Zamanın geçişini belirlemek için kime yalnızca sayılar
yeterli gelir? Haftanın her geçen gününün adını tekrar etmek bir süre sonra
sıkıcı gelmez mi? Eski Ermeni takviminde her şeyin – saatlerin, günlerin,
ayların birer adı vardı! Eski çağlarda Ermenilerin takviminde ayda otuz gün,
yılda on iki ayın bulunması kulağa tanıdık gelebilir; ancak hızlıca bir hesapla
bunun toplamda 360 gün ettiğini görürüz. Geri kalan beş ya da altı güne
“avelyats”, yani “artık günler” denirdi. Bir ya da iki ay rakamla ifade edilse
de, geri kalanlara tanrıların, örneğin ateş tanrısı “Ahgekan”ın adı, ya da
günlük yaşamdan esinlenerek “Kaghots”, yani “hasat” adı verilirdi.
Günler ise eski tanrıların, kahramanların, ya da doğaya
ait varlıkların adlarını taşırdı. Örneğin “Areg” (güneş), “Astghik” (Venüs),
bugün Ermenistan çevresindeki dağların adları olan “Masis” ve “Aragats” birer
gün adıydı. Saatlerin adları da doğa olaylarıyla bağlantılıydı: Örneğin
“Arşaluys” (şafak), “Mtatsyal” (alacakaranlık) ya da “Havakhos” (horoz sesi,
sözlük anlamı kuş ötüşü).
“Ermeni Zamanı” olarak adlandırılan sistemin kullanılmaya
başlandığı İ.S. 552 yılı civarında bir takvim reform yapıldı. Burada benimsenen
sayı sistemi kilise bağlamında hâlâ geçerli. Örneğin İ.S. 2014, Ermeni
Zamanı’nda 1461’e karşılık geliyor. Aslında 552’den itibaren hesaplandığında bu
yılın 1462 olması gerekiyor, ancak yıl değişimi kullandığınız takvime göre
değişir ve her zaman Ocak ayının 1. günü yılın ilk günü olmayabilir.
Zamanla Ermeniler yedi günlük haftayı benimsediler ve on
iki ay, bugün Batı dillerine yakın adlarla anılır oldu. Günler, eskiden de
İngilizce’de olduğu gibi gezegen ya da tanrıların adlarından türetilmiş
(örneğin “Sunday” sözcüğü adını güneşten, “Monday” de aydan almış).
Ancak modern Ermeni dilinde haftanın birçok gününün
adında sayılar kullanıyor. Pazartesi, Ermenice – bugün bize biraz şaşırtıcı
gelse de – “haftanın ikinci günü” anlamına gelen “Yerkuşapti” ya da Batı
Ermenicesindeki okunuşuyla “Yerguşapti” olarak anılıyor. Modern çağda hafta
neden ikinci günle başlar diye sorabilirsiniz. Çünkü Pazar, en azından
Hıristiyan geleneğine göre işlerin ilk yoluna konulduğu gün olarak kabul edilir
ve Ermenice Pazar günü, Doğu Ermenicesinde “Kiraki”, Batı Ermenicesinde
“Giragi” olarak adlandırılır, yani “Tanrı’nın Günü” dür ve Yunanca “Tanrı”
sözcüğünden türetilmiştir.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. Raham Asha. “Armenian Calendar (Tōmar Hayocʿ)”
2.Grigor Broutian. “The Armenian Calendar”, Hye Etch, 16
Kasım 2001
3. “Ancient Armenian Calendar”
4. Wikipedia: “Armenian calendar”
Shaun Dunphy from Lindfield, United Kingdom (Karahunj -
standing stones Uploaded by russavia)
Görsele ait bilgi
Modern Ermenistan’da, kimilerinin bir astronomik
gözlemevi bulunduğuna inandığı Karahunj ören yerinden bir görünüm. Kimbilir
burada zamanın geçişi nasıl ölçülüyordu, ya da ne türden takvimler
kullanılıyordu?
Atıf ve Kaynak
Lindfield’den Shaun Dunphy’nin fotoğrafı (Karahunj –
dikili taşlar, russavia tarafından yüklenmiş) [CC-BY-SA-2.0], bkz. Wikimedia
Commons.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.