Dr. Yektan Türkyılmaz
1915 örneği bize, başta soykırımlar olmak üzere toplumsal
felaketler ile ilgili çok önemli bir noktayı anlatıyor: Bu tür derin
demografik, sosyal ve kültürel kırılmalara yol açan trajedilerin öngörülemez
olduğunu! 1915 Soykırımı, o denli ani ve o denli dehşetengizdi ki, 1914
Temmuz’unda en kötümser Osmanlı Ermeni’sinin tahayyül edebildiği en korkunç
senaryoyu bile gölgede bıraktı. Bir halk doğduğu topraklarda haritadan silindi,
sosyal ağları çöktü ve kültürel ölüm yaşadı. Yine Temmuz 1914 itibariyle
Osmanlı ülkesinde bir araştırma yapma olanağımız olsa ve de rassal seçilmiş bir
gruba hangi cemaatin 1915’te böylesi bir trajediye maruz kalabileceği sorusunu
yöneltebilseydik, benim kişisel tahminin, çok büyük ağırlıkla ‘Rumlar’
cevabının alınacağı yönündedir. Dahası Ermeniler muhtemelen ancak Kürtler ve Süryanilerden
sonra akla gelecekti.
****
1913 Eylül aynının son günleri. Makamına yeni atanan
Patrik Zaven, memleketi Siirt’ten İstanbul’a uzanan tarihi yolculuğunda Muş’a
gelmiştir. Patrik eksiksiz devlet erkanının yanı sıra yörede tartışılmaz nüfuzu
bulunan Taşnaktsutyun şeflerinden Rupen Paşa (Der Minasyan) tarafından şaşaalı
bir törenle karşılanır. İkinci gün kasabadaki devlet ve Ermeni cemaati ileri
gelenleriyle görüşür. Üçüncü günkü durağı ise bütün bölge illerinin en kutsal
mekanlarından Surp Garabet Manastırı’dır. Burada çiçeği burnunda patriği
çetrefilli bir gerilim beklemektedir. Moskovalı Rus Ermenisi bir kadın
manastıra bir okul inşa etmek için oldukça yüklü miktardapara bağışlamıştır. Ne
var ki, para bir türlü getirilip okul yapılamamaktadır; çünkü binanın inşa
edileceği yer konusunda Rahip Vartan Vartabed ile Episkopos Kharakhanyan
arasında büyük bir çekişme vardır. Vartan Vartabed okulun manastırın bahçesinde
inşa edilmesinde ısrar ederken, Rupen Paşa’nın da telkiniyle partiye yakın
Episkopos Kharakhanyan okulun Veri Parakhner’de, yani manastırın duvar
çitlerindenoldukça uzakta bir vadide kurulması gerektiğini savunmaktadır.
Taşnaktsutyun şefinin gerekçesi ise, okul ancak manastırdan uzak olursa
öğrencilerin dini etkilerden uzak, çağdaş bir eğitim alabileceğidir. Buna
karşılık Vartan Vartabed, patriğe şu kaygılarını anlatır:
‘Allah korusun, eğer bir gün tekrardan memleket karışır
ve eğer halkımıza ve manastıra bir saldırı olursa yeterince sağlam yapılacak
okul binası hem cemaatimize sığınabilecekleri bir yer olur, hem de manastıra
hakim yüksek konumuyla savunulabilir.Ancak vadide olan diğer yer her yandan
saldırıya açık olacaktır.’
Patrik Zaven bu izahata ikna olur ve okulun manastır
sınırları içerisinde inşa edilmesini ister. Ne var ki, Taşnaktsutyun çevresi
patriğin bu kararından rahatsızdır ve Van mebusu Arşak Vramyan kendisinden
açıklama ister. Patrik Zaven, Vartan Vartabed’in yukarıdaki gerekçesini
tekrarladığında ise Vramyan patriğin yüzüne şaşkınlıkla bakar ve ‘siz halen
kanımızın akacağını mı düşünüyorsunuz?’ der!
Mezkur okul inşa olunmadığı gibi, manastırın kendisi de
iki yıldan az bir zaman sonra yerle yeksan edilecektir. Tarihin acı bir
ironisidir ki, Van mebusu Arşak Vramyan soykırımın yüksek profilli ilk kurbanı
olarak 3 (16) Nisan 1915’te Bitlis’te katledilecektir.
Yaşadığımız topraklar en azından son 140 yıldır
rutinleşmiş liberalleşme iyimserliği ve felaket karamsarlığı arasında dolanan
sinüs eğrilerinin yine dibe vurduğu bir dönemden geçiyor. O kadar ki birçok
düşünür, yazar, siyasetçi, ürkütücü ‘Bir daha 1915 olur mu?’ sorusunu açıktan
veya ima yollu dillendirmeye başladı.
1915 örneği bize, başta soykırımlar olmak üzere toplumsal
felaketler ile ilgili çok önemli bir noktayı anlatıyor: Bu tür derin
demografik, sosyal ve kültürel kırılmalara yol açan trajedilerin öngörülemez
olduğunu! 1915 Soykırımı, o denli ani ve o denli dehşetengizdi ki, 1914
Temmuz’unda en kötümser Osmanlı Ermeni’sinin tahayyül edebildiği en korkunç
senaryoyu bile gölgede bıraktı. Bir halk doğduğu topraklarda haritadan silindi,
sosyal ağları çöktü ve kültürel ölüm yaşadı. Yine Temmuz 1914 itibariyle
Osmanlı ülkesinde bir araştırma yapma olanağımız olsa ve de rassal seçilmiş bir
gruba hangi cemaatin 1915’te böylesi bir trajediye maruz kalabileceği sorusunu
yöneltebilseydik, benim kişisel tahminin, çok büyük ağırlıkla ‘Rumlar’
cevabının alınacağı yönündedir. Dahası Ermeniler muhtemelen ancak Kürtler ve Süryanilerden
sonra akla gelecekti.
Öngörülemezlik, bir tek Ermeni Soykırımı’na mahsus bir
olgu değil. Hem siyasal analizciler, hem akademisyenler 1990’ların başında
Ruanda’yı değil, komşu Burundi’yi daha muhtemel bir felaket sahnesi olarak
tahmin ediyorlardı. Benzer şekilde 1980’ler boyunca Yugoslavya’da bir kırılma
umuluyordu, ancak bunun Kosova’da yaşanacağına kesin gözüyle bakılıyordu.
Kosova, vuku bulan kanlı boğazlaşmanın en nihai alanı oldu ve de Bosna’ya
kıyasla çok daha düşük ölçekli bir şiddet dalgasıydı bu. Bu örnekler,
Kamboçya’dan Endonezya’ya çoğaltılabilir. Öngörülemezliğin hem sebeplerinden
biri hem de ona paralel bir niteliğide soykırım gibi felaketlerin aklın ve
hayal gücünün sınırlarını zorlayan inanılmazlığıdır. Leh subayı Jan Karski’nin
sıradışı hikayesi bunu en iyi biçimde resmeder. 1942 sonunda Karski,
katliamlara ait dokümanları mikrofilm olarak İngiltere’ye kaçırmayı başarır.
Londra’da Yahudi cemaatinin önde gelenleriyle buluşur. Bunlardan Ignacy
Schwatzbart New York’taki Dünya Yahudi Kongresi’ne bir telgraf yollar ve
‘İnanılmaza İnanın’ çağrısı yapar. Ne var ki, Karski’nin belgelerle sunduğu
iddiası, önde gelen Yahudi isimler başta olmak üzere, birçok kişi tarafından
ciddiyetten uzak bulunacaktır. İroniktir ki, aslında o sırada Doğu Avrupa
Yahudiliği için vaziyet Karski’nin anlattığından çok daha vahim durumdadır.
Yazının esas konusuna dönersek, 2016 yeni bir 1914 mü?
Başka bir deyişle, bir daha 1915 mümkün müdür? Eğer kanlı bir felaket olursa
bunun muhtemel kurbanları kimler olur?
İkinci soruyla başlayayım. Evet 1915 benzeri bir
felaketin tekrarı, potansiyel olarak zaten hep mümkündü. Ancak böylesi bir
trajedi, yakın zamanda ülkedeki iktidar yapısı ve de Suriye krizinin geldiği
aşama itibariyle bugün, son 60 yıldır olmadığı kadar olasıdır. 1915 kurucu bir
soykırımdı; yeni devlet, Ermeniliğin mezarı üzerine inşa edildi. Milletlik de
öyle. O kadar ki, 1915 hiçbir zaman ‘tarihin bir ayıbı’, ‘geçmişimizdeki bir
karadelik’ olarak görülmedi / kabul edilmedi, tersine devletin idari aklında hakiki
ya da varsayılan sorunlara, tehditlere ve krizlere müdahale çantasının bir
kenarında nihai, meşru, işe yaradığı tecrübeyle sabit bir edevat olarak durdu.
Yakın zamanda, mün’azil başbakanın, legal bir siyasi partinin Moskova ziyareti
içintüyler ürperten biçimde ‘Ermeni çeteler gibi Rusya’yla işbirliği
yapıyorlar’ demesi veya devlet kademesinin en üst seviyesinden başlayarak çok
sık telaffuz edilen ‘tek-tek’, ‘hepsini’, ‘sonu gelene kadar’ ifadeleri
bulunduğumuz konjonktür itibariyle kulak arkası edilemeyecek kırmızı
bayraklardır. Yine aynı konjonktür aslında bu soruyu oldukça da anlamsız
kılıyor: Zaten gözlerimizin önünde Şengal Ezidileri sözlük tanımı bir soykırıma
uğradılar; Seyfo (1914-15), Simmele katliamı (1933), Enfal (1986-89)
felaketlerini yaşayan Asuriler, son iki yıl içerisinde bu kez de Suriye ve
Irak’ta IŞİD kırımının ve sürgünün hedefi oldular; saldırılardan Ermeniler ve
diğer Hristiyan ve heterodoks gruplar da oldukça vahim şekilde etkilendi. Musul
ve Ninova’daki binlerce yıllık kesintisiz Hristiyan varlığı nerdeyse son buldu.
Çok sembolik bir olay olarak, Der Zor’daki soykırım anıt-kilisesi 100. yıl
anmalarının arifesinde yerle bir edildi. Unutulmamalıdır ki, felaketler
bulaşıcıdır ve ortaya çıkışlarında bölgesel krizlerin sınırlar ötesine taşması
tetikleyici etken olmuştur; Ermeni Soykırımı’ndan, Holokost’a, Kamboçya ve
Ruanda’ya bunun örnekleri çoğaltılabilir.
SIRA KÜRTLERDE Mİ?
Son elli yıldır Ortadoğu’da en çarpıcı dönüşümlerden
geçen topluluk Kürtlerdir dersem abartı olmayacaktır sanırım. Öyle ki, eğer
bundan 100 yıl önce birisi bir gün Kürtler fanatizme karşı ‘İslam dünyasında’
çoğulculuğun ve özgürlükçülüğün savaşçıları olacaklar kehanetinde bulunsaydı
muhtemelen ancak şaka malzemesi olurdu. Kahkahaların başlangıcı ise Kürtlerin
Kürt olarak birliği olurdu. Hemencecik aklıma 1880’lerde Raffi’nin (Hagop Melik
Hagopyan) ‘Kürtlerin birliği’ konusundaki alaylı yazıları aklıma geliyor. Ona
göre bu birlik ancak oyunbaz İngiliz diplomatlarının ve Abdülhamid’in
manipülatif tahayyüllerinde mevcut olabilirdi. Dönemin Ermeni entelijiansiyası
arasındaki yaygın Kürt alerjisini yansıtan bu kurgu aslında tümden yersiz
değildi. Çünkü Kürt, ancak başkalarının Kürt gördüğü bir kişiydi; kendi
dillerinde ise kimi yöreler hariç neredeyse her grup kendisini Kurmanc (Zazaca
konuşan Dersimliler Kırmanc diye telaffuz ederler) görüyordu, ancak Kurmanc’ın
ne demek olduğu dil, inanç, aşiret aidiyetleri, sınıfsal konum / üretim
faaliyeti üzerinden bambaşka manalara geliyordu. Dolayısıyla dışarıdan bakanlar
için Kürtler asefalik (liderlikten / kurumsallıktan yoksun) ve atomize olmuş
bir topluluktu. Ta 17. yy’a kadar uzanıp Ehmedê Xanî’yi bir kenara bıraksak
bileson 140 yıldır Kürt milliyetçi elitleri de hep bu parçalanmışlıktan ve
başsızlıktan şikayet edegelmişlerdir. Kendi noktalarından haksız da
sayılmazlar, Osmanlı’nın son yarım asrı ve dünya savaşları arası ortaya çıkan
Kurmanc ayaklanma ve direnişlerinin neredeyse hepsinin bastırılmasında rakip
Kurmanc gruplar kritik rol oynadılar. Dahası, ortak bir politik projenin, dil
siyasetinin ve de kimlik kurgusunun önündeki en büyük engel hep bu atomize
olmuşluk olarak görüldü.
Yalnız bu sıkça şikayet edilen kimlik-aidiyet karmaşık
çokluluğunun gözden hep kaçan bir sonucunun da olduğunu belirtmek gerekir. O da
şu ki Kürtler potansiyel imhacılarının ellerine gelmediler. Bir başka deyişle
kategorik olarak düşman olarak tanımlanamadılar. Herkesin hep bir iyi, bir de
kötü Kürdü olageldi; bu Abdülhamid için de böyleydi, Rus Çarı II. Nikolas için
de. Dolayısıyla Kurmancların iç-parçalanmışlığı ister-istemez onlar için
halklar, inançlar mezarlığı topraklarda bir var kalabilme aracına dönüştü. Bu
parçalanma Türkiye için ancak 1960 sonrası gelişen hareketlerle değişmeye
başladı. 1970 sonrası ise Kurmancların mağduriyetlerini inançlar, bölgeler,
diller ve aşiretler ötesi mobilize ederek rizomatik (çok köklü ve nispeten
hiyerarşiden uzak) bir Kürtlük inşası siyaseti izleyen hareket bir ortak
tahayyül ağı kurmak yönünde çokça yol kat etti. Ancak 1984’ten 2014’e kadar da
bu parçalı hal esastan değişmedi. Eğer yaklaşık 20 bin Kürt dağa çıkmış ise
buna karşılık 120 binden fazla Kürt onlara karşı silah tutmayı bir biçimde
kabullenmiş korucu olmuştur. Devlet partisi, adı ne olursa olsun Kürt
siyasallaşmasının filizlendiği 1970’lerden beri her halükarda Kürt hareketinin
kalbi Diyarbakır’da %35-40 oy alabilmiştir. İşte bu durum yakın zamanda
temelden sarsılmaya başladı. Meşhur ‘sürecin’ nihayete ermeye yüz tuttuğu
dönemdeki iki gelişme bunun en net ifadeleri oldular: Kobani direnişiyle
dayanışma eylemleri ve 7 Haziran seçimleri. Türkiye sınırları içerisinde bile
bulunmayan Kobani’ye destek eylemlerine her bölgeden ve kesimden gelen
katılım,Türkiye‘de ‘Kürtlerin birliği’ projesinin ne denli olgunlaştığını ilan
etti. 7 Haziran seçimlerinde Kürt bölgelerinin birçoğunda HDP’nin %70 üzerinde
oy alması bu birliğin siyasal hareketlenmede de karşılığı olduğunu ortaya
koymuştur. Sonuç olarak ne kadar kırılgan ve hassas olan bu birlik hiçbir zaman
mükemmelleşip tamamlanamayacaksa da olsa, bir zamanların espri malzemesi
olabilecek ‘Kürtlerin birliği’ sonunda kuruldu.
Bu gelişmelerin iktidar cephesinin Kürtlere ve Kürt
sorununa bakışında ne denli derin bir kırılmaya yol açtığı aşikâr. Çok detaylı
bir tartışmaya girmeden tarif etmek gerekirse bu değişime öfkeli ve kendini
aldatılmış varsayan devlet cephesinin tepkisi, Kürt bölgelerinde yeni bir
kolonyal rejimin tesisi projesi olmuştur. Her türden kolonyal girişimde olduğu
gibi kendinde bedenler ve mekan üzerinde sınırsız tasarruf hakkı gören bu
projenin ilk uygulama alanları ‘Kürtlerin birliğinin’ en konsolide olduğu
yerler oldu. Kısacası devlet erki var olan düzen içerisinde ‘olaylara’ tepki
vermek yerine, yeni bir düzen kurma, ‘sorunu kökünden’ çözme yolunu seçmiş
görünüyor. Bunun okuduğunuz yazının konusu açısından en ürkütücü kısmı, ve de
daha önceki ‘kök kazımalardan’ farkı ise, ‘iyi Kürtler’in artık oyunda kadük
kalmış olmasıdır. Korucuların ve de devlet taraftarı silahlı Kürtlerin
katılımının önemsenmediği sistematik bir yıkım ve yeniden inşa planıyla karşı
karşıyayız. Bu bağlamda Cizre bir dönüm noktası olmuştur. Cumhuriyet tarihinin
Dersim sonrası bu en vahim katliamında şehir, bir kent kırımına (urbicide)
uğratılmıştır. Katliamlarla ilgili tanıklıklar ise sıradan öldürmenin çok
ötesine geçildiğine işaret ediyor: Yaralıların hastanelere taşınmasına izin
verilmemesi, sivilleri bile ‘teslim almaya’ isteksizlik gösterilmesi ve en
nihayetinde bodrumlara sığınanların toplu imha silahlarıyla yakılarak
öldürülmeleri, gerilimin potansiyel olarak nerelere varabileceği konusunda
ürkütücü işaretlerdir. Buna ölü bedenlerin uğratıldığı çokça tartışılmış
muameleleri de eklemek gerekiyor. Bir yandan Suriye’deki savaş
tarafgirliği/temsili sergileyen, öte yandan kurbanlarını insan-dışılaştıran,
grafitililerle, kliplerle, kinayeyle toplu ölümleri kutlayan bir güç
pornografisi izliyoruz. Belki bu tümden yeni değil, ancak yeni ve oldukça kaygı
verici olan bu halin popülerliği, göz önündeliği ve göz boyama istisnaları
dışında kamusal alanda savunulması. Büyük kıyımlar ve felaketlerde görülen
türden aşırı-şiddete (sırf öldürme amacını aşıp törenselleşen, ayinleşen
şiddet) ve kurbanın canavarlaştırılmasına şahit oluyoruz. O denli ki, artık o
bedenlerin insan olmalarına ait en tartışılmaz hak, yani vücut bütünlüğünde
gömülme hakları da yok sayılabiliyor.
Madalyonun diğer yüzüne bakarsak, sanırım ‘Kürtlerin
birliğini’ uzun ve oldukça acılı bir süreçle gerçekleştirenler de, bu durumun
işleri çok da kolaylaştırmadığını artık görüyorlardır. Gelinen noktada Kürt
hareketinin üzerindeki sorumluluk bir tek Kürtlerin değil, bütün bir bölgenin
geleceğine ilişkindir. Tarihsel analojiler her zaman sorunludur; eğer özellikle
de benzetme yapılan olaylara laboratuvar bulguları, mutlak ve değişmez
ihtimaller muamelesi yapılırsa, bu bizi ancak fikri sabitliğe götürür. Öte
yandan önümüzdeki tablonun 1914 sonbaharına benzerliği déjàvu dedirtecek denli
ürkütücü. Ülkede radikalleşen ve istikrarsızlaşan bir iktidar kliği, her geçen
gün daha da şaşırtıcı şekilde aşırılaşan ideolojik bir hatta yürüyor. Bölgesel,
uluslararası bir kriz ülkeye taşma emareleri gösterirken diplomatik matriks
bile aynı duruyormuş gibi: Bir yanda baş düşman Rusya, öte yandan rejimi kollar
görünen Almanya. Ve bir başka çarpıcı benzerlik ise zamanında Taşnaktsutyun’un
olduğu gibi, Kürt hareketinin bugün temsili beyanında bulunduğu grup içerisinde
diğer aktörleri marjinalize etmiş mutlak egemen konumu. Talep edilen haklar ve
onların kavramsallaştırılması bile değişmemiş, yerel yönetimlerin
güçlendirilmesi (ademi merkeziyetçilik), inknavarutyun (özyönetim), eşit
yurttaşlık hukuku veinknabaşdbanutyun (özsavunma). Ve burada da bitmiyor
benzerlikler; mezkur politik aktör, tıpkı Taşnaktsutyun gibi, radikalleşen,
istikrarsızlaşan, ideolojik olarak aşırılaşan bir iktidar gücüyle hüsrana uğrayan
bir pazarlık ve hatta bir zımni nüfuz paylaşımına girmiş. Benzerlikler çarpıcı
ve korkutucu.
Burada ‘süreç’ hakkında bir parantez açmam gerekiyor.
Barış, özellikle son 30 yılda kıyaslanamaz travmalar yaşamış, acılar çekmiş,
kayıplar vermiş Kürt halkı için hava, su gibi yaşamsal bir talep. Ancak,
gelinen nokta itibariyle şu çok açıktır ki, süreç, ortaya çıkma sebebi,
saikleri ve yürütülme biçimi itibariyle müjdelediği ‘çözümü’ getirmemiş,
tersine bir yandan sebebi de olduğu müstakbel patlamayı, şiddetini büyüterek
ertelemiştir. Bunun ilk kanlı emareleri 6-7 Ekim protestoları ile yüzünü
gösterdi. 7 Haziran sonrası kısmı ise zaten malum. Tabii burada aktörler
ötesinde bölgesel gelişmelerin büyük etkisi olduğunu da not düşmek gerekir. Her
halükarda ‘süreç’ etrafında derinlikli ve eleştirel bir entelektüel tartışma
ortamı olamadı. Ortam, kerameti kendinden menkul ahlakçı/normcu seslerce büyük
ölçüde domine ve hatta terörize edildi. Yorumlarda naifçe iyimserlik pompalayan
kes-yapıştır İrlanda, Güney Afrika, Bask ülkesi örnekleri uçuşurken, bu tür
işleyen süreçlerin Filistin, Cezayir gibi yerlerde niçin hüsran ve hatta
felaketle sonuçlandığı sorulamadı bile. Bu nispeten uzak örnekleri bir yana
bıraksak bile, acaba daha gerilere gitmeden, 1876’dan bu yana eşit yurttaşlık
talebini yükselten hiçbir etnik/dini grubun sistem içerisinde müzakere yoluyla
bırakın muvaffak olmayı, bütünlüğünü koruyamadığını ve hatta varlığının
sürdürebilir kalmadığını da mı yok sayacağız, en başta da korkunç Ermeni
Soykırımı örneğini ve ona uzanan yoldaki ‘süreci’ olmak üzere?
Buradaki çıkarım, sonucun kaçınılmaz olarak yine aynı
olacağı değildir; daha ziyade altını çizmek istediğim, hal bu iken, bu tür
girişimler konusunda daha nüanslı, ihtiyatlı ve çok ihtimalli düşünmeye ve buna
göre öneriler sunmaya yönelik yakıcı ihtiyaçtır. Yapısal-tarihsel zorlukları
bir kenara bıraksak bile, malum süreç en başından itibaren belirleyici unsurlar
tarafından stratejik/ programatik görülmedi ve süreç kurumsal/örgütsel günlük
çıkarlar temelinde yürütüldü; iktidar cenahı için soluk almak, anlık
rakiplerini ekarte etmek, öte yandan ise Kürt muhalefetinin bir daha bir tehdit
olamayacağı caydırıcılıkta devleti yeniden yapılandırmak için bir fırsat olarak
değerlendirildi. Diğer taraf için ise Kürt yaşam alanlarında daha kolay manevra
yapabilmesi, ayrıca bu sürecin yarattığı lehteki koşulların Kürtler
içerisindeki nüfuzunu arttırması özendirici oldu, tabii buna Suriye’deki kriz
dolayısıyla öncelik sıralaması yapma ihtiyacını da eklemek gerek. Şahsi
kanaatim benzer aktörler, usuller ve saiklerle yürütülecek bir başka sürecin,
çevresel koşullarda köklü bir değişiklik olmadığı takdirde, bilhassa Türkiye
Kürtleri açısından krizi biraz daha ertelese de sonuçta çok daha tahripkar
patlamasına yol açabileceğidir.
Dolayısıyla Kürt hareketi bulunduğumuz konjonktür
itibariyle büyük bir sorumluluk altındadır. Hareketin siyasi retoriğinde en
azından 1999 yılından beri belirgin yer tutan çeşitli sıfatlarla betimlenmiş
soykırım ifadesi, yakın dönemki önde gelen isimlerin açıklamalarında yakıcı ve
hissedilen gerçek bir kaygıya dönüştüğüne işaret ediyor. Zaten, Kürt
hareketinin birçok sözcüsü de yaşananların ve giderek de ağırlaşan durumun
devlet bloğundaki tekleşme, radikalleşme ve bölgesel koşullar nedeniyle
1990’ların bir tekrarından çok daha vahim noktalarda olduğunu ifade ediyor. Bu
bağlamda, madunlar adına siyaset yürütmek, özellikle kurulmasında büyük payının
olduğu ‘birliği’ felaketlerden esirgemek için, hareketin çok ihtiyatlı olması
gerektiği açıktır. Belirleyici kolektif aktörlerin naif iyimserlikle peşinden
sürüklendiği tanımı belirsiz bir barış veya Jakoben ‘kurtuluşa kadar savaş’
ikilemi dışında kalan yollar, tarzlar, politikalar üretmedeki başarısı
Kürtlerin, Türkiye’nin ve de bölgenin selameti açısından kritik önemdedir. Bu
kısma son bir tarihsel not ise Kürt siyaseti açısından katastrofik bir sonuca
çıkması muhtemel bir hat, bölge halkının ‘kurtuluşunu’ onun korunması, var
kalabilmesi veya savunulmasının önüne koymasıdır. Yüzyıl önceki deneyimin en
acı derslerinden biri bu olsa gerek...
YA DİĞERLERİ?
İlk başta şunu ifade etmek gerekiyor: toplu şiddet
eylemleri, etnik boğazlaşmalar, soykırımlar çok nadiren sadece tek bir grubu
hedef almıştır. Holokost sadece Yahudi Soykırımı değildir, 1915 yalnızca
Ermenilerin soykırımının başlangıcı değildir, en azından Süryaniler, Ezidiler
de kurban gruplar arasında olmuştur. Dolayısıyla buradaki tartışma, ‘o mu,
yoksa diğerleri mi?’ sorusuna cevap vermeye çalışmaz. Lafı hiç uzatmadan konuya
gireyim; sanırım yakın dönem siyasetini biraz takip eden herkes mağdurlar arasında
‘Alevi’ olarak kategorize edilen grupların olacağına hiç şaşırmayacaktır.
İktidarın bölgesel krizde Sünni ekseninin en hararetli temsilcilerinden birine
dönüşmesi, ayrıca Irak ve Suriye’de Onikici, Nusayri, Kızılbaş grupları ortadan
kaldırma siyaseti sürdüren cihatçı örgütlerle yakın ilişkiler kurması
Türkiye’deki benzer gruplar arasında, haklı ve gözlenebilir tedirginliğe yol
açtı. Zaten II. Mahmud devriyle başlayıp cumhuriyet iktidarlarıyla süren
nerdeyse kesintisiz bir siyaset olarak mezkur grupların ehli-Sünnetlik ve/ya
Ortodoks İslam içerisinde eritilmesi çabası halen devam ediyor. 1960’lar
sonrası ‘Aleviler’ arasında radikal siyasete artan ilgi ise bu cemaatlerin
kriminalize edilmesinin yeni bir aracına dönüşmüştür. Ve 1970’lerden bu yana
ise neredeyse rutin ‘Alevi’ katliamlarına, pogromlarına sahne olmuş bir
ülkedeyiz. Bu zaten başlı başına bir yeni derin kriz durumunda belirli ‘Alevi’
toplulukların risk altında olacağına işaret ediyor. Burada altını çizmek
gerekiyor ki, ‘Aleviliğin’ karşı karşıya olduğu tehdit kategorik değil,
konumsaldır. Antakya Nusayrileri, Adıyaman, Maraş, Malatya, Sivas Kızılbaş
köyleri, büyükşehirlerdeki gettolaşmış yoksul ‘Alevi’ mahalleri esas tehdit
altındaki gruplardır. Ayrıca çok önemli bir yakın dönem gelişmesini unutmamak
gerekiyor; Pazarcık-Maraş ve Zara-Divriği gibi Kızılbaş–Kürt seyrelmiş nüfusun
bulunduğu alanlara Suriyeli mülteci kampı kurulması girişimi. Bu türden resmi
kamp sakinlerinin nasıl bir siyasal nüfuz altında olacaklarını ve kimleri
düşman addedecekleri büyük bir muamma olmasa gerek. Birçok kırımda, özellikle
Ruanda ve Ermeni Soykırımı bunlara dahildir, benzer bağımlı, mağdur mülteci
grupların maalesef saldırgan unsurları olarak aktive edilmişlerdir.
Yazıya başladığım anekdota dönmek istiyorum, ve bir kez
daha hatırlatıyorum ki, soykırım benzeri felaketler öngörülemez ve oldukça
karmaşık süreçlerdir. Ancak gökten zembille düşmezler. Ortaya çıkışlarında
tarihsel arka-plan, yapısal ideolojik, siyasal, ekonomik, kültürel koşulların
olmazsa olmaz rolü vardır. Bildiğimiz deneyimler bize bu koşulların
radikalleşip, köktenci çözümlere yönelen siyasal elit kadrosunun ortaya çıkışı
ve savaş, bölgesel kriz gibi mümkün kılan bir ortam ile örtüşmesinin durumu
vahimleştirdiğini gösteriyor. Ancak buraya kadar anlattıklarım sadece bu tür
felaketleri muhtemel kılar, onları mutlaklaştırmaz, kaçınılmaz kılmaz.
Bulunduğumuz yer burasıdır ve henüz öngörülebilirlik sınırlarındayız. Buraya
kadar bir ‘sorunu’ açıklayabiliriz. Kaygılı olmak için de yeterinden fazla
gerekçemiz varsa da, unutulmamalıdır ki, çevresel koşullardaki bir değişiklik,
iktidar bloğu içerisindeki bir gelişme bütün gerilimi bir anda dindirebilir.
Soykırım ve benzeri felaketleri pozitivist aritmetiğin
dışına iten iki etken ise tetikleyici faktörler ve karar mekanizması, yani
insan unsurudur; bir ‘sorundan’ bir ‘felakete’ sıçrama anı. Özellikle insan
unsuru, çözülmesi neredeyse imkansız bir muammadır. Müstakbel failler bir tek
kendilerince mana taşıyan bir rasyonalite ve ‘vicdan’ sistemi yaratırlar.
Faillerin kimlik ve aidiyetleri, ve niçin hedef seçildiklerinin açıklaması ise
ancak bu araçsal rasyonalite ve ‘vicdanda’ saklıdır. Bildiğimiz birkaç nokta
daha var soykırım türü felaketlere ilişkin. O da kurban grupların her şeyin
ötesinde kurban edilebilir oldukları için hedeflenmesidir. Potansiyel mağdur
grupların hedefleşmesinin bir temel sebebi karşı koymalarını sağlayacak sosyal,
siyasal ve kurumsal direniş ağlarının çökertilebilmesidir. Dersim’de de, Ermeni
Soykırımı’nda da felaket mağdurları isyan ettikleri, silahlandığı için değil,
bu tür girişimlerden yoksun oldukları, yoksun kaldıkları için
gerçekleşebilmiştir. Yazıyı Tiflis merkezli Taşnak gazetesi Horizon’un Ar-Khor
mahlaslı İstanbul muhabirinin yolladığı 18 Ekim 1914 tarihinde yayınlanan
makalesinden bir alıntıyla sonlandırayım, ama hikayenin sonu bir kez daha bu
olmasın:
‘Türkler Ermenilere karşı ‘insani ve aydın’ Alman
subaylarının gözleri önünde bir suç işleyebilirler – ürkütücü ve eşi benzeri
görülmedik bir suç. Katliam, katliam ... her an vaziyetin ruh ve vücut
kulaklarımıza fısıldadığı bu korkunç kelimeyi duyuyoruz. ...
Caveant Consules! (Temsilciler Dikkat!)’
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.