Yeni Anayasa yapım süreci, düşünce, din veya inanç
özgürlüğü hakkının kapsamının ulusal düzeyde yeniden belirlenmesi için önemli
bir fırsat sunuyor. Türkiye’de 1982 Anayasası’nda din veya inanç özgürlüğü
hakkının kapsamı, uluslararası insan haklarının ilgili hükümlerindeki kapsamla
kıyaslandığında daha dar. Bu hakkın kapsamını en azından uluslararası normlara
uygun olacak şekilde genişletmenin bir yolu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi
(AİHS) Madde 9’un metnini yeni Anayasa’ya aynen almak olabilir. AİHS’ne taraf
olan Türkiye zaten Madde 9’u korumakla yükümlü.
Her iki hükmü hatırlayalım.
1982 Anayasası Madde 24:
Herkes, vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine
sahiptir.
14 üncü madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla
ibadet, dinî ayin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dini ayin ve törenlere katılmaya, dini
inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dini inanç ve kanaatlerinden
dolayı kınanamaz ve suçlanamaz.
Din ve ahlak eğitim ve öğretimi Devletin gözetim ve
denetimi altında yapılır. Din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim
kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır. Bunun dışındaki din
eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin kendi isteğine, küçüklerin de kanuni
temsilcisinin talebine bağlıdır.
…
AİHS Madde 9:
Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir. Bu
hak, din veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, açıkça
veya özel tarzda ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya
inancını açıklama özgürlüğünü de içerir.
Din veya inancını açıklama özgürlüğü, ancak kamu
güvenliğinin, kamu düzenin, genel sağlığın veya ahlakın, ya da başkalarının hak
ve özgürlüklerinin korunması için demokratik bir toplumda zorunlu tedbirlerle
ve yasayla sınırlanabilir.
Her iki hükmün ilk cümlesi benzer nitelikte. Din ve
inancı değiştirme hakkı Madde 9’da açıkça ifade edilirken 1982 Anayasası’nın
24. Maddesi’nde açık ifadesini bulamıyor. Oysa, dini veya inancı değiştirme
özgürlüğü, düşünce, din veya inanç özgürlüğünün olmazsa olmaz bir bileşenidir.
Bu hak, devlete dini değiştirme hakkının kullanımını engellememe yükümlülüğü
getirdiği gibi kişilerin bu hakkı kullanabilmesi için gereken koşulları sağlama
yükümlülüğünü de getirir. Örneğin, kişi yasalara göre dinini değiştirebilir
ancak bunun aile ve sosyal çevre içinde yaratacağı sonuçlar o denli ağır
olabilir ki gerçek bir özgürlükten söz edilemez. Bu durumda devletin gerçek bir
özgürlük ortamı sağlamak amacıyla politikalar geliştirmesi gerekir. Dolayısıyla
yeni Anayasa’nın ilgili hükmüne din veya inancı değiştirme hakkının eklenmesi
bu hakkı açıkça güvence altına aldığı gibi aynı zamanda önemli bir zihinsel
değişimi ifade etmiş olacaktır.
Bu noktada, hakların kullanımı açısından özgür bir
ortamın ne derece önemli olduğunu apaçık gözler önüne sermesi açısından kısa
bir süre önce bir ateist web sitesi editörü ile İnanç Özgürlüğü Girişimi
tarafından yapılan röportaja dikkat çekmek isterim. Editör, Türkiye’de ateist
veya agnostiklerin örgütlenememelerinin en önemli nedenlerinden birinin hedef
olma korkusu olduğuna dikkat çekiyor.[1]
Dini açıklama/dışa vurma hakkına ilişkin AİHS Madde 9 ve
1982 Anayasası Madde 24 hükümlerindeki düzenlemeler arasındaki farklar hem bir
yaklaşım farkını yansıtıyor hem de hakkın kapsamı açısından önemli bir fark
yaratıyor. Madde 9 din veya inancın
ibadet, uygulama, öğretim ve dini törenlerle dışavurumunu koruyor. 1982
Anayasası Madde 24 ise ibadet etme ve dini ayin/tören yapma hakkını koruyor.
Din veya inancın uygulamayla dışavurumundan bahsetmediği gibi öğretimle
dışavurumunu da korumuyor. Bunun yerine, din öğretimini düzenliyor. Dolayısıyla
dinin dışavurumunun korunmasına ilişkin dar bir yaklaşımı yansıtıyor. Buna göre
din veya inançların tipik bir ibadet anlayışı dışında görülebilecek
uygulamaları, dinsel semboller ve kılık-kıyafet gibi, 1982 Anayasası’nda açıkça
korunmuyor. Benzer şekilde 1982 Anayasası Madde 24, din veya inancı öğretimde
dışa vurma hakkını korumuyor, bunun yerine din öğretiminin devlet gözetiminde
yapılacağına ve kişinin kendi isteğine ve küçüklerin ebeveynlerinin talebine
bağlı olduğuna ilişkin bir kural getiriyor.
Yeni anayasada din veya inancın açıklanmasının ve
dışavurumunun uygulama ve öğretim alanlarında da korunması Türkiye’nin din veya
inanç özgürlüğü hakkını uluslararası yükümlülükler temelinde korumaya
yaklaştıracaktır. Yeni anayasa sürecinde çeşitli toplum kesimleri tarafından dile getirilen,
dinin uygulama ve öğretimde dışavurumuna yönelik, taleplerin anayasal temelini
oluşturacaktır. Bu bağlamda, başörtüsü ve din görevlisi yetiştirme amaçlı okul
açabilme talepleri en tipik örnekler. Bu hakların ancak yasalarla öngörülen
koşullara uyulması şartıyla sınırlanabileceği, tamamen yok sayılamayacağı
hatırlanmalıdır (AİHS Madde 9(2)).
Din veya inancı ibadette, uygulamada, öğretimde ve dinsel
törenlerde dışa vurma hakkının ne derece kapsamlı olduğu birçok kişi için
şaşırtıcı olabilir. İnsan Hakları Komitesi’nin Birleşmiş Milletler Medeni ve
Siyasal Haklar Sözleşmesi’nin 18. Maddesi (din veya inanç özgürlüğü) hakkındaki
Genel Yorumu (No. 22) bu konuda yetkin bir yorum içerir. Buna göre din veya
inancı ibadet, dinsel törenler, uygulama ve öğretimde dışa vurma özgürlüğü bir
dizi eylemi kapsar. İbadet kavramı inancı doğrudan ifade eden ritüel ve
törensel eylemleri ve bu eylemlerin parçası olan uygulamaları kapsar. Bunlar
ibadet yeri bina etme, ritüellerde kullanılacak çeşitli nesnelerin, sembollerin
kullanılması ve kutsal sayılan günlerin kutlanmasını da içerir. Din veya
inancın dinsel törenlerde ve uygulamada dışavurumu sadece törensel eylemleri
değil, yemekle ilgili belirli kuralları, kılıf kıyafetin giyilmesini, hayatın
belirli dönemleriyle ilgili ritüellere katılımı ve bir grup tarafından
geleneksel olarak konuşulan dilin kullanımını da kapsar. Ayrıca, din veya inancın uygulama ve
öğretimi dinsel grupların temel işleriyle ilgili eylemleri de korur. Dinsel
liderleri, rahipleri ve öğretmenleri seçme özgürlüğü, dini okullar kurma
özgürlüğü ve dinsel metin veya yayınları hazırlama ve dağıtma özgürlüğü gibi.
Sonuç olarak, düşünce, yeni anayasada kilit bir öneme
sahip olan din veya inanç özgürlüğü hakkı en azından uluslararası hukuka uygun
bir hükümle korunmalıdır. AİHS Madde 9 hükmünün aynen alınması, Din Kültürü ve
Ahlak Bilgisi dersinin zorunlu olduğu ifadesine, din öğretiminin düzenlenmesine
ve Madde 9 ikinci paragrafta ifade edilenler dışında başka sınırlamalara yer
verilmemesi, düşünce, din veya inanç özgürlüğüne sağlam ve kapsamlı bir
anayasal korunma sağlayacaktır.
* AAbo Akademi İnsan Hakları Enstitüsü
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.