Ermenice edebiyatın büyük ölçüde soykırım sonrasında
teşekkül eden diaspora kolunun en önemli yazarlarından biri olan Şahan Şahnur,
“Sessiz Ricat”ta, hiç yabancısı olmadığı bir hikâyeyi anlatıyor. Kitapta, tıpkı
Şahnur gibi İstanbul’u sonsuza dek terk edip Paris’te kendine yeni bir yaşam
kurmak zorunda kalan Bedros’un hikâyesi yer alıyor.
Fatma Özkaya Yayınlanma tarihi: 04 Kasım 2016 Cuma, 12:21
[Haber görseli]Ne sessiz ne de mümkün bir ricat
Sessiz Ricat’ın başkarakteri Bedros’un yaşamı, milletinin
kaderi gibi derin bir kırılma yaşar. Gittiği Paris’te kaybettiği tek şey
yazarın güzelliklerle resmettiği İstanbul olmaz sadece. Aynı zamanda kimliği,
bugünü, geçmişi ve geleceği de elinden alınır, hatta ismi bile. Anlatı
içerisinde Bedros’un ve çevresindeki Ermenilerin değişimi ve kırılganlığı,
yazarın tabiriyle “ricat”ı, öyle bir şekilde gerçekleşir ki metinde, Bedros’a
nerelerde kendi adıyla nerelerde Pierre olan yeni ismiyle hitap edildiği bir
karmaşaya dönüşür.
ÖLÜ OLMAYAN, ÖLÜLERDEN ARTAKALAN...
Bedros’un 1920’lerin Paris’inde başı dönen gençliğinin,
Ermeni milletinin kaderini derinden etkileyen sancısıyla karıştığı sahnelerde,
Şahan Şahnur’un usta bir yazar olarak kendinin ve milletinin hikâyesine
dışarıdan bakmadaki yeteneğini görürüz. İstanbul’u terk etmek zorunda
bırakıldığında (1922) henüz on dokuz yaşında olan Şahnur, romanı yazdığı
1927-1929 arasında, yimi beşinde olan İstanbullu Ermeni delikanlı Bedros
üzerinden sıklıkla kendi deneyimini anlatır. Bunu yazarın, Bedros’un iç sesleri
haricinde, metne doğrudan müdahalelerinde de görürüz. Anlatıya aniden girip
sahneyi darmadağın ederek kendi sözünü söylemekten geri durmaz. Karakterin
tavırlarında da buna rastlanır. Öyle ki Bedros’un tam olarak her şeyi bir
kenara bıraktığı, hayatının aşkı Fransız Nenette’le bir kasabaya yerleştiği o
en naif, bir masalın mutlu sonu olabilecek ve kasabayı tasvir ederken
“Mezarlığın kapısı ne açılıyor –çünkü bugün ölen yok– ne kapanıyor –çünkü
kaçmak istediği için oraya gömülmüş bir Ermeni yok” cümlesiyle karşılaşırız.
Sonrasında yazar ve Bedros bu cümle hiç söylenmemiş gibi gündelik hayatın
akışında bahsederken okur, halen bu beklenmedik ve acı karşılaşmanın etkisi
altındadır. Bu cümle ve sonrasında oluşan durum sadece olağanüstü halin
normalleştirilmesine işaret etmez. Aynı zamanda, Ermenicede “hayatta kalan”
anlamına gelen verabroğ –yani İngilizcesiyle “survivor”– olmanın da bir
göstergesidir. Çünkü diaspora ölü olmayan, ölülerden artakalandır. Diaspora bir
varlık-yokluk mücadelesinin göstergesidir. O, verabroğ olarak doğan değil ama
yaşamak için verabroğ olmak zorunda olandır.
Sessiz Ricat –ne ilginç ki yayınına Erzurum’da başlayıp
Paris’te devam etmek zorunda kalan– Haraç gazetesinde Ermenice olarak tefrika
edilmiş ve dönemi için pornografik sayılabilecek sahnelerinden ötürü hayli
eleştirilmiştir. Eserin Ermenice yazıldığı, bir Ermeni gazetesinde yayınladığı
yani Ermeni okuyuculara yönelik olduğu ve 1920’ler gibi erken bir dönemde
yayınlandığı düşünüldüğünde, gelen tepkilerin sertliği de tahmin edilebilir.
Ancak bu sahneler aynı zamanda, Paris gibi Avrupa’nın önemli başkentlerinden
birinde, doğulu bir gencin karşılaştıklarını ve şaşkınlıklarını dürüstçe
paylaşan sahnelerdir de. Lakin bu dürüstlük, Şahnur’un kariyerinin seyrini
değiştirecek ve 1933’te yayınlanan –yine benzer temalara değindiği–
Haraleznerun tavacanutyunı (Haralezlerin İhaneti) öykü kitabının ardından onu
Ermenice edebiyattan uzak tutacaktır. Bu dönemde Armen Lubin ismiyle yazdığı
Fransızca şiirlerle Fransızca edebiyatın önemli isimlerinden biri haline
gelirken Ermenice edebiyatla barışması 1956 gibi geç bir tarihte mümkün
olacaktır.
MUTSUZ İNSANLAR
Romanda net bir Doğu-Batı karşılaştırılması ve eleştirisi
görülür. Bu karşılaştırma, yazarın ve karakterlerin erkek olduğunu
unutmadığımız sert eril bir dil eşliğinde gerçekleşir. Bir tarafta cazibesiyle
özgürce kullandığı ve erkeklere türlü oyunlar oynadığı cinselliğiyle Batı’yı
temsil eden Fransız kadını varken öte tarafta doğuyu temsilen merhametliliği,
bağlılığı, cinsiyetsizliği ve anneliğiyle Ermeni kadını konulur. Buna göre de
cazibeli kadınlarla girilen flörtlerden kalbi kırılan doğulu Ermeni gençler
hâlâ bu “hayırsız” kadınları arzulamaya devam ederken Ermeni ailesinin
devamlılığını sağlamak üzere karakterlerden Suren’in deyimiyle “iki kalın bacak
ve biraz bıyık”la simgelenen Ermeni kızıyla kurulması gereken ilişki, artık bir
türlü kurulamaz.
Bu anlatı, toplumsal cinsiyete yönelik yapılabilecek
farklı okumalarına karşın, okuyucunun karşısına 1915’e dair şöyle bir tablo
sunar: Soykırım denilen şey sadece insanları öldürmek, onların mallarına
mülklerine oturmak değildir. Soykırım mutsuz insanlar yaratmıştır; mutsuz
eşler, çocuklar… Ermeni kadını ve erkeği, sadece milliyetiyle, yalnızca bir
Ermeni olarak yaşamaz bu kırılmayı. Aynı zamanda bir kadın ve erkek olarak da
değişmek, dönüşmek, iki keskin kültür arasında bir denge kurmak zorunda kalır.
Bu haliyle roman, soykırım gibi, atom bombası misali etkisi kuşaklar boyunca
devam eden bir felaketin sınırlarını çizmenin imkânsızlığını yüzümüze vurur.
Kitabın isminde geçen “ricat” -Arapça ve Türkçede
“vazgeçmek, geri çekilmek” anlamındaki kelime- aracılığıyla soykırım kurbanı
kuşağın, diasporaya adapte olma ve felakete mesafelenebilme ölçüleri uyarınca
Ermeni kimliğinden uzaklaşmasıyla bir ilişki kurulur. Burada en büyük kaygının
dil üzerine olduğu anlaşılır ve dilin geleceğine dair endişelerin defaten
belirtildiği görülür. Lakin diaspora Ermenileri için dil sadece geleceğe
yönelik bir kaygı değildir. Aynı zamanda bugüne dair de bir sorundur. Dil
engelinin, bazı zamanlar Bedros’un aşkını ifade etmedeki yetersizliğine yol açtığına
tanık oluruz. Bu yetersizlik, romanda sadece aşk ilişkilerinde değil, mesela
diasporada yazılan Ermenice olmayan kitapların duygu geçirgenliklerine dair
eleştiride de karşımıza çıkar.
Kurguda ricat etmeyen tek aktör, çocukluğunda çok güzel
bir yüzü olduğu için “Lokhum” lakabıyla anılan bir gençtir. Lokhum tüm hayatını
mahvetmesi, yaşayamaz hale gelmesi, türlü bataklıklara bulaştıktan sonra
“delirmesi” pahasına Ermeniliğinden ve yurduna geri dönme azminden vazgeçmez.
Kitaptaki karakterlere ve Şahnur’un yaşamına bakıldığında bu “ricat”ın sadece
Lokhum için değil, aslında kimse için geçerli olmadığı görülür. Belki Lokhum
gibi açık bir meydan okuma yoktur ancak yine de o ruh küçük direniş
alanlarından sızarak işler. Bedros’un en Pierre anlarında bile Ermeniliğini
dayanak göstererek kafa tutması [“Benim Ermeni olduğumu unutma (…) ne kadar
kindar, affetmez olduğumuzu bilmiyorsun”], Hraç’ın Fransız bir kadınla
evlendiği, gayet Fransız adabına uygun düğününde, İstanbul’da kalmış
ana-babasının ismini (“Yazmacı Kris’le Ağavni Hanım”) duyduğunda hıçkırıkları,
Şahnur’un bizzat kendisinin bu isimde ve konuda bir kitap yazması bile gösterir
ki bu ricat hiçbir zaman tam anlamıyla mümkün değildir.
Tüm bu yönleriyle Sessiz Ricat, işlediği tema ve dönem
itibariyle Türkiyeli okuyucuya bir bilinmezin, diasporanın kapısını aralayan ve
bizleri geçmişin karanlığında bırakılmış hakikatlere kulak vermeye davet eden
çok önemli bir roman.
Sessiz Ricat / Şahan Şahmur / Çeviren: Maral Aktokmakyan,
Artun Gebenlioğlu / Aras Yayıncılık / 246 s.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.