Vartanuş A. Çerme
Mardin, Cezire’deki komşuları arasında bir benzeri daha olmayan
bir şehirdir. Buradaki düzenli yerleşimi başka bir yerde göremezsiniz. Bu
yüzden de yerli yazarlar tarafından “surlar kraliçesi” diye adlandırılmıştır.
Mardin, kalenin bulunduğu tepenin güney cephesinde kurulu olup, Timurlenk
dağlarının yemyeşil tepeleriyle süslü manzarasına bakar. Kuzeyindeki yemyeşil
ormanlar arasında yer alan köyler ise, bağları ve meraları ile Mardin evlerine
şirin manzaralar sunarlar. Kalenin eteklerindeki basamaklanmış yamaçlarda
yeralan evler, bu sayede biribirlerinin manzarasını ve havasını kapatmaz.
Bu
evler ince nakışlarla bezeli sarı ve beyaz anahit taşından yapılmıştır. 18.
yüzyıla kadar tamamen ayakta duran Mardin kalesi bir bölümü günümüze
ulaşmıştır. Bu kalenin içinde bir zamanlar saraylar, evler ve onları çevreleyen
bahçeler, sarnıçlar, erzak depoları vardı. Bunların bir kısmının kalıntıları,
gayet bakımsız bir vaziyette günümüze ulaşmıştır. Kalenin zindanları ise 1914
yılına kadar hapishane olarak kullanılmıştır. Şehirde ve yakın civarında pek
çok su kaynağı ve maden yatağı vardır.
İlk kuruluş tarihi hakkında kesin bir bilgi olmayan
Mardin’in tarihi MÖ üç bin yıla kadar bilinmektedir. İran-Anadolu-Mezopotamya
arasında mühim bir noktada yeralan Mardin’i ele geçirmek pek çok kralın ve
komutanın düşü olmuştur. MÖ 333’te Büyük İskender tarafından istila edilerek
tarihe geçen Mardin; sonraları Romalılar başta olmak üzere pek çok istilacının
hükmü altına girmiş, kimi kuşatmalara da karşı durabilmiştir. Bütün Asya’ya ve
Anadolu’ya boyun eğdiren Timurlenk, ezici askeri gücü ve hünerine rağmen yıllar
süren kuşatmasının sonunda şehre tam anlamıyla boyun eğdiremeden geri
dönmüştür.
Mardin ve Ermeniler
Tarih boyunca Masis, Massius, Malide, Mardius gibi çeşitli
adlarla anılan Mardin’in adının, Ermenice savaşçı anlamına gelen “mardi”
kelimesinden geldiği söylenir. Ortadoğu’da ortaya çıkan Hıristiyanlık, daha ilk
devirlerinden itibaren Mardin’de de kabul görmüştür. Derdulyanus (MS 155- 220)
bunu şöyle anlatır: “Mezopotamya halkları; Persler, Marlar ve diğerleri
Hıristiyanlığa inandılar.” MS.2. yüzyılın sonlarına doğru yaşamış olan
İskenderiyeli Dionysos ise “yaşadığım çağda Mezopotamya’da inşa edilmiş
kiliseler gördüm” demiştir.
Mardin’de pek çok milletten ve dinden cemaatler olagelmişti:
Tiirkler, Araplar, Ermeniler, Rumlar, Süryaniler, Keldaniler, Nasturiler,
Yezidiler ve Şemsîler (yani güneşe tapanlar). Mardin’deki en eski ibadethanelerden
birisi 5. yüzyıl başlarına tarihlenen Surp Kevork kilisesidir. Vartapet Husig
Gülyan’ın elyazmasında yazıldığına göre, 1822’de Piskopos Hovakim Tazbazyan’m
bu kilisede yaptırdığı tamir sırasında mermer bir kitabe bulunmuştur. Bunun
üzerine Vartapet Andreas Ahmaranyan, Keldanî kilisesinin rahibinin de yardımıyla,
kitabenin Asuri alfabesiyle Ermenice olarak yazıldığını çözmüştür. Kitabede
“Komutan Surp Kevork adına 420 yılında yapılmıştır” ibaresine rastlanmaktaydı.
Kitabenin aslı, bundan sonra Vartapet Andreas Ahmaranyan’da kalmış, I. Dünya
Harbi’nde kaybolmuştur. Vartapet Husız Gülyan ise kitabeyi çeşitli dillere tercüme
ettirip, bunları Mardin metropolitliğinin salonuna astırmıştı:
Bu yazıt 420’den evvel Mardin'de bir Ermeni cemaatinin
varlığına işaret etmektedir. Nitekim kitabede 351’de Nusaybin İmambut kumandasındaki
Pers ordusunun işgaline uğrayıp da yıkılınca, burada yaşayan Ermenilerin
Mardin’e sığındığı da yazılıdır. Hattâ “mardi/savaşçı” kelimesinden dolayı
şehrin bu sırada bu adı aldığı da rivayet edilir, ,379’da İmambut’un Mardin’i
de istila edip şehre kendi adını verdiği, Ermeni patrikhanesi bundan dolayı bu
şehri “Mambut” adıyla anmaktadır.
Melkon Tazbazyan’ın Ailesi
Tazbazyan sülalesi, Safavi sarayının en gözde soylularından,
Ermeni asıllı Melkon Han’a dayanmaktadır. Han unvanı sadece yüksek mertebedeki devlet
adamlarına verilirdi. Melkon Han, Şah I. Tahmasp’ın sarayında zekâsı, sadakati
ve görevine düşkünlüğü dolayısıyla pek sevilirdi. Ayrıca hem bir eğlence, hem
de bir spor olarak avcılığı pek seven şah, ava çıktığında onu yanından eksik etmezdi.
Zira Melkon Han’ın gayet iyi yetiştirdiği bir tazısıyla, bir şahini vardı.
Melkon Han av sırasında bu iki özel hayvanı şahın emrine verirdi. Bu durumdan
gayet hoşnut olan şah, Melkon Han’a avcılığının simgesi olan bu iki hayvanın
adının bileşimi olan Tazbazyan soyadını bahşetmişti. İsim “taz(ı)” ve Farsça
şahin anlamındaki ‘baz’tn bileşiminden oluşmuştur.
Melkon Han’ın üç oğlu vardı: Hovannes, Antreas ve Boğos.
Hovannes saray mimarı, Antreas tüccar, Boğos ise sarraf idi. Şah I. Tahmasp’ın
1576’daki ölümünden sonra başa geçen oğlu Şah II. İsmail’in hükümdarlığı
boyunca Tazbazyan ailesi saraydaki mevkiini muhafaza etmişti. Ancak Şah II.
İsmail bir yıldan kısa sürede ölüp, yerine kardeşi Şah Muhammed Hüdabende
geçince her şey değişti. Şah Muhammed Hüdabende, seleflerinin aksine
Hıristiyanlara karşı bir siyaset gütmeye başlamıştı. Şahın uyguladığı zulüm ve
sürgün siyasetinden Tazbazyanlar da nasiplerini aldılar ve gizlice İran’dan, Osmanlı
Devleti’ne kaçarak Bağdat’a yerleştiler.
Zamanın padişahı Kanuni’nin torunu olan III. Murat idi.
Tazbazyanlar gibi İran’dan kaçan pek çok aile de Osmanlı topraklarına,
özellikle Mardin’e gelmişlerdi. Tarihler Mardin’e 1579 yılı civarında pek çok
muhacirin gelerek şehri canlandırdığından bahseder. Bu muhacirlerin Şah Muhammed
Hüdabende zamanında, tıpkı Tazbazyanlar gibi İran’dan göç ettikleri tahmin
edilebilir.
Bağdat’ta kaldıkları sürede Tazbazyan ailesi ticaret
sayesinde kısa sürede toparlandı. Osmanlı ülkesinde Hıristiyanlara gösterilen
iyi niyetten de hoşnut kaldılar. Bir süre sonra Antreas Bağdat’ta daimi olarak
yerleşmeye karar verirken, Hovannes Musul’da şansını denemek için oraya göç
etti, Boğos ise Mardin’e yerleşti. Tazbazyanlar dinlerine bağlılardı ve
başarıları için hep Tanrı’ya şükrederlerdi. Ancak ne Bağdat’ta ne de Musul’da
Ermeni kilisesi olmadığı için Antreas ve Ohannes Yakubi Süryanilerin kilisesine
gider olmuşlardı. Ayrı milletten olmamalarına rağmen, onlarla aynı inancı
paylaşıp, onlar gibi ibadet ettiler. Bağdat’ta bir Ermeni cemaati bulunmadığı
için Antreas’ın çocukları ve torunları Süryanileşerek Tazbazyan soyadını bırakmışlardı.
Dedeleri Antreas’m adını soyadı olarak kullanan ailenin bu kolu, sonraları
Yakubi Süryani kilisesinden ayrılıp Katolik Süryani kilisesine geçmiştir.
Ermenilikle olan bağlarını tamamen unutan ailenin kayıtları halen Süryani
Katolik kilisesinde bulunmaktadır.
Ohannes de, Antreas’la aynı sebepten, önce Yakubi Süryani
kilisesine gider olmuş, ardından da Katolik Süryani kilisesine geçmişti. O da
kardeşi gibi Tazbazyan adını bırakmış, Arapça ‘mimar’ anlamına gelen ‘Binnâ’
soyadını almıştı. Zira mimarlığıyla Musul’da kısa sürede meşhur olmuştu.
1895’te vefat eden ve Mardin’e defnedilen Süryani Katolik katolikosu Bıhnan,
Antreas Binnâ’nın soyundan geliyordu. Bıhnan Mardin’e yaptığı bir ziyaretinde
Ermeni olduğunu söylerdi.
Bu üç kardeşin en küçüğü olan Boğos Tazbazyan ise Bağdat’tan
ayrıldığında Diyarbakır’a gitmeyi kafasına koymuştu. Ancak sadece bir süre kalmak
üzere geldiği Mardin’de, Ermeni cemaatinin, kilisesinin ve rahiplerinin ona
gösterdiği ilgiden dolayı yerleşti. Mardin’e geldiğinde iki oğluyla bir kızı
olan Boğos Tazbazyan’m burada, 1619 yılında Murad adında bir oğlu daha oldu.
Roğos’un ölümünden sonra da Tazbazyan adını koruyan oğullarından büyük olanları
genç yaşta çocuksuz olarak ölünce, ailenin bütün varlığı Murad’a kaldı. Yine
genç yaşlarında kutsal Kudüs’ü ziyaret ettiği için, Kudüs’ü ziyaret ederek hacı
olanlara verilen ‘Malidesi’ ünvanını alarak Mahdesi Murad Tazbazyan olarak
anıldı.
Mardin’deki Katolik Misyonerleri ve Melkon Tazbazyan
1630’da, IV. Murad’ın hükümdarlığı sırasında Garmeğyan
rahiplerinden Peder Marko ve Patılus, tıbbı misyon kisvesi altında Mardin’e gelmişlerdi.
Zira Osmanlı topraklarında açıkça misyoner faaliyeti yapılmasına izin
verilmiyordu. Misyonerler de hastaları tedavi etmek gibi kabul edilebilir bir
istekle bu engeli aşmaya çalışıyorlardı. Böylece halkın arasına karışarak
inançlarını yaymaya başlamışlardı.
1654 yılının Mart ayında Mahdesi Murad Tazbazyan’ın Melkon
adında bir oğlu oldu. Mardin’de bir Ermeni okulu bulunmadığı için Melkon’un eğitimini
babası üstlenmişti. Bugünün deyimiyle “milliyetçi” bir ruha sahip olan baba
Tazbazyan oğluna Ermeni dilini ve tarihini öğretti. Oğlunun öğrenmeye olan
hevesini gördüğünde de, yabancı dil öğrenebilmesi için onu Garmeğyan (Karmel)
Cemiyeti’ne kayıt ettirdi. Melkon burada İtalyanca ve ilahiyat eğitimi
alıyordu. Garmeğyan rahipleri Melkon’un öğrenmeye olan isteğinden ve öğrenme
hızından memnun kalmışlardı. Bundan dolayı onu Roma’ya göndererek tam bir
Katolik eğitimi almasını tasarladılar. Bu eğitimin ardından Melkon’un bir Katolik
rahibi olarak ülkesine dönerek inancını yaymak için çalışacağına da inançları
tamdı.
Roma'ya gönderme teklifini ilettiklerinde, Melkon bunu
sevinçle karşıladı. Ama ne Melkon ne de rahipler bu teklifi bir türlü Mahdesi
Murad Tazbazyan’a götürmeye cesaret edemiyordu. Zira bunun babası tarafından
şiddetle reddedileceği aşikârdı. Melkon sabırla susup, müsait bir fırsatın
doğmasını bekledi. Babasının onun başarılarından memnuniyetle bahsettiği bir
gün, Roma’ya giderek oradaki ruhban okuluna girmeyi istediğini ona söyledi.
Ancak babası beklenen tepkiyi vererek kızdı ve onu kovdu. “Şimdi bu arsız
Frenklerin neler çevirdiklerini, şehirlerde yaptıkları propaganda
faaliyetlerini ve bu yüzden aileler arasında yol açtıkları kargaşayı gidip
anlatacağım. Onlardan şikâyetçi olup, Mardin’den kovulmaları ve böylece de
bizim rahat yaşayabilmemiz için ne gerekiyorsa yapacağım” dedi ve gerçekten de
o günden sonra bu iki rahibin Mardin’den uzaklaştırılması için epey gayret sarf
etti.
Melkon, hem isteğinin reddedildiği, hem de çok sevdiği iki
rahip ciddi sıkıntılar çeker hale geldiği için çok üzülüyordu. Bu yüzden günden
güne zayıflayıp, nihayetinde de yatağa düştü. Genç Melkon’un hastalığı günden
güne ilerlerken, annesine bu iki rahibi görmek istediğini söyleyip, bu ricasını
yerine getirmesini istiyordu. Ancak annesi, babasının emrine karşı
gelemeyeceğini, zira babasının onların adlarının bile anılmasını ya-sakladığını
söylemekten başka bir şey yapamıyordu. Babası Melkon’un iyileşmesi için
servetini gözden çıkartarak birçok doktor getirttiyse de, bunların hiçbiri genç
Melkon’u iyileştiremedi. Zira hasta yatağında bile düşündüğü tek şey Roma’ya
gidip, bir rahip olarak geri dönmekti.
Annesi Mardişia her ne kadar oğluna, ricasını babasına
iletmesinin söz konusu olmadığını söylüyorduysa da, bir yandan da kocasına
Garmoğyan rahiplerini getirtmesi için yalvarmaktan geri durmuyordu. Çocuğunun
ölümcül halini gören baba da, sonunda rahipleri çağırmaya mecbur kaldı. Rahipler
can u gönülden Melkon’un yardımına koştular, durumunun ağır halini
gördüklerinde çok üzüldüler. Melkon ise onları görünce gözlerini açıp derin bir
nefes almıştı.
Babasına, Melkon’u Tanrı’nın ellerine teslim etmenin
yapılacak en uygun iş olduğunu, kendilerinin de ellerinden gelen ne varsa
yapacaklarını söylediler. Sağlığını kazanırsa onu Tanrı hizmetine adak edip,
bunun için Roma’ya yollamasını istediler. Garmeğyan rahipleri Melkon’un tedavisi
için gereken ilaçları bulup, tedavisiyle şahsen ilgilendiler. Mahdesi Murad
Tazbazyan rahiplerin gösterdiği bu ihtimamdan çok etkilendi. Önce kendisi
Katolikliği kabul etti, sonra da akraba ve dostlarından pek çok kişinin bu
inanca geçmesini sağladı. Böylece adağına fazlasıyla sadık kalmış oluyordu.
Melkon bir ayda sıhhatine yeniden kavuştu ve Roma’ya gitmek için babasının
iznini aldı.
Yolculuk günü geldiğinde, babasının şu sözleriyle genç
Melkon daha bir cesaret kazanmıştı: “Sevgili çocuğum, Tanrı’ya hamd ve
şükrediyorum ki beni bu imanla aydınlattı, ona yalvarmalarımla seni bağışladı.
Ben de adağıma sadık kalıyorum: Roma’ya git. Tanrı seninle olsun. İnanıyorum ki
sen bir gün kalbimin sevinci ve te-sellisi olacaksın ve de şehrimiz ile cemaatimizi
aydınlatacaksın.” Mahdesi Murad Tazbazyan oğlunu Roma’ya götürecek Garmeğyan
rahiplerine teslim ettiğinde sene 1670’di.
Uzun süren bir yolculuktan sonra Roma’ya vardıklarında Mekon
Urban ilahiyat kolejine kaydoldu (Papa Urban VIII tarafından 1 Ağustos 1627’de
kurulan bu okul hâlâ öğrenci yetiştirmektedir). Melkon’un şevkini ve
başarılarını gören rahipler ondan hiçbir yardımı esirgemediler. Çalışkanlığı
ile diğer arkadaşlarından önde olan Melkon hep okul birincisi oldu. Latince,
İtalyanca, felsefe, ilahiyat derslerini başarıyla tamamlayarak “Vartapet”
unvanını kazandı. Melkon Roma’daki ilk yılları sırasında Papa Gığemes (Clement)
IX’un unvanını kazandı. Melkon Roma’daki ilk yılları sırasında Papa Gığemes
(Clement) IX’un takdirine mazhar olduğu gibi, onun ölümünden sonra yerini alan
Papa Innogendiyus (Innocent) XI'in de takdirini ve sevgisini kazanmıştı. Bu
arada Garmeğyan rahipleri aracılığıyla mektuplaştığı ailesiyle de ilişkisi
kesilmemişti. 1680’de rahip olarak takdis edildiğinde büyük babasının adı olan'Melkon’u
ve Tazbazyan soyadını muhafaza etmişti. Ancak onu yetiştiren rahip bu takdis
törenini göremeden vefat etmişti. Başarısı için onu ödüllendiren Papa,
Melkon’un inancını yalnız memleketi olan Mardin’e değil bütün Mezopotamya’ya
yaymasına dair isteğini ona iletti ve bunun için Tanrı’nın ona yardım etmesini
temenni etti.
Vartapet Der Melkon Tazbazyan’ın Mardin’e Dönüşü ve Sonrası
Vartaped Der Melkon Tazbazyan 8 Ağustos 1680’de, ayrıldıktan
tam on yıl sonra, Mardin’e dönmüştür. Babası Mahdesi Murad Tazbazyan’ın itibarı
ve nüfuzu sayesinde, Müslümanı-Hıristiyanı bütün şehir halkı onu karşılamıştı.
Evlerini ziyaret edenlerden Erivanlı Der Sarkis Çarhalasyan ile Der Garabet ve
Der Sarkis adlı iki rahip onu Surp Kevork Kilisesi’ne davet eder. Bu daveti
kabul eden Tazbazyan Gregoryen inancına ait bütün ikonaları kiliseden çıkarttırdıktan
sonra kiliseye gider. Bunun üzerine Ermeni cemaati ikiye bölünür, hattâ Süryani
Yakubilerin de işe karışmasıyla olayın boyutları iyice büyür. Bunun üzerine Der
Melkon Tazbazyan Surp Kevork kilisesini terk ederek, Mardin’in batısında, yarım
saatlik mesafedeki Ayn Since pınarı civarındaki metruk bir Ermeni manastırına,
Şehide Sırpuhi Varvara manastırına gider ve oraya sığınır.
Bu manastırı kısa zamanda temizletip düzenletir ve burada
Katolikliği kabul eden Ermeniler için ayinler düzenleyip vaazlar vermeye
başlar. Gregoryen Ermenilerin bu manastırı boşalttırmak için yaptıkları girişimlerse
sonuçsuz kalır. Vaazlarında halka Roma’yı, Roma’nın güzelliklerini ve
kiliselerinin muhteşemliğini anlatır. Aziz Petrus ve Pavlus kilisesinin
ihtişamının üzerinde bilhassa durur. Olaylar durulduktan sonra diğer kiliselerle
iyi ilişkiler kurmaktan da geri kalmaz; Ermeni ve Süryani kiliselerine Roma’dan
getirdiği hediyeleri sunar. İlk pazar günü çok sesli kıddas’ (budarak da denen
bir gündüz ayini) düzenledikten sonra halka vaaz verir. Ardından da törenle
kiliseden ayrılarak mütevelli heyeti ve şehrin ileri gelenleri ile oturup
sohbet eder.
Tazbazyan’m bu gayretleri sayesinde Ermeni Katolik cemaati
kısa sürede büyür. Süryaniler tarafından Ermeni köylerine de sokulmak istenen
Evtikes Şehitleri denen ve Nasturi inancına ait bir töre’nin de önünü almış ve
bunu yasaklamıştır. Yabancı inançların kendi kültürlerine karışmasını
engellemek için harcadığı çabalar daha da çok Ermeni’yi Katolikliğe çekmiştir.
Bu faaliyetlerinin yanı sıra, bir yandan yaşlı babası ile birlikte hasta, dul
ve yetimleri ziyaret ederek onlara yardımcı oluyor; bir yandan da yoksullara
destek oluyordu. Bu sayede şöhreti Türkler, Kürtler ve Şemsîler (güneşe
tapanlar) arasında da kendini Tanrı’ya adamış, adil ve fakir babası olarak
yayıldı.
Kuvvetli ve etkileyici hitabeti sayesinde Roma’da gördüğü
eğitimden aldıklarını halka da aktarmayı, böylece onlara yeni kurallar ve
kanunlar öğretmeyi başardı, böylece de Roma’dakilerin yapmasını istediği işlerin
üstesinden başarıyla gelmiş oldu. Mardin’deki 1860 Ermeni ailesinden 830’unu bu
ilk dört yıl içinde Katolikliğe döndürmüştü. Sonraki yıllarda çıkan pek çok
karışıklığa ve engellemelere rağmen neredeyse bütün Mardin Ermenilerini, 200
aile hariç Katolikliğe döndürmüştü. 1685’te, Mardin’deki işlerini sağlama
bağla-dıktan sonra, Roma’dan gelen emirlere uyarak yerine Der Sarkis
Çarhalasyan’ı bırakarak Ermeni köylerini gezmeye başladı. Bu gezileri esnasında
hiçbir din adamının evinde kalmayıp, hanlarda konakladı ve ziyaretçilerini de
oralarda kabul etti.
İlk olarak Diyarbakır’a geçti. Eçmiyazdin’in icazetiyle
Diyarbakır piskoposu olan Mardiros Tohmanyan, Der Melkon Tazbazyan ile tanıştıktan
kısa bir süre sonra onun en yakın takipçilerinden olup Mardin’e yerleşti.
Tazbazyan Diyarbakır’dan sonra Bitlis’e geçti. Ama burada, görüştüğü bir rahip
onu Frank vaizi olduğu gerekçesiyle hükümet yetkililerine ihbar etti. Bunun
üzerine üç gün hapis yatan Tazbazyan’dan hemen şehri terk etmesi istendi.
Buradan Van’a geçti. Gdus Adası’nda onu öldürmek istedilerse de, sadık
katırcısının sayesinde ölümden kurtularak bir gece yarısı burayı terk etti.
Muş’ta çok sevildi. Burada bir papaz ve ailesi onun takipçisi oldu. Ardından
Erzurum’a geçerek buradaki din adamlarından birkaçını etkilediyse de, halk ona
hiç ilgi göstermedi.
Gezisinin en önemli durağı Ermenistan’ın ruhani başşehri
olan Eçmiyazin’di. Müstakil Ermeni Kilisesi’nin merkezi olan bu şehre
gelmekteki amacı, Roma ile Eçmiyadzin arasında bağlar kurmaktı. Buradaki
rahipler onu saygıyla karşıladılar. Ancak Mardin’den gelen şikâyet
mektuplarıyla ona karşı zaten çok kızgın olan Katolikos, Antepli Yeryağ ona bir
an önce Mardin’e geri dönerek, sebep olduğu karışıklıkları düzeltmesini ve asla
insanların inançları ile oynamamasını söyledi. Bunu yapmazsa da onu hapsettireceğini
ekledi.
Der Melkon Tazbazyan, Eçmiyadzin’den sonra Trabzon’a gitti,
oradan da Sivas’a uğradı. Burada Pırknik (Perkenek) köyünde kalarak oranın
ahalisini Katolikliğe çevirdi. Bura dan Ankara’ya geçerek oradaki pek çok rahibi,
piskoposu ve önde gelen aileleri Katolikliğe çevirdi. Ancak bu kez ihtiyatlı
davranıp fazla uzun kalmadan oradan ayrıldı. Mardin’e dönüş yolunda uğradığı
Harput’tan da gece yarısı kaçmak zorunda kaldıysa da, bir sonraki durağı olan
Kayseri’de bir rahiple dostluk kurduğu gibi, bazı aileleri de Katolikliğe isteğiyle
çıktığı bu geziyi bitirerek, 1685’in Aralık ayında Mardin’e döndükten sonra
Vatikan’a bir rapor yazıp yolladı.
Tazbazyan’ın Mardin’deki Sıkıntıları
Tazbazyan Mardin’e döndüğünde her şeyi bıraktığı gibi
bulduysa da, bu durum fazla uzun sürmedi. Mar-din’den hem ruhani merkez olan
Eçmiyadzin’e, hem de Sis Katolikosluğu’na ve İstanbul’a, Tazbazyan’ın
Mardin’den sürülerek yerine yeni bir din adamının yollanması için pek çok
şikâyet gitmekteydi. Gelişinden kısa bir süre sonra, 1686 yılı başlarından
itibaren ona karşı gösteriler yapıldıysa da, bunlar çok etkili olmadı. Zira
Mardin halkının büyük bir kısmı ona sadakatle bağlanmıştı. Ona karşı olanlar,
bu gösteriler işe yara-mayınca Deyr-üz-Zafaran’daki Süryani Yakubi patrikliğine
başvurdular. Bugün Ermenilerin Katolikliğe çevrildiğini, bunun yarın
Süryanilerin de başına gelebileceğini söylediler.
Bu arada Eçmiyadzin de boş durmayarak Nerses Episkopos
Diranyan’ı Mardin’e yollamıştı. Her ne kadar Diranyan coşkuyla karşılandıysa
da, kilisede yaptığı konuşmada Tazbazyan’m kiliseden atılmasını istediğinde
halkın tepkisiyle karşılaştı. Eçmiyadzin’den gelen bu piskoposu tanımadıklarını
söyleyen ahalinin hiddetinden kaçan Diranyan Yakubi Süryanilere sığınarak bir
yılını Kırklar Kilisesi’nde geçirmek zorunda kaldı. Süryaniler ondan hiçbir
yardım esirgemedi. Bu arada Tazbazyan halkı Franklaştırdığı şikâyetiyle hapse
atıldıysa da, cemaat rüşvet ve kefalet vererek onu hapisten kurtardı.
Tazbazyan’a karşı olanlar bunun üzerine onu ortadan kaldırmak için yeni yollar
aramaya başlayıp, Ömerli aşiretinin Kürtlerini tutarak onu pusuya düşürme
planlan yaptılar. Ancak bunun haberi kısa sürede duyuldu ve Tazbazyan’m babası
kendi adamlarıyla onun güvenliğini sağladı.
Tazbazyan bu saldırılar karşısında sessiz kalarak ve ibadet
ederek günlerini geçiriyordu. Ona karşı olan Ermeniler ise, Eçmiyadzin’den
gelen piskoposun kaldığı Süryaniler’in Kırklar Kilisesi’ne devam etmeye
başlamışlardı. Bir süre sonra bunun bir çözüm olmadığını anlayan piskopos daha
fazla yanlış adım atmamak için umutsuzluk içinde Mardin’den ayrıldı. Nitekim bu
kiliseye devam etmeyi sürdüren Ermeniler zamanla Süryanileştiler. Bu yüzden
bugün bile Ermeni kökenli Süryani ailelerine raslanır. Melkon Tazbazyan’dan
sonraki dördüncü başpiskopos olan ve bu olayları kayda geçiren Ohannes
Tazbazyan’a göre bu ailelerin sayısı 200 ilâ 250 arasındadır
Tazbazyan’ın Kilikya Yolculuğu ve Talebeleri
Melkon Tazbazyan Mardin’e döndükten sonra, ziyaret ettiği
şehirlerdeki talebeleriyle irtibatını sürdürdü. Onlardan gelen haberleri aldı
ve onlara talimatlar yolladı. Bu sakin dönemde çok sevdiği Erivanlı Der Sarkis
Çarhalasyan’ı kaybetti. Bu kaybın üzerine de, yeni din adamları yetiştirmek
için harekete geçmeye karar verdi. Ruhban yetiştirmek için kurulacak okulda
Ermenice, İtalyanca ve Latince dilleri ile felsefe ve ilahiyat dersleri verilecekti.
1687 yılında ikisi Mardin’den, kalanları ise Diyarbakır, Muş, Erzurum, Ankara,
Sivas ve Kayseri’den olmak üzere sekiz genç aday seçilerek okulun temeli
atılmış oldu. Okul binası olarak da, ilk ayinlerini yaptığı Sırpuhi Varvara manastırını
seçmişti.
Roma’dan gelen bir emirle, manastırı cemaatine teslim ederek
1687’de Kilikya’da bir seyahate çıkmıştır. Bu seyahatinin ilk durağı Kilis idi.
Kilis’ten Antep’e geçti. Burada şehrin önde gelen sülâlelerinden Arzivyanlar’la
görüştü. Aileden Apraham onun takipçisi oldu. Apraham Arzivyan daha sonra Der
Melkon Tazbazyan’ın kurduğu ruhban okulundan mezun olup Sis Gatoğikoluğu’na
kadar yükselecekti. Antep’ten Sis’e geçti, burada Sis katolikosu Bizakyan
tarafından takdis edildi. Bizakyan yıllar sonra Hindistan’da sürgünde ölmüştür.
Bu arada Adana Ermenilerinden ona karşı olan bir grup Der Melkon’u Sis’te
yakalatıp hapsettirmek istedilerse de, bunun haberini alıp bir gece yarısı
oradan kaçarak bu tertipten kurtuldu. Buradan Halep’e (Periya) geçti. Mardin
yolunda Urfa’ya da uğradıysa da, burada sancak beyine yapılan ihbar dolayısıyla
tutuklanarak on gün hapis yattı. Hapisten çıkar çıkmaz da şehri terk ederek
1688 yılının Mart ayında Mardin’e geri döndü. Buradaki düzeni bıraktığı gibi
buldu ve bundan teselli buldu. Seyahatini anlatan bir raporu da Vatikan’a
yolladı.
Sirpuhi Varvara manastırında açılan ruhban okulu,
faaliyetlerini yazın burada sürdürüyorduysa da, sıhhi sebeplerden dolayı kışın
şehre, Surp Kevork kilisesine taşınıyordu. Dördüncü yılın sonunda, 1691 ’de,
okulun ilk talebeleri mezun olunca, Der Melkon Tazbazyan bunları halihazırdaki
Katolik rahiplerinin ölümüyle boşalan yerlere yollayabilmek için takdis
ettirdi. Kayseri, Kilis ve Sis’te takdis edilen talebelerinden ikisi,
memleketleri olan Mardin’e, Der Melkon Tazbazyan’ın yanına döndü. Antepli
öğrenci Arzivyan ise Penya’ya giderek Sis Gatoğigosu Bedros Bizakyan tarafından
takdis edilerek orada kaldı.
Bu sıralarda Deyr-uz-Zefaran’daki Süryani patriği, bir tuzak
kurarak Der Melkon Tazbazyan’ıt makamına davet eder ve onu manastırın ücra bir
hücresine hapseder. Oğlunun gece olmasına rağmen dönmediğini gören yaşlı babası
Murad Tazbazyan, daha önce benzeri bir tertibi bizzat onu uygulayan patrikten
şüphelenir ve hükümete başvurarak yardım ister. Bu arada olayın talebeler ve cemaat
arasında duyulması infiale sebep olur, büyük bir grup, onun uğruna kanlarını
dökmeyi bile göze alarak Deyr-uz-Zeferan’a yürümeye başlar. Hükümet güçlerinin
de araya girmesiyle Der Melkon Tazbazyan zamanında serbest bırakıldığı için, bu
olay büyümeden kapanmıştır.
Bu mücadeleler sırasında, ona karşı olan ailelerden bir grup,
onu küçük düşürmek için bir fahişeyi para vererek tutar. Fahişe de kiliseye
giderek dua etmekte olan Der Melkon Tazbazyan’ın cübbesiyle başlığını parçalar
ve ona terbiyesizce iftiralarda bulunur, hakaret eder. O esnada orada
bulunanlar kadını yakalar, hattâ linç etmeye kalkar. Ancak Tazbazyan araya
girerek böyle yaparlarsa Tanrı’nın evini gerçekten kirleteceklerini söyleyerek
onları durdurur; zaten cezasını bulmuş olduğunu söylediği kadının da hayatını
kurtarır. Aynı günün akşamı Tazbazyan Mardin’den ayrılacağı sırada, kadının akrabalarından
bir grup onun karşısına çıkarak, kadını affetmesi ve kadının tövbekar olması
için dua etmesi için ona yalvarırlar. Kurtuluşunun ölüm-de olduğuna
inanmaktadırlar. Kadın gerçekten de tövbekar olmuş ve bir süre sonra da
ölmüştür.
Der Melkon Tazbazyan’m Piskoposluğu
İlk grup talebelerden sonra ruhban okulu iki dönem daha
mezun vermiştir. 1707’ye kadar süren bu sakin devreyi, dönemin papası Gığemes
(Clemens) XI yakından takip etmişti. Bu sakin dönemi bitiren olay, Sis
Gatoğigosu Matyos’un vefatı olmuştur. Onun ölümünden boşalan yere ruhban
okulunun mezunlarından Bedros Bizakyan geçince, Papa ona bir mektup yazarak Der
Melkon Tazbazyan’m piskopos olarak takdis edilmesini istemişti. Bizakyan’m bunu
kabul etmesi üzerine Der Melkon Tazbazyan, saygıyla karşılandığı Penya’dan
geçerek 1708’de Sis’e varmış ve burada Mardin piskoposu olarak takdis
edilmiştir. Bu durumda Bedros Bizakyan kocasını kendi eliyle takdis ettiği
için; Der Melkon Tazbazyan ise, kendi okulunun meyvelerini toplamaya başladığı
için gayet memnundu.
Der Melkon Tazbazyan Mardin’deki Arkepiskopos kürsüsüne
dönerken Kilikya ve civarındaki pek çok şehre uğrayarak hem yeni rahipleri
takdis etmiş, hem de vaazlar vermişti. Böylece hem rahipleri Katoliklik yolunda
cesaretlendirmiş, hem de halkın dertlerini dinleyerek sıcak ilişkiler tesis
etmişti. Mardin’e dönüşünde, cemaatinin hazırladığı muhteşem bir törenle
karşılanarak makamına geçmişti. Bu gezisini anlatan bir raporu da Roma’daki
propaganda cemiyetine yollamış, oradan da memnuniyet ifadeleriyle dolu bir
cevap almıştır. Bu önemli yazışmalar halen Mardin Piskoposluğu’nun
arşivlerindedir.
Der Melkon Tazbazyan, yedi yıl süren piskoposluğu süresince
öğrenci yetiştirmeye devam etmiştir. Bunlardan biri olan Diyarbakırlı Markar
Tohmanyan hem onun halefi olmuş, hem de yazdığı pek çok eserle piskoposluk
arşivini zenginleştirmiştir. Ancak Tohmanyan’ ın eserlerinin büyük bir kısmı I.
Dünya Savaşı sırasında kaybolmuştur.
Gregoryen-Katolik Mücadeleleri ve Der Melkon Tazbazyan’ın
Sürgünü
1700’lü yılların başlarında, yani III. Ahmet’in saltanatına
ve de Lale Devri’ne denk düşen dönemde Katolik Ermeniler artık yeni piskoposluklar
kurabilecek kadar güçlenmişlerdi. Ancak bu gelişmenin önünü iki önemli sebep
kapatıyordu: Bunlardan ilki, Osmanlı Devleti’nin kendi tebaası olan Hıristiyan
milletlerinkinin dışında yeni kiliseler kurulmasına izin vermemesiydi. İkincisi
ise Ermeni cemaatinin, Roma’nın tahminleri ve isteklerinin aksine topyekûn
Papalığa tâbi olmayı kabul etmemesiydi. Bir başka deyişle, Roma Ermeni
Kilisesi’ni tümüyle kendine bağlamak istiyordu. Bunun için Roma’nın pek çok
girişimi olmuş, her seferinde bu konudaki ümitler yeniden yeşermişti.
Tam bu sırada Der Melkon Tazbazyan ise, Katolikliğin
yayılmasına yönelik çalışmalarına bağlı olarak artan cemaat içi sürtüşmeler
dolayısıyla kendi cemaatini ayırmayı düşünmeye başlamıştı. Bu ayrı cemaat
haline gelme fikrini Roma’ya ilettiğinde, Roma’dan bu yolda çalışmasına dair
bir cevap alınca, bundan piskopos Arzivyan ile Piskopos Sahakyan’ı ve Kayseri
Piskoposluğu’nu haberdar etmişti. Ancak bu ayrılık fikri duyulur duyulmaz,
Kilikya ve civarındaki Ermeni cemaatleri Der Melkon Tazbaz- yan’a karşı bir
cephe oluşturacak, Eçmiyadzin ve İstanbul patrikhaneleri ile Sis
katolikosluğuna ve padişaha başvurarak, cemaati bölmek isteyen Der Melkon
Tazbazyan’m cezalandırılmasını istemeye başlamışlardı. Bu faaliyetlerin sonunda
Der Melkon Tazbazyan’m İstanbul’a sürgün edilmesi kararlaştırıldı. Mardin
sancak beyi İstanbul’dan gelen hüküm uya-rınca onu zincire vurarak sürgüne
yolladı. Der Melkon bu durum üzerine yerine Piskopos Mardiros Tohmanyan’ı
bırakmıştı. 1714 yılı içinde İstanbul’a vardığında Çavuşlar hapishanesine
konulmuş, bir müddet sonra vezirler karşısında yaptığı savunmada suçsuz bulunup
serbest bırakılmıştır.
Serbest kaldıktan ve sürgün cezasından da affedildikten
sonra İstanbul’da kalarak özerk bir Ermeni Katolik kilisesinin kurulması için
çalışmalarını burada sürdürmeye başlamıştır. Bunun için Sarkis Tokatlı ile
Fransız Konsolosluğu’nda toplantılar yapıyordu. Ancak bunun da duyulması
üzerine, başı bu kez doğrudan Kumkapı Patrikhanesi ile derde girmişti. Bir yıla
kalmadan, Kumkapı’nın ona karşı verdiği mücadelenin sonunda, yeniden hapse
düşer. Üstelik bu kez yalnız da değildir, eski öğrencilerinden olan Sis
Piskoposu Apraham Arzivyan da onunla beraber hapis edilmişti.
Aynı hücrede kalan bu iki mahkûm, hapishanenin müdürü olan
Mehmet Ali’nin dikkatini çeker. Sürekli olarak dua eden ve tefekküre dalan bu
iki muhterem adam, Mehmet Ali’nin, çocuğu olmayan karısını rüyasına girip,
çocuğunun olması için yardım isteyen bu kadından yardımlarını
esirgemeyeceklerini söylemiştir. Bundan bir süre sonra kadının hamile kalması
üzerine, Mehmet Ali onlara karşı olan borcunu, birinin kaçmasına yardım ederek
ödemek istediğini söyler. İki din adamı bu kez hangisinin hürriyeti seçeceği
üzerine tartışırlar. Her ikisi de diğerinin serbest kalmasını istemektedir.
Ancak Apraham Arzivyan, hocası Der Melkon Tazbazyan’ın emretmesi üzerine
hapisten kaçar. Der Melkon Tazbazyan ise hapiste kalır ama, hapishane müdürünün
minnet duyguları sayesinde İstanbul’daki Katolik Ermeniler ile ilişkiler kurar,
hattâ yeni rahipler takdis eder. Takdis ettiği rahiplerden Der Hovsep Aslanyan,
yardımcısını Mardin’e göndererek onun haberlerini iletir.
Artık kendini yorgun hissetmeye başladığı ve ölüme
hazırlandığı 1716 yılında ruhunu Tanrı’nın ellerine teslim eder. Önce Ermeni
mezarlığına defnedilmişse de, mezarı sonradan Latin mezarlığına nakledilmiştir.
Ancak bu mezarının yerini halen tespit edebilmiş değiliz. Ondan geriye, Roma
ile yaptığı yazışmalar ile; talebelerinin ve onların talebelerinin uzun
uğraşları sonucunda kurulan Ermeni Katolik Kilisesi kalmıştır.
KAYNAKLAR
Vattabet Mardinli Husig Gülyan, Viyana,1898, (elyazması)
Mardin Ermeni Katolik Paşpisko- posluğu'nun Tarihçesi.
Vartabet Mardinli Andreas Ahmaranyan'm Avedik dergisindeki
yazıları. Sayılar: 2, 3, 4, 5, 7, 8, 10, 12, Beyrut, 1932-1933.
“Roma'daki Propaganda Fide Arşivi’nden", İstanbul 1716,
(Vatikan Propaganda Arşivi nu-marası), s.36.
La Terre Saint - Revue lllustree de L'Orient Chrétien
(Mukaddes Topraklar - Hıristiyan Şark’ın Resimli Mecmuası), Paris, 1907.
Revue de L’Orient Chétien (Hıristiyan Şark Mecmuası), Paris,
1896
Histoire Abregee, Mgr. Andre Alexandrian, Beyrout, 1908.
Kilikya patrikleri, başpiskoposları ve piskoposları.
Charles A. Fraezee, Catholics and Sultans (Katolikler ve
Sultanlar), Cambridge, 1983.
Pars Tuğlacı, Osmanlı Şehirleri, İstanbul, 1985
Ermeni Kiliseleri:
Gregoryenier, Katolikler ve Protestanlar
Ortodoks Ermeniler, daha birinci yüzyılın sonlarında
Hıristiyanlıkla tanışmışlardı. Üçüncü yüzyılın sonlarında ise Kirkor
Lusaroviç’in, yani Aydınlatıcı Kirkor'un, II. Tridates’i vaftiz etmesiyle
Hıristiyanlık Erımeniler'in resmî dini olmuştu. Kadim Ermeni kilisesi için
halen kullanılmakta olan “Gregoryen” terimi de kurucusu olan Kirkor
Lusaroviç’in adından türetilmiştir. Kirkor Lusaroviç’in oğlu Aristeas
babasından devraldığı Kapadokya piskoposluğu görevini sürdürdüğü sırada
325'teki İznik konsiline de katılmıştı.
Kuruluşu Hıristiyanlığın bu erken devirlerine dayanan
Gregoryenlerin dini merkezi hâlâ Eçmiyazdin’dedir. Ayrıca 1453’te İstanbul’un
fethinden hemen sonra İstanbul’da da bir patrikhane kurulmuştur.
Katolikler
Gregoryen insanına sahip Ermenilerin yanısıra, Roma’yı
tanıyanlar da erken devirlerden itibaren olmuştu. Ermenilerin Katolik inancıyla
ilk yakın temasları Haçlı Seferleri sırasındadır. Papa XII Johannes’in 1318’de
Bolognalı Bartholomeos’un eserlerinin Ermenice çevirisini Ohannes Kernetsi'ye
(Kerneli John) yolladığı bilinmekte ve bu Roma'nın en erken misyonerlik
faaliyeti olarak kabul edilmektedir. Ancak Katolikliğin Ermeniler arasında
yaygınlaşması için 17. yüzyılda Ortadoğu misyonlarının kurulmasını beklemek
gerekecekti: Dominikenler 1582’de Kafkasya’da; Cizvitler 1626’da Halep'te,
1653’te İsfahan'da; Kapusenler 1627’de Halep’te, Karmeller 1705’te İran'da
misyon kurmuşlardı. Sis’teki Ermeni piskoposluğunun 1740’dan itibaren Katolik
piskoposlar tarafından idare edilmesiyle başlayan sorunlar, 18. yüzyılın
başlarında bu piskoposluğun Kilikya, Suriye, Mezopotamya ve Mısır’daki
Katoliklere hizmet vermek amacıyla Lübnan’a taşınmasıyla çözülmüştü.
Ancak bu kilise Osmanlı Devleti tarafından resmen
tanınmıyordu. Papalık 8 Mart 1828’de Fransız büyükelçisi aracılığıyla Sultan
II. Mahmud'a Ermeni Katolik patrikhanesinin tesisi için başvuruda bulundu.
Ancak ne bu girişim, ne de aynı sıralarda Paris’teki Papalık elçisinin Osmanlı
hâriciyesi üzerinden yaptığı girişimler bir sonuca ulaşmadı. 8 Temmuz 1828’de
ise Rus Çarı Papa’ya Doğu Hıristiyanlarının himayesi için işbirliği ve yardım
teklifinde bulundu. Çar’ın bu çerçevede Eçmiyazdin'e yaptığı telkinler ve
baskılar, Katolik Ermenilere Eçmiyazdin üzerinden yapılan her tür baskıya son
verilmesini sağladı. Hattâ bunun aksine davrananların afaroz edileceği bile
duyuruldu.
Aynı sıralarda, bu yoldaki ilk girişimi sonuçsuz kalan Papa
Pius VIII, bu kez Habsburglar’a ve Fransa’ya yolladığı resmî yazılarla,
onlardan Osmanlı ülkesinde bağımsız bir Katolik Ermeni ruhani reisliği
kurulması için işbirliği talep etti. Bu iki ülke hâriciyeleri de bu yolda ciddi
çabalar sarfettikten sonra, 6 0cak 1830’da Sultan II. Mahmud, Ermeni Katolik
cemaatine, başlıca maddeleri aşağıda yazılı olan imtiyaz beratını çıkarttı.
Buna göre;
• Osmanlı Devleti’nin başkentinde bir Ermeni Katolik
patrikliği ve başpiskoposluğu ihdas edilecek,
• OsmanIılar tarafından muhtelif Anadolu şehirlerine ve
Akdeniz’e sürgüne yollanan Katolik Ermenilerin yerlerine geri dönüş hakkı
verilecek; malları iade edilecek.
• Akilaga Katolik Ermenilerin kilise inşa etmeleri için izin
verilecek,
• Katolik Ermeni din adamları da diğer milletlerinkilere
(bugünkü deyişle cemaatlerinkilere) tanınan imtiyazlardan aynen
yararlanacaklardı.
Hükümetin emri uyarınca, patrik olarak İstanbul’da ikamet
etmekte olan adaylar arasında bir seçim yapıldı ve Hagopos Çukuryan resmen tanınan
ilk Katolik Ermeni patriği oldu. Bâb-ı Âli de bu seçimi onayladı. 1866/67’de
Katolik Ermeni kilisesi-nin Kilikya ve İstanbul şubeleri patrik Andon Hasun
tarafından aynı çatı altında birleştirildi. 1911'de Roma'da Katolik Ermeni patrikliğine dair yeni
düzenlemelerin yapılması için bir sinod toplandı. Ancak 1. Dünya Savaşı ve
sonrasındaki siyasi ve demografik değişiklikler de yeni düzenlemeler gerektirdi,
İstanbul’daki Ermeni Katolik patrikliği 1928 yılında ilk kuruluş yeri olan
Lübnan’a nakledildi ve İstanbul patrikliği bir başpiskoposluğa dönüştürüldü.
İstanbul'daki cemaatin şu anki ruhani reisi Başpiskopos
Zekiyan'dır ve cemaate ait 12 kilise, 4 okul ve bir hastahane bulunmaktadır. Bu
sonuncusu, yani Mardin-Nusaybinli Surp Agop adına yapılan Elmadağ'daki
hastahane 1836-37’de kurulmuştur ve 184 adet vakfiyesi vardır.
Melkon Tazbazyan’ın yaşadığı Mardin’de ise halen az da olsa
Ermeni Katolik yaşamaktadır ve 150 civarında kilise vakfiyesi bulunmaktadır.
Surp Kevork ve Surp Hovsep kiliseleri halen faaliyet göstermektedir.
Protestanlar
19. yüzyılın başlarından itibaren İngiliz, Amerikan ve
İsviçreli Protestan misyonları Osmanlı topraklarında, Kafkasya’da ve
Ortadoğu’da açılmaya başlamıştı. Türkiye’deki pek çok misyonun yanısıra İran'da
Tahran ve İsfahan'da, Rusya’da Şuşa ve Tiflis’te de misyonlar vardı. Osmanlı
Devleti’nde Protestan misyonlarının faaliyet gösterdiği şehirlerin bazıları
şunlardı: İs-tanbul, İzmir, Bursa, Trabzon, Merzifon, Tarsus, Kayseri, Talaş,
Antep, Maraş, Harput, Lübnan, Kahire ve Mardin.
Protestanlar Osmanlı Devleti tarafından geç tarihlerde ayrı
millet (cemaat) olarak tanınmışlardır. Bugün İstanbul’da az sayıda Protestan
Ermeni yaşamaktadır.
KAYNAKÇA
Rh. Y. G. Çark, “Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler”,
İstanbul, 1953, s. 87.
Avedis Berberyan, “Badmutyun Hayotz (Ermeni Tarihi)”,
İstanbul, 1871, s. 213-214.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.