1914’deki Rum ve 1915’deki Ermeni tehciri ile
Anadolu’daki belli başlı aileler yabancılardan kalan mülke kolay yoldan
konmuşlardı. Cumhuriyetin ilk yıllarındaki özel sermaye, dönme ya da
Selanik’den göç edenler (Bezmen, Titiz, Yalman vb.) tarafından oluşturuldu.
Sonraları Türkiye'de öne çıkan büyük sermaye gruplarının bazılarının kökenleri
Cumhuriyetin ilk yıllarına dek uzanmaktadır. İş Bankası bu dönemde en hızlı
gelişimi sergilemiş ve sonraki dönemlerde de büyümesini sürdürmüştü. Bunun
dışında Koç, Sabancı, Çukurova gibi büyük grupların kurucuları 1920'lerde iş
dünyasında henüz ilk adımlarını atıyorlardı.
Vehbi Koç kendi
adına ilk şirketini kurup İstanbul'dan Ankara'ya mal getirip satmaya ve Ford,
Mobil gibi firmaların temsilciliğini yapmaya başlarken; Hacı Ömer Sabancı,
Adana'da pamuk ticareti ile uğraşmaktaydı. Yaşar grubunun kurucusu Durmuş
Yaşar, 1927 yılında Rodos'tan İzmir'e gelerek başladığı boya ve gemicilik
malzemesi ticaretini sürdürüyordu. Çukurova grubunun kurucuları Eliyeşil ve
Karamehmet aileleri ise Tarsus bölgesinde büyük toprak sahipleriydi.
Ancak, Çukurova
grubu, 1887'de Rum azınlıklar tarafından kurulan bir iplik fabrikasını 1925
yılında ele geçirerek erken bir tarihte sanayici kimliği de kazanacaktı.
Adana'da Fransız işgalinin 1921'de sona ermesinin ardından Ermeni Aristidis
Simyonoğlu’nun bez fabrikası, Kayseri mil-letvekili Nuh Naci Yazgan tarafından
(Kadir Has'ın babası) Nuri Has ve diğer iki ortakla beraber devralınarak Milli
Mensucat Fabrikası'na dönüştürülmüştü. Türkiye’de özel sektörün gelişmesinin
önünde en büyük engellerden biri olarak yabancıların, özellikle Yahudilerin
ticaretteki hâkim rolleri görülmekte idi. 1942’de çıkarılan Varlık Vergisi,
Yahudilerin dışlanmasına yönelikti ve İstanbul’da sermayenin değişimini
başlattı. Vergisi'ni ödemekte zorluk çeken azınlıkların çoğunun mülkleri
haczedildi ya da bizzat kendileri tarafından satışa çıkarılarak düşük fiyatla
el değiştirdi. Kısacası, Varlık Vergisi uygulamada gayrimüslimlerden
Müslüman-Türk kapitalistlere sermaye aktarımı anlamına geldi.
Türkiye’deki
Yahudi iş adamları arasında Üzeyir Garih, Jak Kamhi, İshak Alaton ve Bursa’da
öldürülen ünlü tefeci Malki en çok tanınanlardır. Bunların dışında Hazar Türkü
Museviler ve Karatay Türkü Museviler orta sınıf iş adamları idi. Karatay Türkü
iş adamları bugünkü Karaköy’ü kuranlar olup, sayıları 30’a kadar inmiştir.
Selanik dönmesi (Sabatay) olarak bilinenler ise daha çok tekstil dünyasında
hâkim yer edinmişken, daha sonra bu üstünlüklerini kaybettiler. Cumhuriyetin
başlarında bazı ithal malların satılmasında ve devlet ihalelerinde Yahudi
ailelerin çok büyük avantajları olmuştu. 1954 yılında Galata’da Üzeyir Garih
ile İshak Alaton’un beş bin lira sermaye ile kurdukları Alarko Holding’in
bugünkü gücüne ulaşmasında, 1958’de dönemin başbakanı Adnan Menderes’in
kendilerine Ankara’da kurulacak olan bir para matbaasının havalandırma
tertibatının ihalesini vermesinin önemli rolü oldu.
Koç ve Sabancı’nın
ismini duyulması İkinci Dünya Savaşı sonrasında başladı. Türkiye’de zengin
kesimin oluşmasında en önemli etkenlerden biri hükümet ihaleleri olagelmiştir.
Koç’un CHP iktidarı döneminde Numune Hastanesi ihalesini alması ilk örneği
teşkil etmektedir. 1946 yılında ABD’den General Electrics ile anlaşarak
Türkiye’de ampul fabrikasını kurması Koç ailesi için dönüm noktası oldu. Koç,
daha sonra Amerikalılarla traktör ve otomotiv işine girdi. Sabancı ise
1950’lerde Demokrat Parti’nin zengin ettiği ailedir. Sabancı, Koç’a göre daha
milli projelerle çalışırken, yurt dışına özellikle otomotiv sektörü (Toyota
vb.) ile açıldı. Aydın Doğan, Koç’un bayisi ve koruması altındadır.
Yabancılarla ortaklık yabancı devletin de korumasından faydalanmak demekti. Bu
zorunluluğun diğer yüzü ise yabancılara tamamen pazarı kaptırmak yerine pay
sahibi olabilmekti. Daha sonra Türkiye’ye Arap sermayesi (Karamehmet, Ercan
Holding, Çiftçiler vb.) gelmeye başladı. İkinci Dünya Savaşı yıllarında önemli fiyat
artışları ve savaş dönemi yokluk-ları ticari birikimin hızlanmasına vesile
oldu, genellikle devlet kadroları ile yakın ilişki içinde birçok yeni tüccar
ortaya çıktı. Yabancı dil bilmeyen Koç, Türkiye’deki Yahudiler üzerinden
yabancılarla ilişkiyi tercih etti. Elektrifikasyon ve elektrik malzemelerinin
satışı ile piyasaya giren Burla Biraderler’in de gerek devletten aldıkları
ihalelerle ve gerekse Türk işadamlarıyla yürüttükleri ortak çalışmalarla kısa
zamanda büyük güce ulaştılar. Vehbi Koç’un arkasındaki ‘gizli kahraman’ olarak
bilinen Bernar Nahum’un da Koç Grubu’na Burla Biraderler’den 1944 yılında
transfer edildi. Koç’un özellikle yurtdışı ilişkilerinin arkasında hep Bernar
Nahum’un uluslararası seviyede güçlü bağlantıları yatıyordu. Elektrik ampulü,
taşıt lastikleri, buzdolabı, çamaşır makinesi, Anadol otomobili üretimi gibi
başlangıçta çok zor gibi görünen sektörlere girilmesinde Nahum’un hayal gücünün
ve uygulama üstünlüğünün payı büyüktü.
Koç grubu, bu
dönemde Oliver (traktör), U.S. Rubber (oto lastiği) ve Siemens (elektrikli
cihazlar) firmalarının temsilciliklerini almış, Ford bayiliğini Anadolu'nun
çeşitli bölgelerini kapsayacak şekilde genişlet¬miş, yurtiçinde yeni ticaret
şirketleri oluşturmuş, ayrıca ilk yurtdışı ticaret şirketini ABD'de 1945
yılında kurmuştu.
Hacı Ömer Sabancı,
1948-49'da Adana'nın önde gelen tüccarlarından Alber Diyap'la birlikte pamuk
ihracatına başlarken; Borusan grubuna ait İstikbal Ticaret bu yıllarda
demir-çelik ithalatı ve kuru meyve ihracatı, Çukurova grubu ise Caterpillar iş
makinelerinin ve çeşitli tarım araçlarının temsilciliğini yapmaktaydı. Savaşı
izleyen yıllarda, özel girişimin öncülüğünde hızlı bir banka kurma çabası
vardır. Ziraat Bankası ve iş Bankası dışında kalan dört büyük banka bu dönemde
kuruldular. Yapı ve Kredi Bankası (1944), Garanti Bankası (1946), Akbank (1948)
gibi son¬raları Türkiye bankacılık sektöründe ilk sıraları alacak olan bankalar
birkaç yıl içinde faaliyete geçtiler. 1949 yılında Sanayi ve Kalkınma
Bankası’nın (TSKB) kurulması ile ABD istediği kişiye istediği kadar kredi
vermek ve Türk ekonomisine yön vermek için vasıta edindi. Bu krediler bugünün
zenginlerini oluşturdu. 30'lu yılların başında Atatürk tarafından yüksek ziraat
tahsili yapmak için yurtdışına gönderilen Ali Numan Kıraç, İkinci Dünya
Savaşı'nın bitimiyle Amerika'nın başlattığı Marshall yardımlarının dağıtımında
görev aldı. Mehmet Barlas'ın babası Cemil Sait Barlas'la beraber kime hangi
yardım dağıtılacaklarına karar veriyorlardı. İlk büyük yardım paketi içinde
Türk çiftçisini pulluktan ve kara sabandan kurtaracak traktörler ithal edildi.
1940'lı yıllarda
atölye ölçeğinde imalata başlayan Akkök (iplik ve dokuma), Eczacıbaşı (ilaç ve
seramik fincan), Yaşar (boya), Ülker (bisküvi) gibi gruplar, 1950'li yıllarda
bu faaliyetlerini tipik olarak TSKB kredileri ile fabrika ölçeğine taşıdılar.
Türk Traktör'ün Türk sermayedarı Vehbi Koç oldu. 1955 yılında yaşanan 6-7 Eylül
olayları da Rum ve Ermeni mallarına el konulması da belirli bir zengin kesim
yarattı. Erdoğan Demirören, Beyoğlu’ndaki Rum menkullerini ele geçirenlerin
başında idi. Bundan sonra iktidarla işbirliği yapan aileler İnönü ve Menderes
zamanında ihaleler alarak zengin oldular. 1960’larda ise ABD’de çıkarılan PL
480 kanunu ile buğday, süt tozu, tavuk gibi ihtiyaç fazlası Amerikan mallarının
Türkiye gibi ülkelere gönderildi. Bunların karşılığında oluşturulan fon ile
İstanbul’dan İzmit’e kadar kurulan fabrikalar finanse edildi. Böylece ABD,
Türkiye’nin bugünkü zengin kesimini ve sermaye dağılımını, kendi deyimiyle
kalkınmasını sağladı.
12 Mart
muhtırasından üç hafta sonra, 2 Nisan 1971 günü imzalanan bir protokol ile
kurulan TÜSİAD, açıkça finans kapitalin örgütüdür. Derneğin ilk ku-rucuları
İstanbul ve İzmir'in büyük sermaye gruplarının (Koç, Sabancı, Eczacıbaşı,
Sapmaz, Tekfen, Bodur, Boyner, İzmir'den Yaşar, Özakat, Özsaruhan)
temsil¬cileriydi. TÜSİAD'ın 'dışa açılma' talebi 1970'lerin ikinci yarısında
şekil kazanmaya başladı. 1978 yılına gelindiğinde TÜSİAD, AET'ye tam üyelik
için harekete geçilmesini ve ekonomide yapısal bir değişimi öneriyordu. 1978
yılın¬da bir heyetle ABD'ye ziyaret gerçekleştiren TÜSİAD, bu ülkede IMF, Dünya
Ban¬kası ve finans çevreleriyle görüşecek; görüşmeleri izleyen günlerde
kapsamlı bir istikrar programının uygulamaya konması için Ecevit hükümetine
baskı yapmaya başlayacaktı. 24 Ocak Kararları ile ilan edilen ve 12 Eylül
darbesi ile uygulanma olanağı bulan politikaların özelliği, TÜSİAD tarafından
açıklanan 'dı¬şa açılma' ve buna eşlik edecek düzenlemelere yönelik önerilerin
karşılık bulmuş olmasıydı. Nitekim 12 Eylül’ün ilk icraatı her türlü sendikal
faaliyeti ve grevleri yasaklamak oldu. TÜSİAD'ın dışa açılma yönündeki
talepleri 24 Ocak 1980 kararlarında karşılık buldu. 24 Ocak 1980’deki odak
değişikliği ile Türkiye’de kapitalizm, kendisini güdecek iktisadi liberalizme
teslim edildi. Türkiye'de genellikle TÜSİAD çevresinde yer alan büyük sermaye
gruplarının 1990'lardan itibaren belirli bir rekabetle karşılaştıkları,
1990'ların ikinci yarısın¬da kısmi bir güç kaybı yaşadıkları, ancak 2000'li yıllarda
hem uluslararası ölçek¬te hem de ülke içinde bir dizi hamle ile konumlarını
sağlamlaştırmaya yöneldik-leri söylenebilir. Türkiye’deki büyük sermaye biri
1980'li yılların başında, diğeri ise son yıllarında olmak üzere iki büyük
tasfiye dalgası yaşadı.
1980'li yıllarda
ayakta kalabilen (çoğu banka sahibi olan) büyük sermaye grupları, zor duruma
düşen işletmeleri ele geçirerek büyümelerini hızlandırdılar. Daha önceleri
fazla karşılaşılmayan 'ele geçirme' olgusu 1980'lerde çarpıcı bir artış
sergiledi. Toprak, Zorlu, Ciner, Çalık, İhlas gibi gruplar 1980 sonrasında pek
çok kez hukuk sistemi ile olan sorunlarını bir şekilde aşarak büyümüştür.
Holding formu, çok sayıda şirketi bir merkezden yönetmek ve bir 'iç sermaye
piyasası' oluşturmak için elverişli bir kurumsal biçim olarak yaygınlık
kazandı. Yalnızca üç grup (Koç, Sabancı, İş Bankası) İMKB'deki toplam
sermayenin 1988'de yüzde 43'ünü, 1991’de yüzde 45'ini, 1994'te yüzde 27'sini,
1998'de yüzde 34'ünü elinde tutmaktaydı. 2001 yılına gelindiğinde, İMKB'de işlem
gören şirketlerin toplam sermayesinin yüzde 57'si, 5 büyük gruba ait 55
şirketin elindeydi. 1980'lerden itibaren, özellikle Anadolu kentlerinde büyüme
arzusundaki sermayeler için açık olan bir yol, 'İslami sermaye' denilen kesim
içinde yer almak biçiminde ortaya çıktı. Bunda önemli bir neden, küçük
işletmelerin kredi sistemin¬den dışlanmış olmalarıydı.
Alternatif olarak,
1980'lerde 'özel finans kurumları' (faizsiz bankacılık) adı altında başlayan
sistemde, genelde İslami cemaatlerle bağlantılı Anadolu Finans, İhlas Finans
(Işıkçılar cemaati), Asya-Finans (Bank Asya, Fethullah Gülen cemaati) gibi
kuruluşlar ve Al Baraka, Faysal Finans, Kuveyt Evkaf gibi Arap sermayeli
firmalar bulunmaktaydı. Özellikle 2001 krizi sonrasına Derviş-IMF iktidarı ile
özelleştirmenin önü iyice açıldı. Kemal Derviş, 2001'de IMF'ten aldığı 40
milyar doları batacak bankalara verdi. Aynı yılın Ağustos ayında Üzeyir Garih
ortadan kaldırılıyordu. Garih, inanılmaz bir tehditle karşı karşıyaydı.
İstenilen parayı vermesi mümkün değildi. Ortağı İshak Alaton ise Erdoğan,
Başbakan olduktan sonra gizli kabinesinde yer aldı. Erdoğan’ın beynini
yönlendiren ilk beş kişiden birisi arasındaydı. 2003 yılından sonra
‘özelleştirme’ adı altında cumhuriyetin 80 yıllık kazanımlarının küresel
sermayeye satılması, ‘Levanten burjuvazi’ ve bir kısım ‘sonradan görme’ varlık
sahiplerinin şirketlerini, bankalarını, arazi, mesken ve arsalarını yabancılara
satmaları ile Türkiye’deki sermaye hareketleri içinde doğrudan yabancı sermaye
yatırımlarının payı hızla arttı. Borç niteliğinde Türkiye’ye gelen yabancı
sermaye 2003’ten sonra rekor düzeyde yükseldi.
Bugün Türkiye’de
15.000 Avrupalı yatırımcı şirket bulunmakta ve borsasının %60’ı yabancıların
elindedir. Özelleştirmeler ile sadece milli sermaye değil, egemenliğe de darbe
vuruldu. Pek çok fabrika Türkiye’de gibi gözükse de mülkiyeti yabancılara
aittir. Sermaye kendini koruma aracı olarak medya vasıtası edinmeyi de bir
sigorta aracı olarak görmeye devam etse de, Türkiye’deki baskılar medyayı da
içine almakta, gündemi karartmaktadır. 2007 yılından itibaren AKP’nin yeşil
sermayeye yer açmak için başlattığı tasfiye harekâtı büyük sermaye grupları ile
aralarında kırılmaya neden oldu.
Türkiye
ekonomisinde uzun yıllardır hâkim konumda bulunan büyük gruplar (özellikle
TÜSİAD çevresi) yavaş yavaş 'devre dışı' kaldı; bun¬ların yerini ise AKP
tarafından kollanan 'yandaş' sermayeler ve MÜSİAD almaya başladı. Bir yandan
özellikle medya sahibi 'eski' gruplar üzerindeki sıkı maliye de¬netimleri ve
kesilen cezalar, bir yandan da kamu ihaleleri ve özelleştirmeler yo¬luyla
yandaşlara aktarılan rantlar, büyük sermaye içindeki çekişmeyi özetlemektedir.
AKP, kendi 'organik burjuvazisini' yaratmak için uğraş¬makta ve TOKİ ihaleleri,
yerel yönetimler gibi kanallar aracılığıyla bu grubu beslemektedir.
Bununla birlikte,
AKP'nin neo-liberal politikalarından TÜSİAD çevre¬sindeki büyük sermaye de
nemalanmaya devam etmektedir. Türkiye ekonomisinde büyük sermaye gruplarının
belirgin ağırlığı devam etmektedir. Son yıllarda Türkiye’de bir yandan yeşil
sermaye içinde MÜSİAD (Çalık, Emine Erdoğan vb.) ile TUSCON (Gülen cemaati)
arasında rekabet başladı. Bu rekabete son zamanlarda Başbakan ve hükümet
üyelerinin sık sık toplantılarına katıldığı diğer bir yeşil sermaye kuruluşu
olan TÜMSİAD katıldı.
Doç.Dr.Sait Yılmaz
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.