“1915 felaketinden
sonra Ermenilerden geriye, yakılmış, yıkılmış, talan edilmiş evler ve odalık,
besleme ya da evlatlık olarak alıkonmuş ‘kılıç artıkları’ kaldı. İşte bunlardan
biri de benim anneannemdi; Havavlı Gadaryanlardan İsguhi ile Hovannes’in kızı
Heranuş... Diyarbakır’a bağlı Çermik’te, Hüseyin Onbaşı’nın evlatlığı Seher
olarak büyüdü, evlendi, çocukları, torunları oldu. Bir gün torunlarına,
yıllardır içine mırıldandığı, insanın yüreğini yakan hikâyesini anlattı.”
Girizgâh Fethiye Çetin’den.
2004’te Anneannem kitabını yayımlamasının akabinde
Habablılardan (carî adı Ekinözü, Ermenice diğer adı Havav) gelen taleplerden
biri de köyde ayakta kalan Ermeni yapılarının ve özellikle nadir görülen çok
gözlü çeşmelerin onarımı oluyor. “İşte o andan itibaren hayal kurmaya başladım.
Bu çeşmeler restore ettirilmeliydi, berrak ve lezzetli suları tekrar gürül
gürül akıtılmalıydı. Hunharca öldürülmüşlerin, yerinden yurdundan edilmişlerin,
dönüp de onca değer verdikleri çeşmelerinin suyundan bir daha içememişlerin,
Heranuş’ların, Maryam’ların, Horen’lerin ruhuna değsin diye; onlar içemedi ama
torunları içsin diye...”
İşte geçen hafta sonu Ekinözü köyündeki Habab
Çeşmeleri’nin açılışı yapıldı. Yurtiçi ve yurtdışından, civardan ve köyden,
enva-i çeşit insan Habab’da aynı sudan içti. Hatırı sayılır kalabalıkta Fethiye
Çetin’in adını ettiği pek çok torun vardı, buradan ve savrulup gittikleri
oralardan.
Anadolu kırsalında Ermeni, “define” çağrıştırır.
Dolayısıyla bu her anlamdaki “yenileme” veya “tazeleme” çalışması da kolay
olmamış. Ama ekibin metaneti, yerel otoritelerin katkısı, yerel halkın vicdanı
ve esas işin köylüyle birlikte yapılması sayesinde sorunlar ardı ardına
çözülmüş.
Habab’a giderken bölgenin eski zamanda en önemli kenti
Harput’a, dönüş yolunda ise eski Habab’ın bağlı olduğu Palu’ya uğradık. Her iki
ilçe de asırlardır ve 1915’e dek pek çok farklı ve birbirini takip eden
bölgesel güçlerin merkezleri olmuş. Farklı din veya dile sahip olanlar, farklı
ırka ait olanlar paylaştıkları topraklarda farklılıklara rağmen daima
birbirlerinden beslenmiş. Halefler, seleflerin eserini yıkmamış âbâd etmiş. Ta
ki anlatı ulus temelinde yeniden inşa edilene kadar. Ulus-devlet kırmızıçizgiyi
çeker, olmadı yok sayar.
Harput/Palu bir yanda Elazığ/Yeni Palu diğer yanda, buna
iyi misaller. Harput’ta camiler dışında taş üstünde taş kalmamış ve taşlar 19.
yüzyıl ortasında ovada kurulan, hiçbir özelliği olmayan Elazığ’ın evlerinde
kullanılmış. Palu’da yıkıma 1940’larda İnönü döneminde karar verilmiş ve Murat
Suyu kenarında kişiliksiz ve depreme dayanıksız bir Yeni Palu kurulmuş.
Harput’un aksine Eski Palu’da epeyi bir kalıntı var.
Bunlardan en dikkat çekicisi Murat Suyu üzerindeki antik köprü. Ne zaman
Anadolu’nun doğusunda bir eski esere rast gelsem bu, genelde, ne hikmetse Artuklu,
Akkoyunlu, Bizans, Karakoyunlu, vs... eseridir. BDP’li belediyelerin dışında
Anadolu’nun kadim Hıristiyan halklarından söz eden bir broşür, tanıtıcı levha,
tarihçe bulamazsın. Köprü de erken Cumhuriyet döneminin bu hafıza
mühendisliğinden payını almış. Adı Artuklu Köprüsü!
Hâlbuki İsa’dan önce 95 ilâ 55 yılları arasında hüküm
sürmüş Ermeni Kralı Büyük Dikran’ın döneminde yapılmış ve İpek Yolu’na dâhil
bir geçit. Bölgenin egemeni olan her güç bu stratejik köprüyü onarmış,
geliştirmiş, kullanmış. Köprübaşındaki uyduruk levhada yazmayan tüyler
ürpertici bir hikâyesi de var: Soykırımda Habab da dâhil Palu nahiyesi
erkeklerinin kafaları köprü üzerinde vurulduğundan adı “Kanlı Geçit” kalmış.
Restorasyon çalışmasının orijinaline sadık kalıp kalmadığı tartışmalı zira 20.
yüzyıl başında alınmış fotoğraflar hiç bugünkü haline benzemiyor. Ciddî
kaynaklar bölgedeki Artuklu dönemi eserleri arasında böyle bir köprü saymıyor!
***
Anneannem çalışması bir asırdır süren bütün devletli
çabaya, inkâr ve tahrifata rağmen soykırımın canlı kanıtlarının ilk örneğiydi.
“Habab Çeşmeleri”nin yeniden hayat bulması ise Ermeniliğin gözden ırak
diyarlardaki kalıntılarının ilk kez kamusal bir boyut kazanması demek.Geçen
pazar 1915’e kadar Ermeni bugün Kürt köyü Habab’da Kürtçe ve Türkçe ile
birlikte Ermenice de konuşuldu.
Kaybettirilen hafıza ve bilgiyle anca birkaç yıldır haşır
neşiriz. Habab, ruhu altüst eden o tanışma, yüzleşme, hesaplaşma ve
helalleşmelerin en yoğunlarından biriydi. Habab Çeşmeleri’nin suları gibi
hafıza da gürül gürül geri geliyor Anadolu’ya. Hiçbir kötülük unutulmuyor.
Geçmiş zamanın güzellikleri artık hatırlanıyor. En kudretlinin dahi önünü
alamayacağı bir dinamik bu. Habab’da Rakel Dink’in İncil’den aktardığı gibi:
“Kulaklarda fısıltı ile söylenen her şey bir gün damlarda bağırılacaktır. Bugün
o fısıldananları bu çeşmenin damında seslendirmeye geldik.”
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.