
İstanbullu fotoğrafçı ve gazeteci Dimitri Kalumenos, tahrip edilen kiliselerin
fotoğraflarını gizlice çekmeyi becerir. Dahası, ilan edilen sıkıyönetime rağmen
fotoğrafların yurtdışına çıkarılmasını ve dış basında yer almasını sağlar.
Kalumenos, bu hareketinin bedelini elbette ödeyecektir. Yetkililer,
saldırıların vahametini belgeleyen fotoğrafların bir de yabancı basın yayın
organlarında yayımlanmasını sineye çekmeyecektir. Kalumenos önce tutuklanır,
ardından da 1958 yılında sınır dışı edilir; doğduğu toprakları bir daha
göremeyecektir. Kalumenos’un daha sonra yurtdışında Hıristiyanlığın Çarmıha
Gerilişi başlıklı albümde topladığı dört yüzü aşkın fotoğrafta pogromun
Türkiye’de pek tanıdık olmayan boyutları gözler önüne serilir.
İşte Bakanlar Kurulu kararıyla yasaklanmış bu albümde yer
alan fotoğraflardan Türkiye’de hiç yayımlanmamış bir seçki Serdar Korucu
tarafından “Patriklik Fotoğrafçısı Dimitrios Kalumenos’un Objektifinden 6/7
Eylül 1955” adıyla kitaplaştırılarak pogromun 60. yılında İstos Yayınevi
tarafından yayımlandı. Kitap hala oldukça yaygın olan “zengin azınlık”
efsanesine önemli bir darbe vuruyor. 6-7 Eylül’ün ortak görsel hafızası genelde
İstiklal Caddesi üzerindeki yağmanın, yerlere saçılmış malların ya da caddenin
ortasındaki tankların görüntüleriyle şekillenmiştir. Kalumenos’un
fotoğraflarının sergilendiği kitaptaysa Edirnekapı’dan Hasköy’e, Samatya’dan
Kurtuluş’a yanmış, yıkılmış, yağmalanmış kilise ve ayazmaları, parçalanmış, içi
dışına çıkartılmış, kemikleri ortalığa saçılmış mezarları görürüz. Sanki
kiliseler İstanbul’un yüzünden silinmek istenmiştir. Hedeflenen sadece yaşayan
Rumlar ya da sair “azınlıklar”, onların evleri, iş yerleri değildir;
gayrimüslimlerin kent mekânındaki izleri, geçmişleri, kutsalları, mezarları
ortadan kaldırılmak istenmiştir. Saldırı, kelimenin gerçek anlamında
topyekûndur. Büyük bölümü Türkiye’de ilk kez yayımlanan fotoğraflar o gece
zarar görenlerin, hadiselerden sorumlu tutulanların, olayları uzaktan
izleyenlerin ve mağdurlara yardım edenlerin şahitlikleri ile bir araya
getirilerek canlı bir anlatımla yaşananları bugüne taşır.
Yüzleşme ama nasıl?
Peki, artık bunca yıl sonra 6-7 Eylül’le yüzleşildi
denebilir mi? Soruya soruyla karşılık vermek belki de en iyisi: Giderek artan
bir sıklıkta Kürt ve Alevi karşıtı linç vakalarıyla, hatta mini pogrom
girişimleriyle karşı karşıya kalırken, yani 6-7 Eylül’ün “ruhu” dimdik
ayaktayken böyle bir iddiada bulunulabilir mi?
Gayrimüslim toplulukların düşmanlaştırılması, siyasal
ihtilaflarda bir “seferberlik aracı” olarak kullanılması bizde egemenlerin
farklı fraksiyonlarının, çelişkileri olsa da temeldeki birlik ve bütünlüğünün
göstergelerinden biridir. Üstelik ne zaman toplumsal muhalefet kabaracak olsa
onu gayrı millilikle itham etmek, azınlık karşıtı milliyetçi-ırkçı temalarla
bir karşı seferberlik yaratmak adettendir. Daha yakın zaman önce, sosyal medya
mecralarında Gezi direnişinin Rum, Yahudi ya da Ermeni “gavurunun” işi olduğuna
dair sayısız “yorum” cirit atmaktaydı. Yeni Akit adlı seçkin gazetenin, üstelik
“akil insan” sıfatı da verilmiş yazarı Hasan Karakaya da bu koronun bir parçası
değil miydi? “Eylemciler kimden yana… Bizden yana mı, Gavur’dan yana mı?” diye
sormaktaydı kendisi. Hasılı “gavurun” bizde siyaseten kullanım alanı bir hayli
geniştir. Türlü otoriterliklerin cenderesine sıkışmış bir siyasal zihniyet
dünyasında bu doğaldır belki de. Siyasal hayatımız, “Türk bu ülkenin yegane
efendisi, yegane sahibidir. Saf Türk soyundan olmayanların bu memlekette bir
tek hakları vardır. Türklere hizmetçi olma hakkı, köle olma hakkı” diyen Mahmut
Esat Bozkurt’la, “temizlenmesi gereken başlıca hain ve muzlim unsurlar,
dönmeler ve Yahudilerdir. Ardından Rumlar, Ermeniler ve sair ufak-tefek
topluluklar gelir” diyen Necip Fazıl Kısakürek’in takipçileri arasındaki
kayıkçı kavgasına sıkıştıkça da bu böyle devam edecek.
İşte bu yüzden “geçmişle yüzleşme” dediğimiz şeyin mazide
bir yerlerde duran objektif bir geçmişin pasif bir biçimde hatırlanması, geriye
çağrılması değil, tam aksine bugünkü gerçeklik bağlamında yeniden hatırlanması
olduğunu unutmamak gerek. Ülkenin batısında ve doğusunda Kürtlere yapılan
saldırılarda 6-7 Eylül gecesini görebildiğimizde bu tarihle gerçek manada
hesaplaşmaya başlayacağız. Yoksa 6-7 Eylül ile “yüzleşme” denen şey,
İstanbul’un kozmopolit mazisine dair orta sınıf fantezilerinin ürünü boş bir
hayıflanmanın, bir statü söylemi olarak ekalliyet muhipliğinin ötesine
geçmeyecek. Rumların ya da sair “azınlık” toplulukların
“nostaljikleştirilmesine”, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal güncelliğinden
bağımsız sevimli bir folklorik unsur haline getirilmesine karşı çıkmak ve
bilakis nostaljiyi hâlihazırda devam eden pratikle ikame etmenin peşine ısrarla
düşmek gerekiyor. Bak(a)madığımız fotoğraflara bakmanın artık zamanıdır.
PATRİKLİK FOTOĞRAFÇISI DİMİTRİOS KALUMENOS’UN
OBJEKTİFİNDEN 6/7 EYLÜL 1955
Hazırlayan: Serdar Korucu
İstos, 2015
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.