Hakan Erdem / herdem@karar.com
Resmî Osmanlıcılık ideolojisinin aksine, Osmanlı
kimliğinin gayrimüslimleri kapsamadığını düşünen Osmanlılar da vardı.Türkiye
tarih yazıcılığında yerleşik ve yaygın bir damar, adına Osmanlıcılık dediğimiz
resmî milliyetçilik projesini imparatorluk halkları arasında bir tek Türklerin,
kendilerine Türk dememe pahasına ve sorgusuz sualsiz sahiplendiklerini, Türk
olmayan Müslümanların, en azından kendi siyasî maceralarına giriştikleri zamana
kadar, desteklediklerini ama gayrimüslimlerin hiçbir zaman benimsemediklerini
savunur. Bu husustaki en “ikna edici” alıntılardan biri, Meşrutiyet Meclisi’nde
Serfiçe mebusu olan Yorgo Boşo Efendi’den yapılır ve “Benim Osmanlılığım,
Osmanlı Bankası kadardır” dediği aktarılır.
Osmanlı Bankası’nın sermayesinde Osmanlı payının aslında
sıfır olduğu ve Boşo Efendi’nin kariyerine sonradan Atina parlamentosunda
milletvekili olarak devam ettiği “uygun” bir şekilde tahattur olunursa
gayrimüslim ahaliden hiç değilse “Rumların”, Osmanlılık hakkındaki tutumunu
anlamış oluruz, öyle mi ? Hele bir de Ziya Gökalp’in, meşhur “Vatan”
şiirlerinden birinde, hayâl ettiği ülkeyi tasvir ederken “Meb’usânı temiz, orda
‘Boşo’ların sözü yok” dediği de resme eklenirse hükmümüz iyice perçinlenir
herhalde… Maalesef, tarihçi olarak, tarihî realitenin şu yukarıdaki manzaraya
göre inanılmaz derecede girift, karmaşık ve çok katmanlı olduğunu söylemek
durumundayım.
Tanzimat devletinin çeşitli dertlere deva olması umuduyla
geliştirdiği Osmanlıcılık ideolojisine, imparatorluk içinde muhakkak ki farklı
tepkiler olmuştu. İmparatorluktaki çeşitli etnik-dinî toplulukların veya belli
bir yörenin tepkileri tabii ki tarihçiler, tarih sosyologları ve
antropologlarca çalışılabilir, nitekim çalışılıyor da. Fakat ben müsaadenizle,
yine Müslüman kesim ve o kesimin de kendilerini Türk olarak gören kısmının bazı
tepkilerini irdeleyeyim diyorum. Osmanlıcılık ideolojisini geliştirenlerin bizatihi
bu gruptan olmaları, bu grup içinden birilerinin de çıkıp bu “bilâ tefrik-i
cins ü mezheb” Osmanlıcılığından farklı tavırlar almamalarını gerektirmiyordu.
Bunun saptanması ise hem Osmanlıcılığın hem de daha spesifik olarak Türk
milliyetçiliğinin tarihinin çalışılmasında elzemdir diye düşünüyorum.
Osmanlı İmparatorluğu’nda gayrimüslim ve Müslimler
arasında hukukî eşitliği sağlaması hasebiyle 1856 Islahat Fermanı’nın
Osmanlıcılık ideolojisinin en önemli belgesi olduğu tartışılmaz sanırım. Bu
ferman, 18 Şubat 1856’da Topkapı Sarayı Arz Odası’nda vüzera, ulema, patrikler,
metropolitler, hahambaşı ve Rum Milleti’nden bazı önde gelenlerin hazır olduğu
bir törende okunduğunda tarihçi ve hukukçu Ahmed Cevdet Efendi de oradaydı.
Sonraların meşhur Cevdet Paşa’sına göre o gün hava “fevkalâde puslu” idi, Zekiye Sultan vefat etmişti… Fermanın
okunmasından küçük bir grup dışında kimse mutlu olmadı.
Hadiseyi yıllarca sonra, 1878’de, vakanüvislikteki halefi
Ahmed Lûtfi Efendi’ye yazdığı tezkirede ayrıntılı olarak anlatan Cevdet Paşa
tam bir gam ve kasvet manzarası çiziyor. “Bu fermanın hükmünce teba’a-i müslime
ve gayr-i müslime kâffe-i hukukta müsavi olmak lâzım geldi. Bu ise ehl-i islâma
pek ziyade dokundu” diyor. Birçok Müslüman şöyle söylenmeye başlamışlar:
“Âbâ ve ecdadımızın kanıyla kazanılmış olan hukuk-ı
mukaddese-i milliyemizi bugün ga’ib ettik. Millet-i islâmiyye millet-i hâkime
iken böyle bir mukaddes haktan mahrum kaldı. Ehl-i islâma bu bir ağlayacak ve
matem edecek gündür.”
Yani, İslâm Milleti üstünlük hukukunu yitirdiği için pek
çok Müslüman çok kederliymiş. E, bu durumda hukukî eşitlik kazanan diğer
“milletlerin” sevinçli olması beklenebilir. Nitekim Cevdet Paşa da “Teba’a-i
gayr-i müslime ise ol gün raiyyet silkinden çıkıp millet-i hâkime ile tesavi [eşitlik]
kazanmış olduklarından anlarca bir yevm-i meserret idi” demekte. Ne var ki,
kendi cemaatleri içindeki ayrıcalıklı konumlarını yitiren gayrimüslim din
adamları hiç hoşnut olmamış. Gayrimüslimler arasındaki eşitsizlik hiyerarşisi
bozulduğu için memnun olmayanlar da varmış. Bazı Rumlar, “Devlet bizi
Yahudilerle beraber etti. Biz İslâm’ın tefevvukuna [üstünlüğüne] razı idik”
demişler.
Velhasıl, o gün Islahat Ferman’ı okunurken hazır
olanların çoğu asık suratlıymış. Sevinen birileri varmış ama onlar da şunlarmış:
“Ancak bizim ziyy-i islâmda [Müslüman kılığında] bulunan
birtakım alafranga çelebilerin yüzlerinde eser-i beşaşet [sevinç] görülüyordu
ve bu makulelerden birtakım yadigârlar [ın] dahi ‘Teba’a-i gayr-i müslime ehl-i
islâm içine yayılıp mahalleler mahlût [karışık] olıcak emlâkimizin fiyatı
terakki ve medeniyet tevessü eder’ dedikleri ve bu veçhile izhar-ı memnuniyet
ettikleri işitildi ve görüldü.”
Paşanın “göz tanıklığı” bu kadarla sınırlı değil ama
kâfidir. 1856 Islahat Ferman’ı gibi önemli bir reform belgesi sadece “birtakım
alafranga çelebiler”i mi memnun etti veya onlardan birinin bırakacağı tanıklık
acaba nasıl olurdu gibi noktaları hızlıca geçeyim. Hatta eldeki en kesin
gerçeğin Ahmed Cevdet Paşa’nın, 1878’de, berbat bir dönemden geriye bakarak
Islahat Fermanı’nı esefle anması olduğunu baştan teslim edeyim.
Peki, ama Cevdet Paşa “Millet-i Hâkime” derken ne kast
ediyordu ve bunun Osmanlıcılıkla ilintisi nedir? Paşa’nın, toplumu dinî temelde
bir tasnife tabi tutup, Müslümanlara yasal anlamda üstünlük tanıyan klasik
Osmanlı devlet anlayışının terk edilmesinden muzdarip olduğu ve dolayısıyla da
Islahat Fermanı’nın hukukî altyapısını sağladığı türden bir Osmanlıcılık
düşüncesine karşı olduğu söylenebilir. Eh, millet-i hâkime dediği de açıkça
söylediği üzere İslâm Milletidir…
İlginç olanı şu ki, Paşa’nın başka yerlerde de kullandığı
üzere bir “millet-i hâkime-milel-i mahkûme” formülü, klasik dönem Osmanlı’sında
hiç görülmüyor. Daha da ilginci ise, Paşa’nın kendi dönemindeki Avrupa
imparatorluklarında (ve milliyetçilik çağında), imparatorluğun kurucu ve “asıl
halkı” bir tarafta ve “tâbi halklar” diğer tarafta olacak şekilde
sınıflandırmalar yapılmasının gayet yaygın olmasıdır! Rus İmparatorluğu’nun
baskın ırkı/unsuru Ruslardır, Avusturya-Macaristan’da Alman ve Macar olmak
üzere iki “efendi ırk” vardır, kalan Slavlar tâbi halklardır gibi…
Sorumu çevirip bir daha sorayım: Bir milliyetçilikler
çağında, Avrupa milliyetçilik akımlarını bilen, neyin ne olduğunun farkında
olan, kendisi de daha 1854 yılında, “Arap ve Türk Milletleri” gibi bir ifade
kullanmış olan Cevdet Paşa, “millet-i hâkime”yi, “Millet-i İslâmiye” diye eski
terminolojiyi kullandığı zamanlarda bile nasıl kurguluyordu acaba?
Bu sorunun cevabı, Cevdet Paşa’nın kaleminden çok net bir
şekilde verilmiştir. Cevdet Paşa’nın Millet-i İslâmi’yesi, içindeki Türk
unsurunun “unsur-ı aslî” olduğu bir millettir. Dolayısıyla da her “millet-i
hâkime” dediğinde bu gerçeği göz önünde tutmak gerekir. II. Abdülhamid’in
saltanatının ilk yıllarında, onun arzusuyla ve Tezakir ile aynı sıralarda fakat
çok daha açık bir dille yazmış olduğu Maruzat’ında bu konuda kıymetli
referanslar bulunmaktadır. Bir tanesini zikretmekle yetineyim. Cevdet Paşa; eskiden,
Karadağ sınırındaki Arnavutların, o sınırı pekâlâ koruduklarını ve galip
durumda olduklarını söylüyor ve Bâb-ı Âlî’nin artık Arnavutları yoluyla
istihdam edemediğinden ötürü düzenli ordunun o hudut mevkilerine
yerleştirilmesinden yakınıyor ve aynen şöyle diyor: “Hâlbuki Devlet-i
Aliyye’nin unsur-u aslîsi olan Türkleri böyle yerlerde çürütmek revâ değil
idi.” İmparatorluğun klasik devirlerinde böyle bir unsur-ı aslî sözünün hiç
telaffuz edilmediğini peşinen söyleyeyim.
Cevdet Paşa’nın tabii ki kendisini Osmanlı gördüğünü
fakat bu Osmanlılığı, Müslümanlığa dayandırdığını ve devlet ile milletin esas
unsurunu da Türklerin oluşturduğunu düşündüğünü rahatlıkla söyleyebiliriz.
Böyle bir Osmanlılık algısının, Tanzimatçıların getirdiği resmî ideolojiden
farklılıkları aşikârdır. Dahası, Cevdet Paşa, Osmanlı İmparatorluğu’nda
kesinlikle bir istisna değildir. Kızı Fatma Aliye’nin üstadı Ahmed Midhat’ın
Osmanlı algısı da hemen hemen aynı yoldaydı. L’Orient gazetesi sahibi
Nikolaidis Efendi hakkında “[B]ir iyi adamdır. Sâdık-ı devlet” diye düşünür ama
aynı kişi için “Nikolaidis olmakla herife gerçekten Osmanlı diyebilir miyiz?
Çünkü Rumdur” demeyi de ihmal etmez. Dönemindeki pek çok Osmanlı yazarı gibi
Ahmed Midhat’ın da “Müslüman”, “Osmanlı” ve “Türk” kelimelerini birlikte veya
birbirlerinin yerine kullandığını da not etmiş olayım. Meselâ, Fatma Aliye’yi
Avrupa’dan gelecek eleştiriler hususunda uyarırken, “Avrupa tarafından acı bir
itiraza dûçar olur iseniz bizim Türk itirâzâtına benzemez” diyor.
Devletin resmî ideolojisi ve vatandaşlık kanunu ne derse
desin “Osmanlı” adının ve kimliğinin her şeyden önce Müslümanlar ve hatta
öncelikli olarak Türkler için kullanılması gerektiğini düşünen, başka bir
deyişle “gerçek Osmanlıların” kimler olup- olmadığını konu edinen örnekleri
çoğaltmak tabii ki çok mümkün. Ben yine çok uzaklara gitmeksizin, bu kez Ahmed
Midhat Efendi’nin damadı Muallim Naci’nin 1891’de kaleme aldığı ve ancak
ölümünden sonra yayımlanan meşhur Gazi Ertuğrul Bey Manzumesi’nden bir alıntı
yaparak bitireyim:
“Zikre şâyândır Fırat’ın
her yeri
Ben ki bir Türküm
unutmam Caber’i
Türk olan nimet-şinâs
olmak gerek
Var yeri gitsem ‘Mezâr-ı Türk’e dek
Ey Mezâr-ı Türk!
Safvethânesin
Hâbgâh-ı şahsın, şâhânesin
İftihâr et ey sarây-ı manevî*
Şâh-ı Türkân sende
olmuş münzevi
(…)
Ey Süleyman Şâh!
Minnetdârınız
Şâkir-i evlâd-ı feyz âsârınız
Oldu ihlâsınla fahr-i dûdman
Oğlun Ertuğrul
gibi bir kahraman
Aferin Ertuğrul’a yârânına
Aferin Ertuğrul’un
Osmanına!
Şânımız Osmansız
olmaz şanlıyız
Bunca milyon halk hep
Osmanlıyız
Vâkı’a Osmanlılıktır şânlılık
Bilmeli ammâ nedir
Osmanlılık!”
*Ramazan Kaplan’ın neşrini kullandım, Mehmed Ata Bey’in
İktitaf’ında “fezâ yı-manevî” diye geçiyor.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.