Geçtiğimiz günlerde, AB Bakanı ve Başmüzakereci Egemen
Bağış, “Avrupa Parlamentosu’nun Türkiye raporları katılım sürecine katkı
sağlamak bir yana, Türkiye düşmanlarının kinlerini kusmaya çalıştıkları bir
belgeye dönüşmeye başladı” dedi. Türkiye’de ifade ve örgütlenme özgürlüğüne
yönelik uygulamaların Avrupa Birliği’nin çeşitli organları tarafından
eleştirilmesini “kin kusma” olarak görmek bence gayet sağlıksız bir tutum. Ama
bunda şaşılacak bir durum da yok. Çünkü neredeyse 200 yıldır, bu ülkenin
yöneticilerinden edebiyatçılarına, askerlerinden diplomatlarına tüm kamuoyu
yapıcıları Batı konusunda son derece olumsuz mesajlar verirler. Özel olarak Batı’ya,
genel olarak da “öteki”ye karşı tutumumuzu edebiyat üzerinden izlemek
ilginçtir. Hele bu yolculukta bize Herkül Millas’ın değerli doktora çalışması
Türk ve Yunan Romanlarında ‘Öteki’ ve Kimlik (İletişim Yayınları, 2005) adlı
eseri kılavuzluk ediyorsa...
Osmanlı İmparatorluğu, 17. yüzyılın sonralarından
itibaren Avrupalı devletlerle başetmekte zorlanmaya başladığında, o güne kadar
“kâfir” diye anılan Batılıların yaptıkları, yani “modernleşme”, imparatorluğun
yok olup gitmesini önlemenin neredeyse tek yolu olarak görülmüştür. Tanzimat
Dönemi’nde (1839 sonrası) İstanbul’da Batı saraylarının benzerleri inşa edilir,
şatafatlı seremoniler düzenlenir, Batılı uzmanlar başkente doldurulur,
şimendiferler, gemiler getirtilir. Dönemin fikir adamları, eserlerinde
Batılıları dengeli bir dille, hatta beğenerek ele alırlar. Örneğin Şemseddin
Sami Taaşuk-i Tal’at ve Fitnat adlı romanında Batılı kadınların “ırzına halel
getirmeyecek bir yere gidip kemal-i edeple” oturduğundan bahseder. Aynı şekilde
Ahmet Mithat’ın Hasan Mellah adlı romanındaki kahramanlar sevecen bir dille ele
alınır, din ve mezheplerini koruma istekleri anlayışla karşılanır. Yazar
gayrımüslimlerde, Osmanlı ahlakını görür.
Bu eserlerde Batı’nın simgesi olarak görülen ve Rumların
yoğun olduğu Beyoğlu bölgesi de olumlu, revaçta ve modern bir yer olarak tasvir
edilmektedir. Beyoğlu hakkında olumsuz bir söze rastlanmaz. Hatta Halit
Ziya’nın (Uşaklıgil) Mai ve Siyah (1871) adlı eserindeki Alman fahişe,
Polonyalı çalgıcı kız bile olumlu tiplerdir, çünkü Halit Ziya, tek Türk çocuğu
olarak eğitimini bir papaz okulunda geçirmiştir.
Ben şarklıyım!
Osmanlıcılıktan ulusçuluğa geçiş dönemi edebiyatında Batı
genel olarak düşman ama üstündür. Bu dönemin en tipik edebi temsilcilerinden
Hüseyin Rahmi ilk romanlarında Osmanlı, Türk, Rum, Ermeni, Frenk gibi tanımları
hümanist bir bağlamda kullanırken, 1899’da yayımlanan Metres adlı romanındaki
bir kahraman “Ben şarklıyım. Avrupa âdetlerine gösterdiğim hayranlığa bakma, bu
hâlim dıştadır, bende o kadar medeni Avrupalı havası yoktur” der. 1908
Devrimi’ni yapanlar (Jön Türkler) devlet aygıtını modernleştirmeye hız
verdikleri ve parlamentonun gücünü arttırdıkları için Avrupa kulübüne kabulü
beklerken, Trablusgarp ve Balkan savaşları ile Batı’dan şiddetli bir tokat
yiyince, ülkede yavaş yavaş Batı düşmanlığı uç vermeye başlar. Örneğin Hüseyin
Rahmi 1912 Balkan felaketi sırasında yazdığı Cadı’da “Bu memlekette üstün ve
başarılı yaşamak için Türk’ten başka şey olmak gerekiyor. Yurdumuzda Alman,
İngiliz, Fransız, Rus üstünlüğü her şeye söz geçirmesi her gün bizi biraz daha
kaplayarak boğuyor” diyecektir. Bu dil Batı’nın artık bizi geliştiren değil,
bizi engelleyen bir güç olarak algılanmaya başladığını gösterir. Mehmed Akif’e
(Ersoy) Çanakkale Şehitleri şiirinde, “Nerde gösterdiği vahşetle bu bir
Avrupalı/ Dedirir, yırtıcı, his yoksulu, sırtlan kümesi!/ Varsa gelmiş, açılıp
mahbesi, yahûd kafesi” dedirten de bu ihanet eden Batı’dır.
Primo Türk Çocuğu
İmparatorluğun tarihe gömülmek üzere oluşunun acısını en
derinden hissedenlerden biri olan Ömer Seyfeddin ise yeni filizlenen Türk
milliyetçiliğinin tüm karakteristik temalarına yer verdiği Primo Türk Çocuğu
adlı hikâyesinde, kahramanı genç ve güzel Grazya’yı “muzaffer, genç, kavi ve
uyanık Turan’ın muhakkak galebesi altında ezilecek olan zayıf, hasta ve miskin
Garb’ın korkak ve kadından bir timsali gibi” hıçkıra hıçkıra ağlarken tasvir
eder. Topuz adlı öyküsünde istiklal sevdasına düşen Hıristiyan Avrupalılara,
eziklik ve korku içinde Türk’ün elini öptürür. Ancak aynı zamanda, “Garp
medeniyetinin en bariz seciyesi milliyetler, harslarıdır.... Hele bu cihan
harbinden sonra mutlak millet haline geleceğiz. Rumlar gibi, Ermeniler gibi,
Yahudiler gibi...” diyerek nefretle andığı azınlık ve Batı kültürüne gizli bir
hayranlık beslediğinin ipuçlarını verir. Bu dönemin özelliklerinden biri de
Batı düşmanlığı ile azınlık (gayrımüslim) düşmanlığının artık örtüşmeye
başlamasıdır. Yani eleştirilen Batı mı yoksa Hıristiyanlık mı, ya da azınlıklar
mı anlaşılamaz. Bu nefretle flört eden eleştirel damar capcanlı biçimde
günümüze kadar ulaşmıştır.
Batı’ya Rağmen Batılılaşma
Cumhuriyet Batılılaşması ise, Osmanlı dönemindeki gibi
belli kurumların ve teknolojinin ithali olarak değil, Batılı dünya görüşünün
“halk için halka rağmen”, yani aynen Osmanlı döneminde olduğu gibi tepeden
inmeci biçimde toplum yaşamına egemen kılınması şeklinde anlaşılmıştır. Mustafa
Kemal için bu Batı tümüyle beğenilen bir Batı değildir, sadece aşılması şart
olan bir merhaledir. Dolayısıyla, erken Cumhuriyet döneminde siyasi kadrolar
Batı tipi devrimlerle ülkeyi Batı tarzında modernleştirirken, Batı edebiyat
dünyasında pek sevecenlikle ele alınmaz.
Örneğin Amerikan koleji mezunu, Amerikan mandası yanlısı Halide
Edip Adıvar’ın romanlarında doğrudan bir Batı eleştirisi yoktur ama, Batı’nın
temsilcisi olarak Rum ya da Yunan kadınlarının hemen hepsi fingirdek, ahlaksız,
ayartıcı, kahpe, erkekler saldırgan, kurnaz, vahşi, acımasız ve uşak ruhludur.
Nev Yunanilik ve Rum Düşmanlığı
Attila İlhan’a göre, Mustafa Kemal tarafından Batı
hayranı İnönü’nün tepesine dikilen bir nevi jandarma olan Kadrocu Yakup
Kadri’nin, Yahya Kemal’le birlikte inşa ettiği Nev Yunanilik tezine göre, eski
Yunan’ın kökeni Türk’tür ve bugünkü Yunan’la eski Yunan birbirinden farklıdır.
Nitekim Panorama adlı eserinde Mustafa Kemal’i Yunan mitolojisindeki
Prometheus’a, Atatürk adlı kitabında ise Atatürk’ün sofrasını Sokrates’in
meclislerine; Atatürk’ün kadehe uzanışını “Zeus’un altın kupalar içinde Kevser
şarabını dağıtışına” benzetir. Ancak bütün bunlar yazarın Yunanlıları sevdiğini
göstermez. Onun için “antik olmayan öteki” olarak Yunanlılar ve Rumlar,
Türklerin baş düşmanıdır, ahlaksızdır, aşağıdır, kötü ruhludur. Yakup Kadri’nin
romanlarındaki Rum kadınların çoğu fahişedir; geri kalanların da Türk
erkeklerle cinsel ilişkileri vardır. Rum kadınlarıyla ilişkiye giren Türk
erkekleri genelde bedbaht olurlar. Yunan ve Rum erkek karakterlerse çoğunlukla
olumsuzdur. “Öteki” erkekler katliam yapar, köy yakar, ırza geçer. Bir zamanlar
Halit Ziya’nın sevecen dille andığı Beyoğlu da yazarın öfkesinden nasibini
almıştır. Beyoğlu, Rumların mekânı olmuştur ve kurtuluşu buranın dışında aramak
gereklidir. Burada sadece Rum fahişeler yoktur, aynı zamanda sapık erkekler de
burada bulunur.
Batı-Doğu ikiliğini en çok konu eden yazar olan Ahmet
Hamdi Tanpınar 1940’da bir CHP konferansında Avrupa’dan ilk hamlede alınması
lazım gelen şeylerin hemen hepsinin alındığını söyledikten sonra “Şimdi
yapılacak şey kendimize, kendi hayatımıza, mazimize, zenginliğimize dönmek ve
mükemmeliyeti olduğu kadar muhtevayı da kendimizde aramak” der, Huzur adlı
romanında ise noktayı koyar: “Bence bu iki dünya [Müslümanlık ve Hıristiyanlık]
arasında münakaşa zemini bile yoktur (...) Dikkat edin ki, garp medeniyetinde
her şey bir kurtulma, bir azat edilme fikri üzerinde kurulur (...) Bir bakıma
biz başından beri hürüz.”
Amerika’ya ciro edilen hayatlar
Bu hürriyetin sınırlarını, Türkiye’nin Batı bloku içinde
yer almasının bileti olan 1950-1953 Kore Savaşı’nı eleştiren Nâzım Hikmet’in
“Amerika’ya ciro ederler onu/ seni de büyük hürriyetinle beraber/ hava üssü
olmak hürriyetiyle hürsün!/ yapışır yakana kopası elleri Valstrit’in/ günün
birinde, diyelim ki/ Kore’ye gönderilebilirsin, bir çukura doldurulabilirsin/
meçhul asker olmak hürriyetiyle hürsün!” dizeleri verecektir.
Demokrat Parti döneminde (1950-1960) İslamcı yazarlar hem
Batıcı olarak gördükleri Cumhuriyet’le hesaplaşmaya başlarlar hem de Batı’yla.
Necip Fazıl Kısakürek ileriki yıllarda Oksidentalizm diye anılacak ideolojik
kodlamanın ana temasını belirler: “Batı bir bütün olarak ‘karbon olmaya mahkûm
bir dünya’dır.” Hekimoğlu İsmail’de Batı artık açıkça Müslüman dünyasının
düşmanı olarak ortaya çıkar. Minyeli Abdullah’ın romanlarında Mısır’da
İngilizler, Fransızlar ve Yahudiler İslamiyet’i yok etmeyi gaye edinen tipler
olarak çizilir.
Hıristiyan-Müslüman karşıtlığı
Peyami Safa, 1930’ların başında sosyalizme ilgi duyarken,
1938’de Atatürkçü olmuş, II. Dünya Savaşı yıllarında ise ırkçı bir tutum
sergilemiştir. İslamcılığı ise 1946’dan sonradır. Ama yazar her döneminde Batı
düşmanıdır. 1931’de yazdığı Fatih-Harbiye romanında Hıristiyan-Müslüman
karşıtlığı ana temadır. 1938’de yazdığı Türk İnkılabına Bakışlar adlı kitabında
İslam-Türk ve Batı düşüncesinin kaynaklarının ortak olduğunu ileri sürerken,
1949’da yazdığı Matmazel Noralya’nın Koltuğu’nda, Noralya’nın İtalyan annesi
bağnaz Batı’yı temsil ederken, Türk babaannesi olumlu Doğu’dur.
1964’da Kıbrıs’a müdahale etmeye hazırlanan Türkiye’ye
gönderilen kaba Johnson Mektubu ile birlikte artık sadece aydınlarda değil hem
siyasi elitlerde ve halkta da Batı düşmanlığı belirginleşir. Vietnam Savaşı ve
1968’de tüm Avrupa’yı saran öğrenci eylemlerinin yarattığı uluslararası
atmosferle ABD’nin bu saygısız politikaları birleşince “Milli Mücadele” ruhu
tekrar ortaya çıkar.
Bu dönemin edebiyatında da Batı düşman ve aşağıdır.
Örneğin Halikarnas Balıkçısı adıyla tanıdığımız Cevat Şakir’in 1966’da
yayımlanan Turgut Reis adlı romanında Batı’yı temsil eden bütün karakterler hem
ahlaken, hem de cinsel anlamda kötüdür, Türkler ise üstün ve eksiksizdir.
Edebiyat eleştirmenleri Berna Moran ve Fethi Naci’nin ortak kanısı Kemal
Tahir’de Batı düşmanlığının nefretle at başı gittiği şeklindedir. Yazarın
“Doğu” kavramını açıkça ortaya koyduğu Yorgun Savaşçı’da Batı’nın her açıdan
Doğu’dan ne kadar farklı ve üstün olduğu adeta teorileştirilir. Bu temalar
Devlet Ana’daki cinsel sapık ve sadist Batılı şövalye Notus Gradyus’un şahsında
ete kemiğe bürünür.
Batı’nın suçları
Milli Mücadele’yi konu olan Ateş Yılları’nı ancak 1968’de
yayımlayan Hasan İzzettin Dinamo ile birlikte Batı yıllar sonra sosyalist bir
terminoloji ile antiemperyalist bağlam içinde karşımıza çıkar. Ülkede
gayrımüslim azınlıkların sayısı çok azaldığından bir süredir gerek duyulmayan
“iç düşman” teması bu romanda tekrar boy gösterir. Romanda Rum Patrikhanesi pek
çok kötülüğün nedeni olarak belirir. 1970’lere gelindiğinde Batı üstün ama
düşmandır. Örneğin Füruzan ve Pınar Kür’de Avrupalı ulusların gelişmişlikleri
teslim edilir ama sosyalist bir bilinçle yargılanır. Milli Selamet Partisi’nin
koalisyon ortağı olduğu hükümetler ise Amerikan karşıtı ulusal çizgiyi devam
ettirirler. 1973 petrol krizi, ardından ABD’nin haşhaş ekimine yasak koyması
gibi olaylar Batı’ya karşı antipatiyi tırmandırır. İslamcı kesimin ağzından
Erbakan Hoca’nın “Batı taklitçiliği” sözü bolca duyulur olur. Roman tekniği
açısından Batılı olan İslamcı yazar İsmail Miyasoğlu için 1974 Kıbrıs Harekâtı
Allah’ın bir lütfudur çünkü bu harekâtla dünya Türk’ün varlığından haberdar
olmuştur! Sol eğilimli Fikret Otyam’ın Pavli Kardeş romanında da benzer bir
laflar edilir.
Sevgiden söz aç
Yine “solcu” Attila İlhan’ın romanlarında boy gösteren
Yahudi erkekleri korkaktır, çıkarcıdır. Rum kadınların hepsi ya fahişedir, ya
sevicidir ya uyuşturucu kullanırlar. Üstelik cinsel ilişkiler birer ulusal
metaforudur. Mesela 1974’te yazdığı Sırtlan Payı’nda kahramanımız Binbaşı
Ferid, fahişe Kalyopi ile sevişirken “Osmanlı yatağanı gibi yalın ve seri,
kadının içine” girer ve “altına o an boylu boyunca uzanmış yatanın Yunanistan
olduğunu” sanır. Yunanistan burada Batı’nın en antipatik temsilcisidir.
Batılıların ve gayrımüslimlerin kadın, Türklerin ve Müslümanların erkek olarak
resmedilmeleri ileriki yıllarda da çokça karşımıza çıkacaktır.
90 yıldır, tüm kamuoyu yapıcılarının, Batı’yla ilgili ne
kadar kafa karıştırıcı mesajlar verdiklerini düşününce, hele edebiyatın milli
kimliğin yapımındaki rolünü düşününce, halkımızın Batılıyı, en iyi ihtimalle
yabancı biri, ama daha çok da düşman, zararlı, tehlikeli bir varlık olarak
görmesine şaşırmıyorum. Ama Batı’yı hiçbir zaman sevmemiş olan elitlerimizin “Batı
bizi sevmiyor!” diye alınganlık göstermesi biraz garip kaçıyor. Umudum bir gün
Sait Faik’in şu sözlerini duyanların sayısının artmasında: ”Sevgiden söz aç. O
seni değil, sen onu anlarsan bir şeyler olacak...”
***
Ek Kaynakça: Taner Timur, Osmanlı-Türk Romanında Tarih,
Toplum ve Kimlik, İmge Yayınları,2002; Ahmet Oktay, Toplumcu Gerçekçiliğin
Kaynakları, Everest, 2003, Berna Moran, Edebiyat Kuramları ve Eleştiri, Cem
Yayınevi, 1991.
***
Not: Bu yazı 13 Haziran 2008 tarihli AGOS’ta yayımlanan
”200 yıllık aşk ve nefret hikâyemiz” adlı yazının bir versiyonudur.
***
Açıklama: Geçen haftaki “İcat edilmiş gelenekler: Newroz
ve Nevruz” yazıma, çalışmalarından yararlandığım Delal Aydın ve Gürdal
Aksoy’dan yapıcı eleştiriler geldi. Delal Aydın, yazının sonuna koyduğum notu
okuyan birinin, vardığım sonuçları kendi tezinden çıkardığımı düşüneceğini,
hâlbuki bazı konularda benimle aynı düşünmediğini belirterek başlıyor.
Gerçekten de Delal Aydın’ın tezinden olgusal örnekler için yararlanmıştım.
Vardığım sonuçlar tamamen kendi görüşlerimdi. Yarattığım sıkıntıyı bir nebze
olsun gidermek için, Delal Aydın’ın açıklamalarını özetleyerek aktarmayı borç
biliyorum.
Delal Aydın, Şehname’de Kürtlerden bahsedildiğini,
Kürtlerin Dahhak’ın zulmünden dağlara kaçanlar olduğunu, Kawa’nın yaktığı ateşi
görüp gelenlerin o dağdakiler olduğunu söyledikten sonra “Kürtler de diğer
İranî halklar (antik Büyük İran’ın topraklarındaki halklar) gibi geleneksel
olarak Newroz’u kutladıklarına göre, Kürtler açısından yeni olan (icat) şey
Newroz ile Kawa efsanesinin birleştirilmesidir. Bunu da bir karşı-hegemonya
mücadelesi olarak görsek daha iyi olur” diyor. Öte yandan Aydın’a göre “Newroz
miti Kürtlere ve Türklere eşit mesafede olan yepyeni bir icat değil. Kürtler
açısından ‘zulmün olduğu her yerde yeniden ayaklanalım’ diyen bir mitken Türk
resmî ideolojisi tarafından 1990’larda Sovyetler Birliği’nin dağılmasının
ardından ortaya çıkan ortamdan yararlanmaya çalışan Türk milliyetçiliğinin
genişleme hayallerinin bir sembolü olan Ergenekon Efsanesi’ne iliştiriliyor.
Kısacası Newroz Kürtler açısından ezilenlerin bir başkaldırısı (Walter Benjamin
buna ‘hatırlama’ derdi), Türk devleti açısından ise egemen ideolojiye dâhil
etme çabası.”
Newroz konusunda iki kitabı olan Gürdal Aksoy ise genel
olarak mitolojilerin ortaya çıkışı, tarihsel süreç içinde aldıkları biçimler ve
işlevleri üzerine son derece aydınlatıcı açıklamalar yaptıktan sonra özel olarak
yazıdaki bazı ifadelerimi düzeltiyor. Aksoy’a göre “Şerefname’de Dahhak’tan söz
edildiği yerde, Demirci Kawa’nın adının geçmediği bilgisi doğru. Fakat, başka
bir yerde Kawa ya da Gave olarak değil de, Keyo olarak geçiyor. Mehmet Emin
Bozarslan’a göre Keyani Sülalesi döneminde Babil sehrinin valisi bu kişi. Başka
kaynaklarda da Goranlar ‘Kayo’nun soyuna dayandırılıyor ki, Kayo’nun Demirci
Kawa olduğu anlaşılmakta”
Gürdal Aksoy, Şerefname’nin yazarı Şeref Han’ın da Goran
aşiretlerini Keyo’nun oğlu Ruham’a bağladığını belirttikten sonra “fakat
Goranların Kürt olup olmadıkları tartışmalı görülür” diye ekliyor. Aksoy, bir
adım daha ileri giderek, Kürt adının o dönemlerde “göçebe”, “çoban” anlamında
kullanıldığına dair şüpheler olduğunu; eğer bu iddia doğruysa, terimin nasıl
olup da bir kavmin genel adı haline dönüştüğünün araştırılması gerektiğini
belirtiyor. Gürdal Aksoy’un bir diğer itirazı ise “Anlattığım tarihçeden
anlaşılacağı gibi aslında ne Türk, ne Kürt kültürünün otantik bir parçası
olmayan, Eric Hobsbawm’ın tabiriyle ‘icat edilmiş gelenekler’ olan Newroz ve
Nevruz...” ifadesine. Aksoy Nevruz’un bütünüyle kurgu olduğunu, Newroz’un ise
sadece Demirci Kawa ile Newroz’un ilişkisi açısından kurgu olduğunu belirtiyor.
Yer sorunu yüzünden iki yazarın söylediği her şeyi
aktaramadım. Umarım beni bağışlarlar. Newroz ve Nevruz mitosları konusundaki
yorumum kendilerininkinden farklı da olsa, bu çok değerli iki yazara
katkılarından dolayı teşekkür ederim.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.