Lilit Gasparyan / Ermenistan editörü
Lilit Gasparyan bu makalede inkar safhalarını ve Türk
yetkililerin Ermeni Soykırımını inkar etme konusunda başvurdukları
stratejilerin farklı dönemlerde uğradığı önemli değişiklikleri ve ilgili
hususları ele alıyor. O dönemlerden dördünün altını çiziyor: 1920’ler – “Böyle
bir şey asla olmadı’, 1960’lar – “Biz kimseyi katletmedik”, 1970’ler ve 80’ler
- “İhanete uğradık”, 2000’ler – “Savaş koşulları”, “Adil hafıza”, “Ortak acı”.
Lilit Gasparyan’a göre, Türk inkarcılığı her ne kadar da coğrafik, tarihsel ya
da toplumsal açıdan değişikliklere uğramış olsa da, yüz yıldır aktif ya da
pasif bir şekilde varlığını sürdürmeye hep devam etti. Türkiye’de mevcut
inkarcı politikayı iki kelimeyle şöyle özetlenebilir ‘değişemeyen değişim’.
Soykırımın son safhası olan inkâr devam ettikçe soykırım
yaşanmaya devam ederi. Bu sebeple, Türkiye her ne kadar kendini katliamlardan
sorumlu tutmasa da, inkâr politikalarıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu
döneminde başlayan soykırımı sürdürmüş oluyor.
Yüz yıl sonra geriye dönüp Türkiye’nin soykırımla ilgili
siyasi tutumuna baktığımızda neredeyse hiçbir değişikliğin yaşanmadığını
görüyoruz. İnkâr politikası şekil değiştirip farklı bir dil ve ton tuttursa da
aslında içeriği aynı. Bazen açık seçik bazen örtük, inkâr her zaman var
olageldi. Soykırımda yaşananları sıradan olaylarmış gibi aktaran ve Ermenileri
ihanetle suçlayıp kendilerini kurban yerine koyan etkin bir inkâr söyleminin
yanı sıra sessizliğini koruyup kör-sağır-dilsiz taklidi yapan edilgen bir söylem
de oluştu.
Bu iki tür inkâr söyleminin de kökeni soykırım yıllarına
dayanmakla birlikte Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuyla beraber süreklilik
kazandı. Türkiye’nin inkâr politikalarındaki değişimden bahsederken belli
dönemlere göre konuşmak gerekir. 1920-30 arasında aktif bir inkâr yaşandı, keza
Ermeni Davası bir sessizlik dönemindeydi ve tekrar ortaya çıkışı 1960’lara,
Ermeni Soykırımı’nın ellinci yılına kadar sürdü. 1970 ve 80’lerde ASALA’nın
(Ermenistan'ın Kurtuluşu için Ermeni Gizli Ordusu) yaptıklarıyla birlikte
inkârın doğasında bir değişim yaşandı. “Biz soykırım yapmadık” söylemi yerini
“Katledilen, ihanete uğrayan biziz, asıl kurban bizdik” söylemine bıraktı.
80’lerden sonraysa soykırımın inkârıyla beraber, genel anlamda Ermeni Soykırımı
ancak ve ancak Diaspora soykırımın tanınmasına yönelik bir adım attığında
Türkiye’nin ajandasına girebildi. Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AKP) iktidara
gelişiyle beraber bu konuyla ilgili değişimler yaşandı öyle ki, 2000’lerde
ortaya konan inkâr söylemi belki de en ‘yumuşak’ ve hatta uluslararası toplumun
sevebileceği kadar başarılı bir söylemdi. Bu yazı, inkâr söyleminin farklı
aşamalarına değinmekle birlikte, soykırım konusunda Türkiye’nin bazı kayda
değer ilerlemelerde bulunduğu yönündeki görüşlere karşı çıkarken,
bahsedeceğimiz dönemlerde Türkiye’nin sergilediği tutuma ilişkin örneklere
dayanarak, Türkiye’nin inkâr politikasındaki ‘değiştirilemeyen değişimlere’
dair bütünlüklü bir tablo çıkarmayı amaçlıyor.
1920’ler – “Böyle bir şey asla olmadı’
Osmanlı yöneticilerinin eylemlerine dair var olan
kayıtları anlamayı imkânsızlaştırarak, bir tarihi silmek, inkâr doğrultusunda
atılan ilk adım oldu. Devlet ideolojisinin ‘işleyen’ ilk çarklısı Eğitim
Bakanlığı’ydı. Türk milliyetçiliğiyle iç içe geçmiş bu bakanlık, ders kitapları
aracılığıyla insanların zihninin derinliklerine başka bir Ermeni imgesi koydu.
Bu imgeye göre Ermeniler her fırsatta ihanet edebilecek düşmanlardı.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında okutulan Emin Ali imzalı ‘Türk Çocuklarına Tarih’
kitabı dördüncü sınıflar için özel olarak hazırlanmıştı. Büyük medeniyetlerden
başlayıp Cumhuriyet’in kuruluşuyla 7 faklı bölümden oluşan bu ders kitabında
Ermeni-Türk ilişkilerine ayrılmış tek bir sayfa bile yoktu. Dahası, Ermeni
kelimesi dahi kitapta kullanılmamıştıii.
Süleyman Edip’le Ali Tevfik’in 1929’da hazırladığı ‘İlk
Mektep Çocuklarına Tarih Dersleri: Dördüncü Sınıf’ kitabında bazı ilerlemelerin
yaşandığı görülüyor. Ancak bu kitapta da Ermenilere ayrılmış bir bölüm
bulunmuyor. Anayasayla ilgili bölümdeyse Ermeniler, Rumlar, Arnavutlar,
Türklerden ayrı yaşamak isteyen bölücü yabancılar olarak resmedilmiş öyle ki,
devletin zayıflaması onları memnun ediyor ve hatta bu toplumlar imparatorluğu
yıkmak istiyor. Böylece bu kitapla birlikte, her ne kadar olumsuz anlamda olsa
da Ermeni kelimesi ilk defa resmi bir tarih ders kitabında kullanmış oluyordu.
1930’da çıkan Abdülbaki ve Sabri Esat imzalı ‘Yavrumun Tarih Kitabı, İlk mektep
4’ başlıklı başka bir tarih ders kitabında şöyle bir cümleyle
karşılaşabilirsiniz: “Ermenistan doğu bölgesinde kuruldu. İlk olarak batıda
Ermeniler daha sonra da güneyde Fransızlar mağlup edildi.”
1930’ların Türk resmi tarih tezinin oluştuğu dönem
olduğunu söyleyebiliriz. O dönem Ermeniler hem düşman hem de düşmana yardım
eden hainler olarak gösterilip sonrasında Türk silahlı güçlerinin nasıl
Ermenilere ‘hor davrandığı’ tüm detaylarıyla anlatılırdı.
‘Ermeni Davası’ terimi ilk defa 1933’te, ‘Tarih 3 – Yeni
ve Yakın Dönemler’ başlıklı kitapta geçti. Ermenilerin savaş koşulları
nedeniyle zorla göç ettirilmesi yavaş yavaş ders kitaplarında yer almaya
başlayıp soykırım inkârcılığı bilindik karakterine bürünmeye başlamıştı. Ders
kitaplarında kullanılarak yerini bulan bu ideoloji siyasetin alanına da geçiş
yapıyordu.
Aynı yıl Franz Werfel ‘Musa Dağ’da Kırk Gün’ kitabını
bitirmişti, ama kitap daha sonra Ankara’nın itirazları dikkate alınarak Nazi
Almanya’sı tarafından yasaklandı. 1934’te Amerikan MGM film yapım şirketi
kitabı sinemaya uyarlamak üzere tüm hakları aldığını duyurdu. 1935’te
Türkiye’nin itirazlarını dikkate alan ABD Dış İşleri Bakanlığı araya girdi ve
MGM bu projeden vazgeçti.
1960’lar – “Biz kimseyi katletmedik” / “Hikâyenin diğer
tarafı”
Uzun bir sessizlik döneminden sonra Ermeni Soykırımı
1960’larda, soykırım ellinci yılında Ermenistan’da anıldığında tekrar
Türkiye’nin gündemine girdi. Her ne kadar tarih kitapları ‘hain düşman’ olarak
Ermenilerden bahsetse de Ermeni Soykırımı toplum gündeminden uzak kalmış yeni
bir konuydu. Ellinci yıl anma etkinlikleri bu açıdan soykırım tartışmalarında
bir noktasıydı. Türk yetkililer ‘hikâyenin diğer tarafını’ anlatıp
öğretmenleri, gazetecileri ya da kamu çalışanlarını etki altına almak için o
güne kadar herhangi bir çalışma yapmış değillerdiiii.
Türk basınının Ermeni Davası’na karşı ‘zorlanması’ işte bu
döneme rastlar, ne var ki konu gündeme ancak tehditlerden sonra zorunluluk
olarak girdiiv.
Askeri işbirliklerine, bölgesel politikaya, yatırıma ve
ticarete öncelik veren devletler, Ermeni Soykırımı’yla ilgili Türkiye’deki
sessizliğe eşlik etmişlerdi. Böylece o devletler de Ermeni Soykırımı’nı sıradan
bir olay gibi gösterip inkâr ederek bu konuda suç ortağı oldularv.
1970’ler ve 80’ler - “İhanete uğradık”
1970’lerde Ermenilerden bahsetmek, ASALA’nın, Ermeni
Soykırımı Adalet Komandoları’nın, Ermeni Devrimci Ordusu’nun saldırıları gibi
gerekçelerle pek hoş karşılanmazdı. “Soykırım olmamıştır, biz sorumlu değiliz”
gibi açıklamalar yerini “Esas kurban biziz, biz katledildik” gibi bir görüşe
bıraktı. Hasan Cemal’in söylediği gibi, Ermeniler Türk diplomatları öldürmeye
başlayınca Türk halkı bunun nedenini sorgulamaya başladıvi.
Türkiye’de geçmişte yaşananlarla ilgili ilk büyük
tartışma 1973’te, soykırımdan kurtulmayı başaran 77 yaşındaki Gürgen Yanikyan,
Los Angeles’ta iki diplomatı öldürdüğünde yaşandı. Saldırı büyük bir öfke
dalgası yarattı ve uzun süren bu sessizlik en sonunda dağıldı. Türk toplumu ve
ülkedeki siyasetçiler ilk defa 1915’te neler olduğunu irdelemeye başladılar.
Diğer yandan Türk hükümeti, soykırım ve Holokost’la
ilgili araştırma projeleri de dâhil her türlü tartışmayı engelleyerek, bunların
önüne geçti. Bu konulardaki akademik konferanslar ve açık oturumları da
engellemeye yönelik çabalar oldu. Bu konudaki en dikkat çekici örnek 1982’de
İsrail’in Tel Aviv kentinde düzenlenecek bir konferansı engellemeye yönelik
girişimlerdi. Konferansın içeriğine Ermeni Soykırımı da eklenecek olursa
engelleme yönünde hareket edilecekti. Türkiye’de yaşayan Yahudilere yönelik
tehditler de işin tuzu biberi olduvii. Dahası, Türkiye Ermeni Soykırımı ile
Holokost arasında bir ayrım yapmaya çalışıyordu, ilkine ‘sözde’ ya da ‘iddia’
kelimeleri ekleniyordu. Böylece ‘sözde soykırım’ ifadesi inkâr söylemi
literatürüne bu şekilde dâhil olmuş oldu.
Resmi belgeler Türkiye’nin ABD Kongresi’nin ve halkının
Türkiye’ye bakışını etkilemek için 1975’ten beri nasıl bir lobicilik ve halkla
ilişkiler faaliyeti yürüttüğünü gösteriyor.
Bu halka ilişkiler şirketlerinin Türkiye’ye verdiği
tavsiyeler doğrultusunda yavaş yavaş yeni bir inkâr stratejisi oluşturulmaya
başlandı. Bu konuda en maharetli yollardan biri seçilerek, olayın nedeniyle
ilgili şüpheler ortaya atıldı. 1982’de Washington’da kurulan ve Osmanlı
tarihçisi Heath Lowry tarafından idare edilen Türk Çalışmaları Enstitüsü, belki
de bu stratejinin bir parçasıydı.
Türkiye’nin şüphe yaratmak üzere ilk ‘saldırısı’ 1985
yılında New York Times ve Washington Post gazetelerinde, Kongre üyelerini
Ermeni Soykırımı yasa tasarısını kabul etmemeleri yönünde etkilemek için
yayımlanan ilan oldu. Bu ilanda 69 akademisyen, “Ermenilerin acısı’ söz konusu
olduğunda ‘soykırım’ kelimesini kullanmanın doğru olup olmadığını sorguluyordu.
Dr. Israel Charny, “bu ilan soykırımın inkârında ve farklı görüşlerin ortaya
çıkışında yeni bir dönemi ilan ediyor”viii diyordu. İlan, Ermeni Soykırımı’nı
inkâr edenlerin görüşlerini bir ‘anlaşmazlık platformu’ çerçevesinde
sunabilmelerinin dayanağına dönüşmüştü. Dolayısıyla “Ermeni Soykırımı henüz
kanıtlanmış değil” düşüncesi bundan böyle kalıcı bir stratejiye dönüşmüştü.
Türkiye’nin kendi tarihine bakışı ve yürüttüğü inkâr
stratejisi de tabii ki yıllar içinde değişim gösterdi. Ülke hükümetler,
cumhurbaşkanları değişti ama baskın strateji aynı kalırken, bu strateji AKP
döneminde daha da açık bir şekilde kullanıldı.
10 Nisan 2005’te dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan,
Ermenistan Cumhurbaşkanı Robert Koçaryan’a bir mektup göndererek ortak tarih
komisyonu kurulmasını önerdi. Bu öneri de şüphe yaratma stratejisinin devamı
niteliğindeydi. Türkiye, soykırımla ilgili şüphe yaratacak ne kadar etkili
yöntemler bulunursa bulunsun, bunun sonsuza dek sürdürülemeyeceğini fark etti.
Ermeni Soykırımı’na ilişkin gerçekleri bastırabilmek için yeni bir yaklaşım ve
strateji oluşturulması gerekiyordu.
Ermeni Soykırımı’nın sorgulanıyor olması ile bu gerçek
için ‘sözde’, ‘iddia’ gibi farklı tabirler kullanılması birbirini zaman içinde
tamamlayarak, Ermeni Soykırımı’nın yüzüncü yılı arifesinde olgunlaşıp meyvesini
verdi. Dönemin Dış İşleri Bakanı Ahmet Davutoğlu 2014’te yazdığı on sayfalık
makaleyle ‘adil hafıza’ kavramını ortaya koydu. Kendisi Ermeni Soykırımı
kurbanlarıyla Birinci Dünya Savaşı kurbanlarını aynı kefeye koyarak ‘ortak acı’
diye başka bir kavram daha üretti.
Erdoğan’ın 23 Nisan günü yayınladığı taziye mesajıysa bu
makaleyi tamamlıyordu. 1915 hakkında konuşan Erdoğan, “Osmanlı
İmparatorluğu’nun son yıllarının hangi din ve etnik kökenden olursa olsun,
Türk, Kürt, Arap, Ermeni ve diğer milyonlarca Osmanlı vatandaşı için acılarla
dolu zor bir dönem olduğu yadsınamaz” diyordu. Ermenilerin torunlarına ithaf
ettiği bu taziye mesajında Erdoğan yine ortak tarih komisyonu önerisini de dile
getirmişti. Uluslararası medya oltaya gelmiş, 24 Nisan günü haberler ‘Türkiye
Ermenilere taziye sunuyor’ manşetiyle veriliyordu. Bu belki de beklenen bir
sonuçtu. Üst düzey Türk yetkililer ne kadar da Ermenilerin kendilerine uzatılan
eli görmezden geldiğini söylemiş olsa da daha sonra yaşanan gelişmeler
Türkiye’nin zaten Ermenilerin görüşünü veya tepkisini önemsemediğini
göstermişti. Soykırımla ilgili yapılan her şey uluslararası toplumun ‘gözünü
boyamak’ için. Erdoğan’ın dokuz farklı dilde yayınlanan 2014’deki taziye mesajını
diplomatik kurumlar aracılığıyla dağıtıma sokmanın kendisi zaten mesajın
hedefinin Ermeniler değil uluslararası toplum olduğunun en büyük kanıtı.
Özellikle sofistler dâhil olmak üzere pek çok düşünce okulu, tartışmanın esas
amacının kendi düşüncelerinizi karşı tarafın kabul etmesini sağlamak değil
hâkimi ve jüri üyelerini ikna etmek olduğunu öğretir.
Erdoğan’ın 23 Nisan 2014’te yayınladığı taziye mesajı
Ankara’nın inkârcı politikalarının iyice hazırlanıp yeniden paketlenen başka
bir tezahürü sadece.
Siyasetle ilgilenmeyen kişilerin bile bildiği bir şey
olmasına rağmen burada bir kez daha bahsetmek gerekirse, Erdoğan bu mesajdan
dört ay sonra NTV’ye verdiği mülakatta kendisine yönelik çok çirkin ifadelerin
kullanıldığını söyledi. Erdoğan daha sonra örnek vererek, “Affedersin çok daha
çirkin şeylerle Ermeni diyen oldu” dedi.
‘Sözde soykırım’dan ‘1915 olayları’na… Türkiye pek çok
değişikliklerden geçerek nihayetinde bu noktaya vardı. Çoğu kişi bunu olumlu
bir gelişme olarak görür. Tabii ki fark edilir bir değişim var, fakat hangi
değişimden bahsediyoruz? Türkiye’de soykırım resmi olarak inkâr edilmeye devam
ediyor, en ufak bir olayda bile bu geçerli, sadece üçüncü ülke
parlamentolarında kabul edilen soykırım tasarılarına baksak dahi, soykırımın
‘yanlış bir ifade’ olduğu söylemi ve Ermenilere yönelik nefret alıp başını
gidiyor.
Daha birkaç gün önce Almanya Ermeni Soykırımı yasa
tasarısını onayladı, milliyetçiler İstanbul’daki Almanya Başkonsolosluğu’nun
önünde toplanarak “En iyi Ermeni ölü Ermeni” diye slogan attılar. Bu mesaj yeni
bir soykırımla ilgili değilse nedir?
Ortada olan tek bir şey var, o da Türkiye’de yaşanan tüm
bu ‘olumlu’ gelişmelerin hepsinde devlet ve ulus çıkarlarını ima eden bir alt
metin var. Bu sebeple pek ala Türkiye’nin inkârın farklı şekillerini kullandığı
söyleyebiliriz. İnkâr her daim var olmaya devam ediyor, sadece daha kabul
edilebilir bir dille…
Soykırım Nöbeti’nin Başkanı Gregory Stanton, soykırımın
on aşamasından bahseder: Sınıflandırma, Simgeleme, Ayrımcılık,
İnsandışılaştırma, Organizasyon, Kutuplaştırma, Hazırlama, İnfaz, İnkâr
[ii] Atilla Dirim, Ermeni Soykırımı'nı Anma
Platformu’ndaki konuşması, DurDe, 16 Nisan 2016, İstanbul
[iii] Edward Minasian, The Forty Days of Musa Dagh: The
Film That Was Denied , Journal of
Armenian Studies (Vol. III, Nos. 1-2), 1986-87, sf. 121-131
[iv] Elmas, E., Towards 2015: Media in Turkey on the
Armenian Genocide, in The Armenian Genocide Legacy ,Ed. Demirdjian A.,
Palgrave,2015. sf.183.
[v] Hovannisian, R. G. (1998). Remembrance and Denial:
The case of the Armeniangenocide. Wayne State UniversityPress., sf. 13
[vi] Hasan Cemal, 1915 Ermeni Soykırımı, Yerevan, Hrant
Dink Vakfı, 2014
[vii] Auron, Y., The Banality of Denial: Israel and the
Armenian Genocide. Transaction Publications, 2004
[viii] Charny, I. W., A classification of denials of the
Holocaust and other genocides. Journal of GenocideResearch, 5(1), (2003),sf.
11-34.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.