Jürgen Zimmerer, Dominik J. Schaller / Birikim
Yayınları | Aylık Sosyalist Kültür Dergisi
İsviçreli diyakoz Jacob Künzler (1871-1949) 1899’dan
1922’ye kadar Güneydoğu Anadolu’nun kadim kentlerinden Urfa’da bir misyoner
hastanesini yönetti. Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu Vilayetleri’nde geçirdiği
süre içinde, Jön Türklerin büyük ölçekli etnik temizlik ve soykırım projesinin
önemli bir görgü tanığı oldu. Ekim 1915’te, Ermenilerin tehcir emirlerine karşı
yürüttükleri ümitsiz direnişin Osmanlı ordusu tarafından kanla bastırılışı
sırasında, Urfa’daki Ermeni cemaatinin yok edilişine tanık olmak zorunda
kaldı.[1] Künzler bu olaydan önce bile Jön Türklerin imha politikasının gayet
iyi farkındaydı. Urfa bölgeden geçen yolların kesiştiği önemli bir kavşak
noktası olduğundan, Suriye çölüne doğru yol alan pek çok Ermeni tehcir kafilesi
şehirden geçti. Künzler içler acısı haldeki Ermeni sürgünlerin ıstırap ve
sıkıntılarını olabildiğince hafifletmeye çalıştı. Dahası, akıbetlerinin
unutulmamasını sağladı. 1921’de Almanya’da yayımlanan Kan ve Gözyaşları
Ülkesinde (Dünya Savaşı Sırasında Mezopotamya’da Yaşananlar 1914-1918) başlıklı
kitabında, Birinci Dünya Savaşı sırasında Urfa’da yaşadığı korkunç deneyimleri
canlı bir şekilde betimledi.[2]
Jacob Künzler bir misyoner olarak, Ermeni dindaşlarına
karşı büyük bir duygusal borç hissediyor ve onlara açık bir sempati besliyordu.
Ne var ki, Ermenilerin başına gelenlerin Jön Türk hükümetinin yürüttüğü daha geniş
bir nüfus politikası stratejisinin parçası olduğunu anlamıştı. Yukarıda
zikredilen raporunda, “Jön Türkler imha planlarına sadece Ermenileri ve
Kürtleri değil, Arapları da dahil ettiler” diye belirtiyordu.[3] Bu beyan iki
açıdan önemlidir. Birincisi, Künzler kimi grupların o zaman olduğu gibi bugün
de dünyayı inandırmak istediğinin tersine, sadece yeniden iskândan değil, bir
imha politikasından söz eder. İkincisi, Araplar ve Kürtler gibi Müslüman
grupların akıbetini görmezden gelmez, aksine onları, Ermeniler gibi Hıristiyan
kurbanların kader ortakları olarak tanımlar. Özellikle, Kürtlerin 1916 kışında
Erzurum ve Bitlis’ten tehciri Künzler’i derinden etkilemişti. Bu sürgünler ve
neticeleri hakkında yazdıkları bunu gösterir:
Hiçbir Avrupa gazetesi, Ermenileri imha etmek isteyen
aynı Jön Türklerin Yukarı Ermenistan’da yaşamakta olan Kürtleri evlerinden ve
yurtlarından sürdüklerini haber yapmadı. Ermeniler gibi Kürtler de Rusların
yanında saf tutacak güvenilmez unsurlar olmakla itham ediliyordu. Kürtlerin Çapakçur,
Antep ve Muş bölgeleri ile Erzurum ve Bitlis vilayetlerinden tehciri 1916
kışında gerçekleştirildi. Yaklaşık 300.000 Kürt güneye doğru yollara düşmek
zorunda kaldı. İlk önce Yukarı Mezopotamya’ya, ağırlıklı olarak da Urfa
bölgesine yerleştirildiler, ama Antep ve Maraş’tan batıya doğru
yerleştirilenler de oldu. Sonra, 1917 yazında Kürtlerin Konya Ovası’na nakli
başladı. […] İşin en korkunç tarafı, sürgünlerin kış ortasında yapılmasıydı.
Sürülenler akşam vakti bir Türk köyüne vardıklarında, köylüler korkuya
kapılıyor ve evlerinin kapılarını kapıyordu. Sonuçta, zavallı Kürtler yağmurda
ve karda dışarıda kalmak zorunda kaldılar. Ertesi sabah, köylülerin donarak
ölenler için toplu mezarlar kazmaları gerekti. Hayatta kalıp da sonunda
Mezopotamya’ya ulaşan Kürtlerin çilesinin dolmasına daha çok vardı […] 1917/18
kışı yeni zorluklar getirdi. Hasat iyi olduğu halde, sürgün edilen Kürtlerin
neredeyse tamamı korkunç bir kıtlığa kurban gitti.[4]
Künzler’in anlattıklarından gördüğümüz gibi, Kürtler
Ermenilerinkine çok benzer bir kadere boyun eğmek zorunda kaldı. Kış ortasında
zorla ölüm yürüyüşlerine çıkarılmaları da, gene çok benzer bir netice veren,
Ermenilerin ölüm yürüyüşleriyle yakın bir benzerlik taşır. Jön Türklerin
Kürtlere yönelik politikasının bütünsel amacı –Künzler’e göre– soykırımdı: “Jön
Türklerin niyeti, bu Kürt unsurların ata topraklarına geri dönmelerine izin
vermemekti. Bunun yerine, yavaş yavaş Türklük içine alınıp özümseneceklerdi […
im Türkentume aufgehen].”[5]
Jacob Künzler’in bu gözlemi son derece önemlidir.
Kürtlerin Jön Türklerin nüfus ve imha politikalarından derinden
etkilendiklerini ve 1922’de Mustafa Kemal tarafından bir Türk ulus devletinin
kurulmasından önce dahi sosyal mühendisliğe tabi tutulduklarını ortaya
koyar.[6] Kürtlerin Jön Türkler tarafından tehcirinin ve zorla asimilasyonunun
soykırım olarak mı yoksa etnik kırım olarak mı nitelenmesi gerektiği sorusunu
tartışmak, en azından bir tarihçinin perspektifinden yersizdir, zira bu hukuki
ve siyasi konuya getirilecek bir açıklık, kişinin başvurduğu soykırım tanımına
göre değişir.[7] Bununla birlikte, Jön Türk liderlerinin Kürtleri ata
topraklarından sürerek ve küçük gruplar halinde dağıtarak Kürt kimliğini
ortadan kaldırmayı amaçladıklarını teslim etmek önemlidir. Jön Türkler bu planı
Birinci Dünya Savaşı sırasında kısmen uyguladılar: 700.000 kadar Kürt zorla
topraklarından uzaklaştırıldı; yerinden edilenlerin de yarısı telef oldu.[8]
Bu önemli ama sıklıkla ihmal edilen gerçek, azınlıkların
Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemindeki korkunç akıbetini kavrayışımızı
etkiler. İster Ermeni, Süryani ya da Rumlar gibi Hıristiyan olsun, ister
Kürtler gibi Müslüman, bu gruplardan hiçbirinin yazgısının diğerlerinden ayrı
ele alınamayacağını düşündürür. Bu da karşımıza bellek politikalarıyla yakından
ilişkili bir tarihyazım problemi çıkarmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nun
dağılışı ve Ermeni soykırımına ilişkin değerlendirme ve incelemelerde, Kürtler
neredeyse her zaman kana susamış ve gaddar caniler olarak resmedilir.[9] Kürt
Hamidiye Alayları’nın 19. yüzyılın ikinci yarısında Ermeni topluluklarını kırıp
geçirdikleri doğrudur. 1894-96 Hamidiye katliamlarında, Kürtler 100.000 kadar
Ermeni’yi öldürmüş ve kurbanlarının topraklarını gasp etmişlerdir.[10] Son
olarak, Jön Türklerin 1915-17 arasında Ermenilere karşı yürüttükleri soykırım
harekâtı sırasında, Kürt reisleri ve çeteleri katliamlara iştirak etmiş, Ermeni
kadınlarının ırzına geçmiş ve yaygın yağmalardan fayda elde etmişlerdir. Gene
de, Kürtlerin Ermenilere yönelik mezalime verdikleri tepkilerin çok çeşitli
olduğunu belirtmek gerekir. Pek çok Kürt aşireti Jön Türklere katılırken,
Dersim (bugün Tunceli) Alevileri gibi bazı Kürt grupları hükümete karşı koyma
kararını almış ve Ermenilere sığınak sağlamıştır.[11]
Daha da önemlisi, yukarıda da gösterdiğimiz gibi, Kürtler
Jön Türklerin elinde Ermeni ve diğer Hıristiyan gruplarınkine benzer bir
muameleye maruz kalmıştır. Bu da bize, kurbanların fail haline gelebileceği,
ama faillerin de kurbanlara dönüşebileceği gibi tedirgin edici bir gerçeği
anımsatır. Ermenileri öldürmekte üstlerine olmayan Kürtlerin bizzat
kendilerinin Jön Türk nüfus ve imha politikalarına kurban gittiklerini kabul
etmekte zorluk çekenler, sadece Ermeni soykırımının uluslararası planda hukuki
ve siyasi olarak tanınması için mücadele eden aktivistler değil, genelde
Osmanlı İmparatorluğu’nun sert bir şekilde parçalanması üzerinde çalışan
tarihçiler, özellikle de soykırım tarihçileridir.[12] Bu durum kısmen, soykırım
kavramının özünde yatan bir problemden kaynaklanmaktadır. Şöyle ki, ilk hukuki
soykırım düşüncesi, failler ile kurbanlar arasında ikili bir karşıtlık ima
eder. Ne var ki, toplumsal gerçeklik bundan çok daha karmaşıktır: Kurbanlar
faillere, failler kurbanlara dönüşebilir. Tarihte bunun pek çok örneği vardır:
Örnek verecek olursak, 1994 Rwanda soykırımına katılan Hutuların pek çoğu,
iktidardaki Tutsi rejiminin 1972 ve 1988’de Hutu nüfusa karşı soykırım
harekâtları yürüttüğü Burundi’den atılmışlardı.[13]
Tarihle uğraşırken ortaya çıkan bir başka problem de, tek
bir kurban grubuna odaklanmadır. Esas olarak Holokost’un kamudaki algılanışı
nedeniyle, soykırım genellikle tek bir insan grubuna karşı işlenen, hayli
ideolojik bir suç olarak anlaşılmaktadır. Bu ise eşsüremli benzerliklerin ve
genel stratejilerin teşhis edilmesini engellemektedir.
Bazı tarihçiler, eksiklikleri nedeniyle, geleneksel
soykırım düşüncesinin terk edilmesi ya da yerine alternatif kavramlar
geçirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu tartışmada öne çıkan isimlerden
Christian Gerlach, geç Osmanlı İmparatorluğu ya da Nazi Almanyası’ndaki gibi
“aşırı şiddetli toplumlar”ın ayırt edici özelliğinin, sadece bir grup yerine
çok sayıda siyasi, dini ya da etnik gruba uygulanan kitlesel şiddet olduğunu
ileri sürer. İkinci Dünya Savaşı ve Doğu Avrupa’daki Alman imha savaşı üzerinde
çalışan yeni bir tarihçiler kuşağı bunu dikkate almış ve Nazilerin
“Lebensraum[14] mücadelesi”nin –Hitler’in ideolojisinin nihai baş düşmanı
olarak ön planda yer alsalar da– sadece Yahudilere yönelik olmayıp
Polonyalıları, Rusları, Romanları ve başka birçok grubu da etkilediğini
göstermiştir.[15]
Osmanlı İmparatorluğu örneğinde bu konu henüz yeterince
çalışılmamıştır. Bunun pek çok sebebi vardır. Gerlach’ın –ve başkalarının–
ileri sürdüğü gibi, çoğu soykırım uzmanı, ilgili grubun akıbetinin daha özel,
dolayısıyla daha anlamlı görünmesini sağlamak için hâlâ diğerlerinden
soyutlayarak tek bir kurban grubuna odaklanmayı tercih etmektedir. O halde, bu
yaklaşımın grup kimliğinin yaratılmasına ve güçlendirilmesine bir katkı olarak
görülmesi gerekir.[16]
Bu gözlem, Birinci Dünya Savaşı sırasında Anadolu’daki
kitlesel şiddet üzerine araştırmaların halihazırdaki durumuyla tutarlıdır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılışı hem tarihyazımında hem kamusal bellekte
neredeyse sadece Ermenilerin katliyle ilişkilendirilmektedir. Türk hükümeti
Osmanlı İmparatorluğu’nun Ermeni nüfusunun sistemli bir katliama kurban
gittiğini hâlâ inkâr etse de, Ermenilerin imhası “unutulmuş bir soykırım”
olmaktan uzaktır. Soykırım konulu hiçbir kitabın Ermeni soykırımını atlaması
mümkün değildir. İsviçre ve Fransa’da bu olayın açıkça reddi suç teşkil eden
bir fiil olabilir.[17] Ermeni trajedisi küresel kolektif bellek alanına
girmekle kalmamıştır, “ilk modern soykırım”
olarak da görülmektedir.[18] Ayrıca, Ermenilerin katli ile Yahudilere
yönelik Nazi soykırımı arasında nedensel bir ilişki olduğu inancı da yaygındır.
Bu iki soykırımı birbiriyle ilişkilendirmenin ardındaki niyet açıktır:
Holokost’un doğrudan bir öncülü olarak, Ermeni soykırımı daha da önem
kazanacaktır.[19] Özetlersek: Ermeni lobi grupları, insan hakları kuruluşları
ve Ermenilerin adalet ve tazminat mücadelesine yakınlık duyan soykırım
akademisyenleri, manevi sermaye ve uluslararası tanınma için verilen küresel
“kurbanlar yarışı”nda (Jean-Michel Chaumont) oldukça başarılı olmuşlardır.[20]
Holokost gibi Ermeni soykırımı da bu şekliyle kötülük için evrensel bir sembol
haline gelmiştir.[21]
Ne yazık ki, Ermenilere yönelik soykırımı dünya çapında
anma noktasına gelinmiş olması, Osmanlı İmparatorluğu’nda Jön Türklerin elinde
etnik temizliğe ve kitlesel katliama uğrayan diğer tüm azınlık gruplarının
akıbetini önemsizleştirmiş gibidir.
Ermeni soykırımının Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılışıyla
tek yanlı olarak ilişkilendirilmesi görece yeni bir olaydır. Batılı gözlemciler
Jön Türklerin imha politikasının çok yönlü olduğunun gayet iyi farkındaydılar.
Örneğin, 1916’ya kadar ABD’nin İstanbul büyükelçisi olarak görev yapan Henry
Morgenthau anılarında şöyle diyordu: “Ermeniler, Türkiye’yi sadece Türklerin
ülkesi yapma politikasından zarar gören Türkiye’deki tek tabi halk değildir.
Ermeniler hakkında anlattığım hikâyeyi bazı değişikliklerle Rumlar ve
Süryaniler için de anlatabilirdim. Gerçekte, bu millileştirme düşüncesinin ilk
kurbanları Rumlar oldu.”[22]
Morgenthau Jön Türk liderlerinin sistemli ve şiddete
dayalı Türkleştirme politikasının ilk önce Rumları hedef aldığını vurgularken
haklıydı. Daha Birinci Dünya Savaşı patlak vermeden, 100.000’i aşkın Osmanlı
Rum’u, Girit ve Balkanlardan gaddarca sürülmüş olan Müslüman muhacirlere yaşam
alanı açmak üzere Ege ve Trakya’dan kovuldu.[23] Savaş sırasında sözüm ona
stratejik nedenlerle yüz binlerce Rum kıyı bölgesinden iç kesimlere tehcir
edildi. Nihayet, Jön Türklerin Rumlara karşı yürüttüğü harekât Mustafa Kemal’in
Osmanlı Rumlarını ülkeden çıkarmasıyla devam etti. 1922’de İzmir’in yakılması
ve sakinlerinin katledilmesi Türkiye’de Rum varlığının sembolik olarak sonunu
getirdi. Türkiye ve Yunanistan arasındaki, örtmece yapılarak “nüfus mübadelesi”
adı verilen girişimin, uluslararası düzeyde onaylanmış büyük ölçekli bir etnik
temizlikten başka bir şey olmadığı ortaya çıktı. Bu tür nüfus politikaları 20.
yüzyılda azınlık meselelerinin çözümü için etkili bir model haline geldi.[24]
Büyük devletlerin politikacıları ve Batılı sivil
toplumlar Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni ve Rum toplumlarının yok
edildiğinin gayet iyi farkındaydılar, ama daha küçük Hıristiyan azınlık
gruplarına yönelik kırım az çok bilinmeden kaldı.[25] Süryaniler uluslararası
bir lobinin ve harici bir ulus devletin bulunmaması nedeniyle daha savunmasız
olduklarından, Jön Türkler onları Ermeniler ve Rumlar kadar tehlikeli bir unsur
olarak görmediler. Dolayısıyla, Süryanilere yönelik imha politikası o kadar
sistematik değildi. Süryani katliamları çoğunlukla, Diyarbekir valisi Mehmed
Reşid gibi yerel hükümet ve parti sorumlularının girişimlerinin sonucuydu.[26]
Alman konsolosları, Reşid’in yaptıklarını öğrendiklerinde İstanbul ve
Berlin’deki üstlerini bilgilendirdiler. Büyükelçi Hohenlohe-Langenburg Alman
şansölyesine şöyle bildiriyordu: “Bu ayın başından beri, Diyarbekir valisi
Reşid Bey ırk ve mezhep ayrımı gözetmeksizin kendi vilayetindeki Hıristiyan
nüfusu sistemli bir şekilde yok etmeye başladı.”[27] Alman ve ABD
diplomatlarının yazışmaları ve misyoner raporları Süryanilere yönelik kitlesel
katliamın boyutlarını belgeler. Gene de, Süryanilerin çektikleri acılar
uluslararası düzeyde büyük ölçüde unutulmuş ve soykırım olarak tanınmamıştır;
bu ise kurbanların torunlarını derinden yaralamaktadır.[28]
Rumlara ve Süryanilere yönelik katliamların soykırım
niteliği taşıdığı açıktır. Jön Türklerin nüfus ve imha politikalarının bir
arada incelenmesi ve bir bütün olarak anlaşılması gerektiğini gören tarihçiler,
bu nedenle sık sık, bir “Hıristiyan soykırımı”ndan söz etme isteğine
kapılmaktadır. Ne var ki, bu yaklaşım Jön Türklerin Hıristiyan olmayanlara
yönelik kitlesel şiddetini göz ardı ettiğinden şimdilik yetersizdir. Yukarıda
belirttiğimiz gibi, Kürtler tehcirlere, ölüm yürüyüşlerine ve zorla
Türkleştirilmeye tabi tutulmuşlardır. Ayrıca, Jön Türklerin Siyonizm’e yönelik
hasmane tutumu binlerce Yahudi’nin Filistin’den çıkarılmasıyla sonuçlanmıştır.
Jön Türk triumvirasından Cemal Paşa, ilk başta Filistin Yahudi nüfusunun büyük
çoğunluğunu tehcir etmeyi planlamış, ama Almanya ve ABD’nin diplomatik
müdahaleleri onu bu düşünceden vazgeçmek zorunda bırakmıştı.[29] Zaho’lu
(Irak’ın kuzeyinde) Yahudiler, Havran’lı (bugünkü Suriye’nin güneybatı bölgesi)
Dürziler ve Mezopotamya’daki İranlı Şiiler gibi başka gruplar da zorla yer
değiştirmelere ve aralıklarla katliamlara maruz kalmışlardı.
Jön Türklerin amacı en genelinde, Osmanlı
İmparatorluğu’nu demografik bakımdan yeniden örgütlemekti. Tüm sürgünler
Osmanlı Dahiliye Nezareti’ne bağlı İskân-ı Aşair ve Muhacirin Müdüriyet-i Umumisi
tarafından planlandı ve bu dairenin nezareti altında gerçekleştirildi. Yani,
Ermeni, Rum, Süryani ve diğer azınlık gruplarına yönelik katliamları ve
bunların ülkeden kovulması işini koordine edenler, esas olarak, görece küçük
bir grup mülki idareciydi.[30] Bu nedenle, Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşü
sırasında tek bir kurban grubunun diğerlerinden soyutlanarak incelenmesi ve öne
çıkarılması, Jön Türklerin güttükleri amaçların ya da büyük planlarının
gerçekten anlaşılmasına imkân vermez.
Bellek politikaları kapsamında, farklı kurban gruplarının
başlarına gelenler hâlâ esas olarak bu grupların kendi ulusal tarihleri
bağlamında ele alınmaktadır. Ermeni, Süryani, Rum ve Kürt ulusal tarihlerinin
ağırlıklı olarak kendi gruplarının akıbetiyle ilgili olması nedeniyle de, geniş
bağlam büyük ölçüde ihmal edilmekte, yani, Jön Türklerin önderlik ettiği farklı
katliam harekâtları arasındaki iç bağlantılar ve ilişkiler karanlıkta
kalmaktadır. Dahası, sözgelimi çoğu Kürt Rumların, çoğu Rum da Kürtlerin ulusal
tarihini incelemediğinden, belli gruplara yoğunlaşmanın kazandırdığı sezgiler
daha kapsamlı bir tarihçilik için kullanılamadan heder olmaktadır.
Journal of Genocide Research’ün bu özel sayısında, söz
konusu gruplara ilişkin bilgilerin değerlendirilmesi ve ulus temelli bir
tarihsel yaklaşımın üstesinden gelinmesi amaçlanmıştır. Bu çalışma, Jön
Türklerin nüfus ve imha politikalarını tüm karmaşıklığı içinde anlamamıza
katkıda bulunacak, unutulmuş kurbanların hikâyelerinin soykırım bilimine “geri”
kazanılmasına ve Osmanlı İmparatorluğu’nun son yıllarına yeni bir ışık
tutulmasına da yardımcı olacaktır.
Journal of Genocide Research, Mart 2008, 10 (1), s. 7-14
Çev. RENAN AKMAN
[1] Osmanlı ordusunun Urfa’daki Ermenilere karşı
düzenlediği harekât Eberhard Kont Wolffskeel Von Reichenverg tarafından
yürütülmüştü. Tarihçi Hilmar Kaiser, Osmanlı ordusunda görevli olup da
Ermenilere karşı katliamlara doğrudan katılan tek Alman subayı gibi görünen
Wolffskeel’in, bu bakımdan olağandışı bir rolü olduğuna dikkat çekmiştir. Ekim
1915’te Urfa’da yaşananlar için bkz. Eberhard Count Wolffskeel Von Reichenverg,
Zeitoun, Mousa Dagh, Ourfa: Letters on the Armenian Genocide, yay.haz. ve önsöz
Hilmar Kaiser (Princeton, NJ: Talderon Pres, 2001), s. 20-29.
[2] Jacob Künzler, Im Lande des Blutes und der Tränen.
Erlebnisse in Mesoptamien während des Weltkrieges (1914-1918) (Potsdam;
Tempel-Verlag, 1921).
[3] A.g.y., s. 103.
[4] A.g.y., s. 101 dipnot. Künzler’in Kürtlere olan
ilgisi için bkz. Hans-Lukas Kiezer, “‘Birader Yakup’, ein ‘Arzt ohne Grenzen’
in Urfa, und seine Wahlverwandtschaft mit den Kurden (1899-1922)”, Kurdische
Studien, Cilt 1, No. 1 (2001), s. 91-120.
[5] A.g.y., s. 102.
[6] Türkiye’nin doğusunda 1913-1950 arasındaki Jön Türk
sosyal mühendisliği için bkz. Uğur Ümit Üngör, “Seeing like a Nation-State:
Young Turk Social Engineering in Eastern Turkey, 1913-1950”, Journal of
Genocide Research, Cilt 10, No. 1 (2008), s. 15-39.
[7] Mark Levene, belge yetersizliği nedeniyle, Kürtler
özelinde Jön Türklerin açık bir soykırım hedefi güttüğünü kanıtlamanın zor
olduğunu ileri sürer. Mark Levene, “Creating a modern ‘zone of genocide’: the
impact of the nation –and state– formation on Eastern Anatolia, 1878-1923”,
Holocaust and Genocide Studies, Cilt 12, No. 3 (1998), s. 393-433. David
McDowall Jön Türk liderliğinin zora dayalı asimilasyon planını hiçbir zaman
ilan etmediğini belirtir. Bkz. David McDowall, A Modern History of The Kurds
(Londra; I. B. Tauris, 1996), s. 105. (Türkçesi: Modern Kürt Tarihi, Doruk
Yayınları, İstanbul, 2004.)
[8] McDowall, A Modern History of The Kurds, s. 105
dipnot.
[9] Kürtlerin azılı katiller olarak algılanışı konusunda
bkz. Dominik J. Shaller, “‘Armenische Krämer’ und ‘kurdische mordbrenner’:
Armenische-kurdische Beziehungen und ihre Wahrmehmung in Deutschland bis in die
1940er Jahre”, Kurdische Studien, Cilt 3, No.1-2 (2003), s. 5-32.
[10] Jelle Verheij, “Die armenischen Massaker von
1894-1896. Anatomie und Hintergründe einer Krise”, in Hans-Lukas Kieser,
yay.haz., Die Armenische Frage und die Schweiz (1896-1923) (Zürih; Chronos
Verlag, 1999), s. 69-129. Donald Bloxham, The Great Game of Genocide,
Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Otoman Armenians (Oxford
University Pres, 2005), s. 51-57.
[11] Ermenilerin Aleviler tarafından kurtarılması
konusunda bkz. ABD’li misyoner Riggs’in raporu: Henry H. Riggs, Days of Tragedy
in Armenia. Personal Experiences in Harpoot, 1915-1917, yay.haz. ve giriş Ara
Sarafian (Ann Arbor, MI: Gomidas, 1997), s. 108-117. Dersimli Kürtler
mertliklerinin karşılığında ağır bir bedel ödeyeceklerdi. Riggs raporunda şöyle
demişti: “Kürtlerin Dersim’deki ayaklanmasını izleyen müessir olaylardan biri
de, Türk hükümetinin aynen Ermenilere davrandığı gibi davranmak suretiyle
Kürtleri yıldırma çabasıydı.” A.g.y., s. 183.
[12] Tarihçi David McDowall, Kürtlerin Jön Türklerin
kendilerine ilişkin planlarını bilmeden Ermenilerin katline katılmalarını “acı
bir ironi” olarak niteler. Bkz. McDowall, A Modern History of The Kurds, s.
105.
[13] Burundi’de Hutulara uygulanan zulüm için bkz. René
Lemarchand, Burundi. Ethnic Conflict and Genocide (Cambridge: Cambridge
University Pres, 1994).
[14] Yaşam alanı. (ç.n.)
[15] Örneğin katkıları için bkz. Ulrich Herbert,
yay.haz., National Socialist Extermination Policies: Contemporary German Perspectives
and Controverseries (New York: Berghahn, 1999).
[16] Christian Gerlach, “Extremely violent societies: an
alternative to the concept of genocide”, Journal of Genocide Research, Cilt 8,
No. 4 (2006), s. 455-471, özellikle bkz. s. 464.
[17] Dominik J. Schaller, “From the editor: judges and
politicians as historians?”, Journal of Genocide Research, Cilt 9, No. 1
(2007), s. 1-4.
[18] “İlk modern soykırım” nitelemesinin bilimsel bir
değeri yoktur. Bu niteleme, Birinci Dünya Savaşı’ndan önceki tüm soykırımların,
yani kolonyal soykırımların küresel bir modern soykırım tarihi için önemsiz
olduğunu ima eder. Bkz. Jürgen Zimmerer, “Kolonialer Genozid? Vom Nutzen und
Nachteil einer historischen Kategorie für eine Globalgeschichte des
Völkermordes”, in Dominik J. Schaller vd, yay. haz.,
Enteignet-Vertrieben-Ermordet. Baiträge zur Genozidforschung (Zürh: Chronos
Verlag, 2004), s. 109-128.
[19] Sözgelimi Roger W. Smith, Ermenilerin katlini
paradigmatik bir soykırım örneği olarak görür: “Ermeni Soykırımı 20. yüzyıldaki
ve yeni binyıldaki soykırımların çoğunun prototipi olması bakımından özellikle
öğreticidir.” Roger W. Smith, “The significance of the Armenian genocide after
ninety years”, Genocide Studies and Prevention, Cilt 1, No. 2 (2006). s. ı-ıv. Ermeni Soykırımı ile Holokost’u karşılaştırma
tartışmasına katkıları için bkz. Hans-Lukas Kieser ve Dominik J. Schaller,
yay.haz., The Armenian Genocide and Shoah (Zürih: Chronos Verlag, 2001).
[20] ABD’deki Ermeni yanlısı kuruluşlar ve misyoner
dernekleri daha Hamidiye katliamları (1894-96) sürerken, özellikle de Birinci
Dünya Savaşı sırasında Ermenilerin başına gelenlere önemli ölçüde dikkat
çekmeyi başardılar. Bu grupların lobi faaliyetleri için bkz. Peter Balakian,
The Burning Tigris. The Armenian Genocide and America’s Response (New York:
HarperCollins, 2003); Jay Winter, yay.haz., America and the Armenian Genocide
of 1915 (Cambridge: Cambridge University Press, 2003).
[21] Holokost’un evrenselci bir ahlâka nasıl katkıda
bulunduğu konusunda bkz. Daniel Levy ve Natan Sznaider, The Holocaust and
Memory in the Global Age (Philadelphia: Temple University Press, 2005).
[22] Henry Morgenthau, Ambassador Morgenthau’s Story,
yeniden yay.haz. Ara Sarafian (Ann Arbor, MI: Talderon Pres, 2000), s. 214.
(Türkçesi: Büyükelçi Morgenthau'nun Öyküsü, Belge Yayınları, İstanbul, 2005.)
[23] Bkz. Matthias Bjørnlund, “The 1914 Cleansing of
Aegean Greeks as a Case of the Violent Turkification”, Journal of Genocide
Research, Cilt 10, No. 1 (2008), s. 41-57. Jön Türklerin Hıristiyan topluluklara
karşı daha önce kitlesel şiddete başvurmuş olduğunu kaydetmek önemlidir.
1909-1911 arasında Makedonya’da binlerce Rum, Sırp ve Bulgar öldürülmüştü. Ne
var ki, bu mezalim 1914’ten itibaren gerçekleştirilecek olanlar kadar sistemli
bir şekilde yürütülmemişti. ABD’nin eski İzmir konsolosu George Horton 1926
tarihli raporunda söz konusu katliamları şöyle betimlemişti: “Bu kıyım ilk
başta, Makedonya’nın dört bir yanında ürkütücü bir sıklıkla işlenen aralıklı
cinayetler şeklinde baş gösterdi; kurbanlar başlangıçta çeşitli Hıristiyan
cemaatlerinin önde gelenlerinden oluşuyordu. Bu insanları vurmak için seçilen
en gözde yer, eve dönüş saatinde kapı eşikleri oluyordu. Türk Hükümeti’nin
bölgede denetim sağlamak için gayrimüslim liderleri imha etmeye kararlı olduğu
açıklık kazandı. […] Program, ileri gelenlerin imhasından, ortadan kaybolmaya
başlayan daha önemsiz şahıslara doğru genişledi.” George Horton, The Blight of
Asia. An Account of the Systematic Extermination of Christian Populations by
Mohemmedans and of the Culpability of Certain Great Powers; with the True Story
of the Burning of Smyrna, yeniden yay.haz. Ara Sarafian (Reading: Talderon
Pres, 2003), s.16-17.
[24] Norman M. Naimark’ın Fires of Hatred. Ethnic
Cleansing in Twentieth-Century Europe’ta (Cambridge, MA: Harvard University
Pres, 2001) ele aldığı temel noktalardan biri de budur.
[25] Ermeni ve Rum kurbanlarla aynı kaderi paylaşan
Hıristiyanların akıbeti tarihyazımında ancak yakın zamanlarda ele alınmaya
başlamıştır. Bkz. David Gaunt, Massacres, Resistance, Protectors:
Muslim-Christian Relations in Eastern Anatolia during World War I (Piscataway,
NJ: Gorgias Pres, 2006); Hannibal Travis, “‘Native Christians massacres’: the
Ottoman genocide of Assyrians during World War I”, Genocide Studies and Prevention,
Cilt 1, No. 3 (2006), s. 327-371; Tessa Hofmann, yay.haz., Verfolgung,
Vertreibung und Vernichtung der Christen im Osmanischen reich, 1912-1922
(Münster: Lit-Verlag, 2004).
[26] Reşit Çerkes kökenliydi. Ailesi Rusya
Kafkasyası’ndan sürülmüştü. Yani, o da fail haline gelen bir kurbandı. Reşid
için bkz. Hans-Lukas Kieser, “Dr. Mehmed Reşid (1873-1919): a political doctor”
in Kieser ve Schaller, The Armenian Genocide and the Shoah, s. 245-280.
[27] Büyükelçi Hohenlohe-Langenburg’dan Şansölye Bethmann
Hollweg’e, 31 Temmuz 1915, alıntılayan Johannes Lepsius, yay.haz., Deutschland
und Armenien, 1914-1918: Sammlung diplomatischer Aktenstücke (Potsdam:
Tempel-Verlag, 1919), belge 126.
[28] Süryani örgütleri ve lobi grupları Ermeni
kuruluşları kadar başarılı olmaktan uzaktır. Assyrian International News
Agency’nin (AINA) web sitesinde yayımlanan, Sylvester Stallone’ye yazılmış açık
bir mektuptan aldığımız şu pasajlar Süryanilerin yaşadığı hüsranı
örneklemektedir: “Franz Werfel’in Ermeni Soykırımı’nı ele alan romanı ‘Musa
Dağ’da 40 Gün’e dayalı bir film çekeceğinizi okudum. […] Mektubumun amacı yeni
filminizde Süryani halkına yapılan Soykırım’dan da bahsetmeniz için size
çağrıda bulunmak, Mr. Stallone. […] Süryani ve Ermeni Soykırımları aynı zamanda
yürütüldüğünden, filminize Süryanilerin çektikleri acıların dahil edilmemesi
günah olacaktır.” http://www.aina.org/guesteds/20070207115546.pdf (erişim
tarihi 9 Ocak 2008).
[29] Yair Auron, The Banality of Indifference. Zionism
and the Armenian Genocide (New Brunswick: Transaction, 2000), s. 59-99.
[30] Hilmar Kaiser, “The Ottoman government and the end
of Ottoman social formation, 1915-1917”. Bu makale internette yayımlanmıştır:
http://www.hist.net/kieser/aghet/Essays/EssayKaiser.html (erişim tarihi 9 Ocak
2008).
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.