Avrupa’da Orta Çağ’da gezgin halk ozanı deyince akla
hemen köy köy gezip, bir akşam yemeği için liriyle zamanın Provans dilinde
şarkılar söyleyen saz şairi gelir. İşte 18. yüzyılda Gürcistan kralının
sarayında müziğini icra eden Sayat Nova böyle çok-dilli bir Ermeni halk
ozanıydı.
Harutyun Sayatyan ya da Sayakyan adıyla doğup 1795
yılında ölen Sayat Nova bugün, ezgileri yüzyıllar boyu Karadeniz ile Hazar
Denizi arasındaki platoda yankılanan en ünlü gusan, ya da aşuğ/aşık olarak
belleklerde canlılığını korur. Akıllarda ve ellerde, Sayat Nova’nın adına şarkı
yazdığı kamança – kemençe gibi geleneksel enstrümanlar varlığını sürdüğünden bu
müzik geleneği de yaşamaya devam ediyor.
Bugün Ermenice olarak söylenen şarkılarının bir çoğu aşk
üzerinedir. Ancak, ne bu konu onun müziğinin tek teması, ne de Ermenice onun
şarkı yazdığı tek dildir. Yaşamının büyük bir bölümünü Tiflis’te (Tbilisi)
geçirdiğinden Gürcüce onun ana dillerinden biridir. Aynı şekilde Azeri Türkçesi
de bir diğer anadiliydi. Hatta Farsça için bile aynı şeyi söyleyebiliriz; en
azından bu dilin etkisi altında olduğu kesin. Sayat Nova, bölgede o dönem
egemen olan çok-kültürlü ortamın ve özellikle Gürcistan’ın başkentinin bir
ürünüydü. Sonraları, Gürcistanlı bir Ermeni ve eserlerinin çoğunu Azerbaycan
dilinde veren bir müzisyen olarak, SSCB’nin Transkafkasya cumhuriyetlerinin
birliğinin simgesi haline geldi. Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra da
bu konumu sarsılmadı.
Bugün kısmen, aktarıldığına göre kralın kız kardeşine
aşık olduğu için Gürcistan sarayından kovulduğundan, Sayat Nova’nın müziği
romantizmle özdeşleştirilir. Daha sonra bugünkü Ermenistan’ın kuzeyindeki
Haghpat manastırında hizmet vermek üzere din adamlığını seçtiği söylenir. Yine
anlatılanlara bakılırsa burayı işgal edenler tarafından inancını terk etmediği
için öldürülmüştür.
Sayat Nova, Boston’daki bir dans grubunun adı olarak da,
çeşitli dillerin Ermenisan, Gürcistan ve Azerbaycan’daki dağılımı üzerinde
çalışan etnografik bir projenin konusu olarak da bugün yaşamaya devam ediyor.
Gürcistan’da, Tiflis’teki Surp Krikor Lusavoriç kilisesinde bulunan mezarı bir
hac yeri gibidir. Hemen yanında, eski kağıt tomarını temsil eden bir zemin
üzerinde bir nar ağacı dalının sarıldığı uzun saplı bir uddan oluşan heykel
Sayat Nova’nın zengin, yaratıcı ruhuyla büyük bir uyum içinde.
Sayat Nova’nın Der Hovanessian ve Margossian tarafından
İngilizce’ye çevirisi yapılan “Tamam Ashkharh Ptut Eka” (Dünyayı Dolaştım) adlı
şarkısının Türkçe sözleri şöyle:
Dünyayı dolaştım, Etiyopya’ya bile gittim.
Ama bana bakan gözlerin
gibi güzelini görmedim.
İster çuval giy, ister altından kumaş,
giysin paha biçilmez olur
sen içinde şuh yürüdüğün zaman.
Seni gören: Hele şuna bir bakın der!
Sen mücevhersin, yakutsun.
Sen kimin olsan o mutlu olur.
Seni bulan üzülmez hiç
seni kaybeden için.
Seni doğuran ana babaya bin şükür.
Ölüm her zaman erkendir.
Ama eğer insan yaşayacaksa
yaşamalı senin resmini yapan ressam olarak.
Doğuştan mücevhersin,
altından giysiler içinde kıymetli taşsın. .
Saçların bir ışık halesi,
gözlerin altın renginde kristal.
Göz kapakların sanki
dünyanın en yetenekli
çömlekçisinin elinden çıkmış.
Kirpiklerin, oklar ve bıçaklar gibi.
Yüzünü ancak Fransızca
ya da Farsça tarif edebilirim:
Güneş ve ay.
Kalem ressamın elinde
çaresiz kalır.
Oturduğun zaman frenkinciri kuşu gibisin,
kalktığın zaman
bir peri masalı küheylanı.
Artık kumların üzerinde yatan
Sayat-Nova değilim.
Sen neleri dilersin?
Sen ateşsin, ateş giymişsin üstüne
Hangi ateşe dayanabilirim ki?
Okumak isterdim
içinde atan kalbini.
Ama sarmışsın sen onu
Hint işi nakışlara, altın ve gümüş kilimlere,
benim işvelim, benim cilvelim.
Sayat Nova’nın Kamança şarkısı Erivan’daki Opera
Sarayı’nda söyleniyor.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. C. J. F Dowsett. Sayat-Nova: An 18th-century
troubadour: a biographical and literary study. In aedibus Peeters, 1997
2. Hacikyan, Basmajian, Franchuk, Ouzounian. The Heritage
of Armenian Literature, Vol. 2: From the Sixth to the Eighteenth Century. Wayne
State University Press, 2002, s. 869-880, 1057-1070
3. Leon Janikian. “Sayat Nova: The King of Songs”, The
Archive of Armenian Music in America
4. Sayat Nova Project
5. Wikipedia: “Sayat-Nova”
6. Wikipedia: “Kamancheh”
Bizi takip edin
A Soviet-era fountain monument to Sayat Nova in Yerevan,
next to a music school named after him, featuring the bard facing three young
ladies, each representing one of the South Caucasus nations
Görsele ait bilgi
Erivan’da Sovyet döneminden kalma Sayat Nova’ya adanmış
bir çeşme-anıt. Ozanın, her biri Güney Kafkasya halklarını temsil eden üç genç
kadına bakarken betimlendiği anıt, onun adının verildiği müzik okulunun hemen
yanında yer alıyor.
Atıf ve Kaynak
Armineaghayan tarafından çekilen fotoğraf [CC-BY-SA-3.0],
bkz. Wikimedia Commons
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.