Sait Çetinoğlu
Anadolu’nun güneyinde bulunan Osmanlı İmparatorluğu’nun
en gelişmiş vilayetlerinin bulunduğu Kilikya’da, Ermenilere karşı iki aşamada
katliam gerçekleşir. Gerçekleşen katliamların Nisan 1909’da patlak verdiği
sırada, iktidarda, II. Abdülhamid’e yeniden yürürlüğe koydurdukları Anayasa ile
birlikte 24 Temmuz 1908’de yönetime el koyan özgürlük, eşitlik ve adalet vaat
eden reformcu ve laik Jön-Türklerin İTC komitesi bulunmaktaydı. Kilikya,
1894–96 katliamlarından bu katliamların uygulama alanları özellikle Doğu ve
Güneydoğu Anadolu Ermeni vilayetleri olmasından ve dağlı Zeytun’luların bu
olaylar karşısında hassasiyetleri, uyanıklıkları ve savunmaları sayesinde
kurtulmuştu.
Adana ve havalisi 1894–96 Abdülhamid devri katliam ve
yıkımlarından kurtulmuş olan ender yerler arasındaydı. Şehrin yerlisi olan
Ermeni ahalinin nispi zenginliğiyle birleşen bu olgu, Ermenileri fırsat
düştüğünde imha edilecek uygun bir hedef haline getiriyordu.
Adanalı Ermeniler, İttihadçıların meşrutiyet özgürlükleri
ilkelerinin açık ve kimi zaman ateşli savunucuları olarak tanınıyorlardı.
Onların meşrutiyete bu derece sahip çıkmaları ve yeni elde ettikleri
özgürlüklerini büyük bir sevinçle kutlamaları, kimi Jön Türk liderliğine diş
bileyen Abdülhamid’in sadık yandaşları, kimi koltuklarını kaybetme endişesi
taşıyan eski rejimin bürokratları ve çoğunlukla ‘gâvur’ tebaanın -eski
reayanın- kendileriyle eşit olması fikrini sindiremeyen öfkeli pek çok
Müslümanı öfkelendirmektedir.
Karabet Çalyan 1894–96 Hamidiye Katliamları sonrasındaki
on yıllık gelişmelere dikkat çekerek, bölgedeki Ermeni toplumunun gelişmesini
ve ilerlemesini şöyle tasvir eder: “Gerek Osmanlı ülkesinde ve gerekse diğer
ülkelerde olduğu gibi Adana vilâyetinde dahi Ermeniler siyasetten daha ziyade
iktisâdi bir kavim olduklarından ticaretle ilgili işlerde diğer unsurlara
oranla birinci dereceye ulaşmış ve son senelerde diğer yıllardan daha fazla
ziraatle ilgili işlerde dahi ilerlemeye başlamışlardı. Adana vilâyeti
Ermenileri son on sene zarfında devr-i Hamîdi’nin kavimleri ayırma
politikasının neden olduğu zarardan beri kalmış ol vakitler makâm-ı vilâyeti
işgâl eden Bahri Paşa’nın her nasılsa diğer kötülüklerinin zıddı olarak önceki
dönemde herkesin ilerleme sebebi kabul ettiği Ermeni politikasına ve Ermeniler
aleyhinde vuku bulan tüm yalan ihbarlara önem vermediğinden yavaş yavaş bilgi
seviyesinde ilerlemeğe başlayıp mekteb ve kilise işlerini mükemmel bir duruma
yükseltmeye ve özellikle çarşı ve emâkin [yerler] inşâsıyla Adana’nın yüksek
bir seviyeye ulaşan bir tarza girmesine çalışmışlardı.”
2000 yıldan beri Kilikya’da özellikle büyük şehirlerde,
Vilayet idaresinin merkezi olan Adana, Maraş, Antep, Hacin, Sis, ve Zeytun’da
(bu üç şehir tamamen Ermeni’dir) aynı oranda olmasa da daha az olarak Tarsus,
Mersin, İskenderun, Antakya, Silifke, Misis ve çok küçük kasabalarda, köylerde
ve küçük yerleşim yerlerinde ve bu şehirlerin veya dağların çevrelerindeki
ovalarda az çok izole olmuş bir şekilde Ermeniler bulunuyordu. Ermenilerin
sayısı bütün vilayette 300.000’e yaklaşıyordu ve bölgenin en önemli ekonomik ve
kültürel faktörünü oluşturuyordu.
Kilikya Katliamları ve İTC’nin sorumluluğu
Kilikya’da gerçekleşen katliamlardan 14’den 17 Nisan’a
kadar süren birinci aşaması çok tuhaf şekilde, bir gün farkla, İstanbul’da
konuşlandırılmış 1. Kolordu askerlerinin 13 Nisan’daki ayaklanmasıyla çakıştı.
Bir ayaklanma ki bu o zaman İslam fanatizmine mal edildi ve Jön –Türk taraftarı
tarihçiler tarafından bugün hala, İslam kanunu olan Şeriati kurmak isteyen ve
dinsiz Jön-Türklerden kurtulmak arzusunda olan Sultan Abdülhamid’in
partizanlarına atfedilmektedir.
Bu karışıklıklar başkente 24 Nisan’a kadar sürdü ve
Selanik’ten acilen gönderilen Harekât Ordusu tarafından bastırıldılar. Bu iki
olayın aynı zamanda gerçekleşmesi Adana’da olduğu gibi İstanbul’da da İslam
fanatizminin birden alevlenmesinin başlangıcı düşündürücü ise de, Kilikya
Ermeni kurum yöneticilerinin deklerasyonları, konsoloslukların, misyonerlerin,
yabancı gazetecilerin rapor ve tanıklıkları ile hemen sonrasında Adana’da,
parlamento ve hükümeti temsil eden iki komisyon tarafından araştırmalar
gerçekleştirildi. Bu araştırmalar, Kilikya’da yerel idarecilerin olduğu gibi
başkentteki Jön-Türk kuruluşlarının liderlerinin ve aynı şekilde katliamların
ikinci aşamasından sonra Ermenileri korumak için Selanik’ten gelen fakat tam
tersine, 25, 26 ve 27 Nisan günlerinde, ayaktakımı ve saldırgan halkın
tarafında yer alarak korkunç şiddet ve cinayetlerin ikinci aşamasına katılan
Dedeağaç taburunun sorumluluklarını açık bir şekilde ortaya koyarlar.
1909 Nisan’ında Kilikya’da gerçekleştirilen katliamların
boyutu ile ilgili olarak Kilikya’daki olayları incelemekle görevli komisyon
başkanı İttihat ve Terakki Edirne Mebusu Hagop Babikyan’ın bölgedeki
incelemelerinden sonra keleme aldığı raporunda olaylarla ilgili şu notları
düşer: On dört yaşından beri bütün hayatım büyük siyasi hareketlerin içinde
yoğrulmuştur. Bulgar isyanında Sofya’da bulunuyordum. Türk-Rus savaşı sırasında
Bosna’daydım ve tamamen siyasi savaşın içinde. İstanbul ve Kırk Kilise katliamlarında
görgü tanığı olmuşumdur. Fakat bütün bunları gördüğüm halde, Adana’da gördüğüm
vahşeti hiçbir zaman diğerlerine benzemediğini söylemek isterim. Hiç bir zaman
mukayese edemem bu vahşeti. Bu vilayette gerçekleştirilen katliamlar hepsinin
üzerinde bir durum arz etmektedir, hatta Hamidli yönetimin bu gibi vahşetleri
hazırlayan ve çeşitlerin içinde öncelikle tarihe mal olan ve de büyük bir utanç
verici bir hareket olarak Osmanlı’nın tarihine yazılmıştır.1 Babikyan
gördükleri karşısında şaşkınlığını bu sözleriyle ifade ederken yol boyunca
duyduklarının abartılı olduğunu düşünür ve inançlı bir meşrutiyetçi olarak
halklar arasında barışın gerçekleştiği bir ortamda böyle bir olayın çıkmasını
kimin arzu ettiğini kendine sormaktadır: Yol boyunca gelen bütün vahim
haberlerin abartılmış olduğunu düşünürdüm ve düşüncemin doğru olduğunu arzu
ederdim. Bir sebep olmadan yüz bin masum Ermeninin kanı daha kurumadan ve
sonradan onların masum oldukları ortaya çıktıktan sonra bizim Müslüman
vatandaşlarımız içinde din adamlarının da bulunduğu halk. Onların mezarlarını
ziyaret etmişlerdi, böylelikle Ermenilerin üzüntülerini hafifletmişler aynı
zamanda da utanç veren bu olaylı sayfayı da tarihe gömmüşlerdi. Öyle ki hangi
ölçüde olmuş olsun geçmiş vahşeti hatırlatan bu yeni olayların olmasını,
vahşetin tekrarlanmış olmasını kim arzu ederdi?
Birbirinden 700 kilometre uzaklıktaki iki yerde bu iki
olayın aynı zamanda (eş zamanlı) gerçekleşmesi ve imparatorluğun başka hiçbir
noktasını etkilememiş olması nasıl açıklanır:
Bir taraftan tamamen Jön-Türk’e karşı İstanbul’da bir
ayaklanma, diğer taraftan, sadece Ermenileri hedef alan ve Başkentte olduğu
gibi Jön-Türklere hiç dokunmayan Kilikya’daki katliamlar aynı dini reaksiyoner
güçlere atfedilmişlerdir. Fakat katliamlardan kim faydalanmaktadır? Bu
katliamlar kimin yararınadır? Bu soruların cevabını bulmaya çalışalım:
1908 Ekim başında, Bulgaristan’ın kendi bağımsızlığını
deklere etmesinden, Avusturya-Macaristan’ın Bosna-Hersek’i ilhak etmesinden,
Girit’in Yunanistan’a bağlanmayı bildirmesinden sonradır ki, bu iki aylık bir
süre zarfında, Jön-Türklerin “ihtilal”inden doğan rejim, saygınlığını tamamen
yitirmiştir. Şubat 1909 başında İttihad ve Terakki Komitesi ile Sadrazam Kamil
Paşa arasındaki ilişkiler o kadar kötüleşmiştir ki, Kamil Paşa istifa etmek
zorunda kalmıştır. Muhalefet tarafından, İTC komitesi, zorla diktatörlüğü kabul
ettirmek, orduyu politize etmek ve sadece Türklerin çıkarı doğrultusunda
Osmanlıcılık idealinden vazgeçmekle suçlanmaktadır. Serbesti gazetesinde
İttihatçılara karşı kampanyada yer alan Hasan Fehmi, 7 Nisan’da öldürülür. Bu
cinayet, kendilerine karşı çıkanları ve siyasi muhalefetlerini susturmakta
suikastı öncelikli bir silah olarak kullanan ve kullanmayı da devam ettirecek
olan Komite’nin emriyle işlendiği, bu gibi cinayetlerde yer alan İTC tetikçisi
Ahmet tarafından Falih Rıfkı’ya itiraf edilecektir.
Otoritesinin sarsıldığını gören İTC Komitesi, otoritesini
kaybetme riskine karşı onu yeniden kazanmak, yeniden tesis etmek (oluşturmak)
zorundaydı. İttihatçılara sadık taburlar tarafından, başkente hızlıca çıkarılan
ayaklanmanın kolayca sayılabilecek bir şekilde bastırılmasından sonra, Sultan
II. Abdülhamid, Jön-Türklerin elinde ideal bir kukla olan kardeşi Mehmed
Reşad’ın lehine tahtan indirildi, siyasi muhalefet yok edildi, hükümet
içerisinde Komite yeniden baskın, kuvvetli bir politik güç olur.
Özellikle Anayasa’ya bağlı ve dolayısıyla, sadece eski
despotik rejime geri dönüşe değil, ama aynı zamanda Komitenin diktatörlük
eğilimlerine de kesin, kararlı bir şekilde karşı olan Kilikya’daki Ermeni
Unsuru, geri dönüşü ve tamiri mümkün olmayacak şekilde sayısal ve ekonomik
olarak zayıflatıldı. 30.000 kişi vahşetin, kıyıcılığın ve caniliğin en titiz,
hassas yöntemiyle katledilmiş ki bunlara gelecek aylarda takriben diğer 30.000
(bunlardan 10 bini katliamların ertesi günü gönderilecek olan, fakat asla
evlerine ulaşamayarak yolda öldürülen, her yıl tarla çalışmaları için diğer
vilayetlerden gelmiş tarım işçisidir) üzerinde yaralanmalardan, hastalıklardan,
açlıktan ölenler ve 5.000.000 Türk Lirası yani 1.150.000.000 Frank’tan fazla
doğrudan finansal kayıplar da eklenecektir. (2)
Böylece İTC Komitesi bütün bu olaylardan kazançlı
çıkmaktadır. Üstelik Ermenilerin üzerinde yürütülen bu “deneyim” aynı zamanda
otonomi arzusu ve eğilimi olan Osmanlı İmparatorluğunun Türk olmayan diğer
unsurları için de açık bir uyarma ve gözdağıdır. (3) 1909 Nisanı’nda cereyan
eden bu olaylar sonunda tahttan indirilen ve sürgüne gönderilen kızıl sultan
II. Abdülhamid’in yerini bütün imparatorluğa yayılmış yüzlerce küçük kızıl
Jöntürk sultanları dolduracaklardır/alacaklardır. (4)
Özellikle Hasanbeyli, Hamidiye ve Osmaniye’de İttihad ve
Terakki Komitesinin Jön-Türklerinin sorumlulukları tezini doğrulayan,
güvenilirliğini ortaya koyan bir tanıklık gerekir ise, olayların baş
aktörlerinden Mehmed Asaf’tır. Grigoris Balakian’ın Ermeni Golgotası5 adlı
Hatıratında belirttiği, Assaf Esad’ın altı yıl sonra, 1915’te Ermenilerin
Soykırımı’nın tam da gerçekleştirildiği sırada, Çankırı’daki itiraflarıdır:
“Bir gün kötü durumda olduklarında ve hesap vermek zorunda kaldıklarında,
İstanbul’da sakin bir şekilde oturanlar, her şeyi bize yaptırmış olacaklar,
bizi umursamayacaklar ve bizi yüzüstü bırakacaklar, bizlere daha alt kademede
bulunanlara, siz yaptınız, siz ödeyeceksiniz diyecekler (kim yaptıysa o desin
diyecekler) 1909’da Osmaniye’de vali idim Adana’da Ermeni Katliamları olduğu
sırada. Neredeyse kendimi ipte sallanıyor bulacaktım ve tam ucu ucuna kafamı,
kendimi kurtardım. Durum benim için değeri olabilecek hiçbir şey ifade etmiyor.
Ve bir kere daha başkalarının ellerinde oyuncak olmak istemiyorum. İki hafta
içerisinde İstanbul’a dönüyorum ve kendi mesleğim olan avukatlığı yapmak üzere
ve hiçbir zaman dönmemek üzere bütün görevlerimi terk ediyorum.”
İttihad ve Terakki’nin kurucularından Mizancı Murad da
İttihad’ın olaylardaki sorumluluğuna işaret etmektedir
Dipnotlar:
Rapport sur les massacres arméniens d’adana du député
d’Andrinople, Hagop Babiguian, en date du 7 juin 1325 (1909)
http://www.imprescriptible.fr/rhac/tome3/p1d2
2) Frederick Z. Duckett Feerriman’ın, Les Jeunes-Turcs et
la Verite sur l’Holocauste d’Adana, traudit L’anglais par Jean Bariguian,Le
Cercle D’ecrits Caucasiaens,2008, p 5
3) Aynı yerde
4) Aynı yerde
5) Grigoris Balakian’ın Ermeni Golgotası adlı
Hatırat’ının Türkçe baskısı Belge Uluslararası Yayıncılık tarafından
hazırlanmaktadır
Ek.1-
“MİZAN” YAZARI MURAT BEYİN AÇIKLAMASI:
“KİLİKYA KATLİAMI “İTTİHAD VE TERAKKİ” PARTİSİ TARAFINDAN
TEZGÂHLANDI”
“Adana vakası Nisan’ın birinci, yani 31 Mart İstanbul
olaylarının ertesi günü başladı. Önce bu iki hareketi tertipliyenlerin aynı
kişiler olduğu tahmin edildi. Bu durum çok önemlidir ve aydınlatılmaya ihtiyaç
vardır.
Adana vak’aları Sultan Abdülhamid’e karşı ihtilal
gerçekleştirenlere bir reaksiyon olarak tahmin edildi ve şuur altı öyle
düşünüldü, çünkü ancak onların işine yarardı. Tabii bunu doğrudan doğruya böyle
söylemek güç, fakat olaylara bütünüyle baktığımızda bunu görmemiz mümkün.
Evvelce Sultan Abdulhamid devrinde, Ermenilere karşı
yapılan katliamlar medeni dünya tarafından esefle karşılanmış ve resmi bir
dille kınanmıştı. Eğer Ermeni’lere karşı bir kere daha en hafif bir şekilde de
olsa bir katliam, maazeretsiz Sultan’ın tahtdan indirilmesi ile sonuçlanacaktı.
Durum böyle iken sultanın karşıtlarının bu durumu silah olarak kullanması
adaletli bir yaklaşım mıdır? Öyle ki böyle bir olgu Sultan’ın taraftarları için
hiç de uygun olmayacaktı.
Öyle ki, madem o günlerde Abdul Hamid’e saldıran veya
saldırmaya hazır kesimler vardı, o zaman düz bir mantıkla Adana katliamının
ucunu bu kesimde aramak doğru olur.
Diyelim ki Mart 31 olayı, İstanbul’u silah zoru ile işgal
etmek için hazırlanmış kargaşa yaratılmış olsa ve Adana katliamının neticesine
aynı gözlükten baksak, anlamlı bir işarete varmış oluruz. Yani İstanbul’da
önemli ve büyük bir kargaşa çıkartmak, bunun neticesinde de Avrupa’nın
dikkatlerini bu taraflara yönlendirmek ve Abdulhamid’in tahttan indirilmesini
çabuklaştırmak için Adana’da Ermenilere karşı bir vahşet gerçekleştirmek, bunun
neticesi olarak da İstanbul’da Sultan’a karşı büyük baskıların yaşanmasına,
muhafazakârlar tarafından bile itiraz edilmesi söz konusu olmayacaktı.
Bizim bu görüşümüz basit bir denklem meselesi olup,
hiçbir kıymet ifade etmez. Fakat Adana katliamı konusunda bu neticeye varmak
için bazı senaryolar bulunursa, o zaman görüşümüzün doğru olduğu herkes
tarafından kabul edilmiş olur. Bizim ortaya koymak istediğimiz gerçekler
konunun ağırlığını teşkil eder. Bunların tümü benim görüşümün doğruluğunu
ortaya koyar. Bu arada Ermeni Patrikhanesi’nde bulunan bazı yazışmaların var
olduğu iddiaları var. Adana katliamı hakkında aşağıda vereceğimiz malumatlar
Ermeni Patrikhanesi’nde saklanan bu yazışmalarını gören ve onları inceleyen
kişi de şöyle böyle biri de değildir. Bu sebeple özetle aynı zamanda üstü
kapalı olarak beyan edeceğim.
A.- İttihad klüplerinin toplantılarından ve
gösterilerinden ve hükümete müracaatlardan sonradır ki Adana’da katliamlar
başladı.
B.- İttihad’ın organı olan (İtidal) gazetesi büyük bir
çaba göstererek halkı tahrik etmiştir.
C.- Adana’nın yerel yönetimi katliam zamanında hiçbir
varlık göstermemiş, adeta halkı tahrik edenlere ve katliamı gerçekleştirenlere
uygun zemin hazırlamıştır.
D.- İttihad’ın klübü tarafından 18 şehire aşağıdaki
önemli telgraf gönderilmiştir.
“Gökdereliyan üçyüz silahlı Ermeni Fedayileriyle sizin
köyünüzü basacak ve köylerdeki Ermenilerle birlikte bir katliam
gerçekleştirecekler. Öyle ki onlar gelmeden siz gereğini yerine getiriniz”.
İttihad klübü tarafından [gönderilen] bu bildiriden sonra
her tarafta gerekli önlemler alındı, öyle ki Gökdereliyan Ermeni fedayilerinin
saldırmalarından evvel bizzat yerel Ermenileri katletmek, onların mallarını
soymak, evlerini ve varlıklarını yıkmak ve yakmak hedefleri oldu. Yer yer yerel
hükümet güçleri bunlara mani olmuşlardır. Kozan’da (Sis) bir binbaşı Mersin
şehrinde mutasarrıf büyük bir özveriyle bu vahşete engel olabilmişlerdir. Fakat
bunlara engel olmuş olan görevliler, ödüllendirilmemiş, aksine suçlu
gösterilmiş, açığa alınarak görevlerine son verilmiştir. Üstüne üstlük askeri
mahkemeler de kurulmuştur. Fakat bu mahkemeler armudun sapı kanununu takip
ettikleri zaman bile bunun üzerinde düşünmemişlerdir. Halkı tahrik eden
muharrir bile suçlanmamıştır. İttihad taraftarı talancılar, Ermeni evlerinden
çaldıkları kıymetli mallar, işledikleri cinayetler için hiçbir zaman suçlu
sayılmamışlardır.
Haykıran bu adaletsizlik karşısında her taraftan yapılan
kınamalardan sonra tahrikçi muharir, Adana’nın o zamanki valisi ve bazı
kişiler, soruşturmaya tabi tutulmuşlardır, fakat hiç kimse konuyu derinden
inceleme zahmetine katlanmamıştır. Muharrir İhsan Fikri’nin mahkemesi, bilhassa
Ankara’ya sürgüne gönderilmesi, Hüseyin Hilmi Paşa’ya hitaben anlamlı ve tehdit
dolu telgrafları, İstanbul’a getirilmesi, Hüseyin Hilmi Paşa’yla görüşmeleri ve
bir zaman sonra Beyrut’ta aniden ölümü bilinmiyen bir gerçektir. Aynı şekilde
Adana katliamını soruşturan İttihad partisine mensup Hagop Babikyan Efendi’nin
aniden ölümü ve mecliste okunması için hazırladığı raporun kaybolması değişik
yorumlar yapılmasına sebep olmuştur. Babikyan’ın raporunun Ermeni
Patrikhanesi’nde saklandığı söylenir.
Adana’daki Ermeni Mahallesi çukur bir yerdedir.
İslamların mahalleleri ise bir tepenin üzerindedir. Ermeni mahallesinin ters
tarafı yani İslam mahallesinin etrafı çadırlar altındaki askerlerin üzerine
tüfek boşaltılmış. Bu durumdan askerler tahrik olmuş ve Ermeni mahallesine
saldırmışlar. Aslında Ermeni mahallesinden askerlerin üzerine silah boşaltmak
imkânsızdır. Böyle olmakla beraber zahmet edip, konunun incelenmesine bile
gerek görülmemiştir. Türkleri Hristiyanlara karşı tahrik etmek için caminin
kapısına dışkı sürülmüştü. Bunu yapan soysuzun Müslüman bir bekçi olduğu
bilindiği halde bunun soruşturmasına bile gerek görülmemiştir.
Resmi raporlardan aldığım bu belirtiler kamuoyunun
kafasını karıştırabilir. Soruşturulması ve aydınlatılması gerekli olan bu
vahşetin sorumlularını tespit edip cezalandırılmaları gereklidir. Çünkü
Adana’daki mahkûmlar, katiller, namussuzlar, yangın çıkaranlar ağır cezalara
çarptırılmışlardır. Bu gibi katiller genel af zamanlarında, yazarlar ve
düşünürlerden veya önemsiz suçlardan evvel af edilmeleri karşısında insan
düşünmeden edemiyor, diyorum ki Adana’da gerçekleştirilen bu katliamın altında
gizli bir şey saklı”.
“Mizan”ın basyazarı
MURAT
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.