İran Ermenilerinin maceracı ve ticaret ruhu onları 17. ve
18. yüzyılda uzak doğuya kadar götürdüğünde, hedeflerinde yalnızca Hindistan
yoktu. Örneğin Aziz Baptist John Ermeni kilisesi, cemaati çok az kalmış
olmasına rağmen, Burma’da (Myanmar) hâlâ ayakta. (Kilise ve ülkedeki bir avuç
Ermeni, Tüm Ermeniler Katolikosu’nun 2014’te burayı ziyareti sırasında kısa bir
süre de olsa medyada yer almıştı.) Aynı şeyi Bangladeş, Daka’daki 1781 yılında
inşa edilmiş Ermeni kilisesi için de söyleyebiliriz. Ayrıca Tibet, Lhasa’da da
Ermeni tacirlerin geçmişi 1680’lere uzanan varlığına ait kanıtlar bulunuyor.
İyi ama neden burada dursunlardı ki? Ermeniler, 1800’lerden,
20. yüzyılın başları ve ortalarına kadar Singapur, Penang (Malezya), Java
(Endonezya), Hong Kong ve Japonya’da ticaret ve sanayi dünyasında önemli bir
yere sahiptiler.
Dünya deniz yollarının stratejik bir noktasında bulunan
Singapur kent-devleti adası, Ermeni Diyasporası’nın başarılı girişimleri ile
tanınır. Singapur’daki ilk Hıristiyan kilisesi 1835 yılınd Ermeniler tarafından
inşa edilmiş ve ertesi yıl kutsanma töreni gerçekleştirilmişti. Ermenilerin
koruyucu azizi “Aydınlatıcı” St. Gregory’nin (Surp Krikor Lusavoriç) adı
verilen kilise bugün de ulusal bir nirengi noktası olmaya devam ediyor.
Singapur’un ünlü Raffles otelinin sahibi ve işleticisi de bir Ermeniydi.
Sarkies kardeşler ve uzak akrabalarını da kapsayan aileleri Güneydoğu Asya’nın
birçok yerinde yüksek kalite standartlarına sahip oteller zincirini
işletiyorlar. Singapur’un en yüksek tirajlı İngilizce gazetesi The Straits
Times 1845 yılında Catchick Moses tarafından kurulmuştur. Ülkenin ulusal
çiçeği, Singapur Orkidesi olarak bilinen Vanda “Miss Joaquim”ı üreten,
yetiştiren ve ona adını veren bir Ermeni kadın, Miss Agnes Joaquim’di.
Armenian Church, Singapore - 20110909-04
Singapur’daki Ermeni kilisesi. Yapının tasarımı,
geleneksel Ermeni kilise mimarisinden çok döneme özgü kolonyal etkileri yansıtıyor.
Smuconlaw adlı kullanıcı tarafından eklenen, kendi
çektiği fotoğraf [CC-BY-SA-3.0], bkz. Wikimedia Commons
19. yüzyılda Uzak Doğu’nun önde gelen Ermeni
figürlerinden biri de Sir Paul Chater’di. Kalkütta kökenli olan Chater, Hong
Kong’a taşınmış, burada finans endüstrisine girmiş, diğer alanlardaki
girişimleri ve yatırımlarının yanısıra arazi ıslahı ve inşaat alanlarında
faaliyet göstermişti. Yüzyıl başında Hong Kong’un kent yapılaşmasının büyük bir
bölümünü Chater üstlenmiştir. Adının verildiği çok sayıda yer ve kurum, aldığı
ödüller onun, çeşitli sosyal ve dayanışma projeleri de dahil olmak üzere, kent
hayatında oynadığı önemli rolün göstergeleridir. Hong Kong İcra Kurulu
üyeliğinin yanı sıra Chater, geldiği kent olan Kalkütta’daki Ermeni yaşamına da
katkıda bulunmuş, buradaki eski okuduğu okul olan La Martiniere’e çok büyük
miktarlarda bağışta bulunmuştur. Okulun duasında hâlâ bağışçı olarak onun adı
anılır. (Sir Paul Chater’in fotoğrafı için burayı tıklayınız. here )
Çin anakarasında, Rusya İmparatorluğu’nun demiryolları
yatırımları 1890’larda bu ülkeye ulaşacak şekilde genişleyinceye kadar pek
fazla Ermeni varlığı göremiyoruz. Ancak Hovhannes Ghazarian (Johannes Lassar)
adında bir Ermeni 1800’lerde İncil’in Çinceye çevirisi çalışmalarına katılmış,
1815 – 1822 yılları arasında Eski ve Yeni Ahit’in buradaki basımını
üstlenmişti. Ülkenin kuzeyindeki Harbin kentinde bulunan ve 1920’lerde inşa
edilen Ermeni kilisesi ise, Çin’in Kültür Devrimi sırasındaki reformlar
kapsamında 1966’da yıkıldı. Komünist düzenin kurulmasının ardından Şanghay
Ermeni Kulübü de 1950’lerde kapatıldı.
Daha yakın yıllarda ise ülkeye dünyanın çeşitli
yerlerinden yeni gelen Ermeni göçmenler Çin’in büyümekte olan ekonomisine
katkıda bulunmaktalar. Ayrıca sosyal alanda da “The ChinaHay” camiası resmen
dernekleşerek 2013’te Hong Kong’da bir Ermeni merkezinin açılışını yaptı.
~~~
Kalust Gülbenkyan Vakfı’nın Ermeni Toplumları
Departmanı’ndan Çin Çalışmaları için burs kazanan Khatchig Mouradian bize
ulaşarak şu bilgileri verdi: “Çin anakarasındaki Ermeni varlığı üzerinde
çalışılmamış bir alan da bir kısım Ermeni soykırımı kurtulanlarının buraya
kadar ulaşmış olmalarıdır. Osmanlı İmparatorluğu’ndan kaçtıktan sonra bu
insanlar kendilerini Rusya’daki iç savaşın ve devrimin ortasında buldular. Tren
yoluyla Vladivostok’a geldiler. Buradan yüzyılın başından itibaren artmaya
başlayan Ermeni nüfusunun bulunduğu Harbin ve Şanghay’a ulaştılar. Ülkeye
geldiklerinde soykırım kurtulanlarına, varlıklı Ermeniler ve buradaki
misyonerler destek oldular. Çok geçmeden Rusların ve Ermenilerin sahip olduğu
işyerlerinde iş buldular, yerel yönetimlerde görev aldılar ve tren yolu
şirketlerinde çalıştılar. Bazıları kendi işlerini bile kurdular. 1950’lere
gelindiğinde Çin’deki birçok Ermeni gibi onlar da Japonya üzerinden Kuzey ve
Güney Amerika’ya göçtüler, ya da Sovyet Ermenistanı’na döndüler.
100 Yıl, 100 Gerçek Projesi Khatchig Mouradian’a verdiği
bilgiler için teşekkür eder.
100years100facts@gmail.com adresi ya da sosyal medya
üzerinden bizlere ulaştırabileceğiniz görüş, öneri, memnuniyetsizlik, soru ya
da tavsiyelerinizi, ayrıca araştırmaya dayalı, saygılı bir dille yazılmış
tepkilerinizi bize ulaştırmanızdan memnuniyet duyacağız.
Gülbenkyan Vakfı’nın Çin Araştırmaları Bursu hakkında
daha fazla bilgi için bkz.
http://www.gulbenkian.pt/inst/en/Activities/ArmenianCommunities?a=5077.
Khatchig Mouradian ve Çin Araştırmaları hakkında daha
fazla bilgi için bkz.
http://www.gulbenkian.pt/inst/en/Activities/ArmenianCommunities?a=5075.
Çin’deki Ermenilerin düzenlediği toplantı hakkında
Armenian Weekly’de yayınlanan haber için bkz. http://armenianweekly.com/2014/12/15/china/.
Referanslar ve Diğer Kaynaklar
1. Armenian Apostolic Church of St. Gregory the
Illuminator Singapore
2. Amassia Publishing. “Respected Citizens: the History
of Armenians in Singapore and Malaysia”
3. Alastair Lawson. “The mission of Dhaka’s last
Armenian”, BBC News, 10 Ocak 2003
4. H. E. Richardson, “Armenians in India and Tibet”,
Journal of the Tibet Society, Volume 1, 1981Cilt 1, 1981
5. Chater Genealogy
Armenians in India – Behind the Scenes Forgotten History
6. “Sir Paul Chater and Armenians in Hong Kong”,
Civilnet, 27 Mayıs 2013
7. La Martiniere for Boys. “Sir Paul Chater: Our
Benefactor”
8. Andrew Whitehead. “The last Armenians of Myanmar”,
BBC, 27 Ağustos 2014
9. “The preacher refusing to give up the keys to a Yangon
church”, BBC News, 7 Ekim 2014
10. Chasing Chinthes
11. Nadia Wright. “Fallen but Never Forgotten: Armenian
Victims of the Pacific War”, The Armenian Weekly, 9 Temmuz 2014
12. ChinaHay
ChinaHay: History
13. Artsvi Bakhchinyan. “Armenian origins of the first
Chinese Bible”, gbtimes, 6 Ocak 2013
14. Han T. Siem. “The Armenian Minority in the Dutch East
Indies”, Hetq, 7 Mart 2012
15. Wikipedia: “Armenians in Singapore”
16. Wikipedia: “Armenians in China”
17. Wikipedia: “Armenians in Burma”
18. Wikipedia: “Paul Chater”
Bizi takip edin
A sign for Armenian Street in historic George Town,
capital of Penang in Malaysia
Görsele ait bilgi
Malezya’da, Penang eyaletinin başkenti George Town’da bir
Ermeni sokağının tabelası
Atıf ve kaynak
Gryffindor adlı kullanıcının kendi çektiği fotoğraf
[GFDL, CC-BY-SA-3.0 ya da CC-BY-2.5], bkz. Wikimedia Commons
Facebook – Twitter – Instagram – Google+
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.