Tomas ÇERME *
Mardin, Güneydoğu
Anadolu’da ve ünlü Yukarı Mezopotamya Ovası’nın başlangıç noktasında yer alan,
tarihi eskilere uzanan bir kenttir. Geçmişin ünlü İpekyolu ile bağlantısı olan
kent; topoğrafyasından kaynaklanarak, fiziki konumuna yansıyan karakteristik
çizgileriyle adeta kartal yuvası görünümünü almıştır (1,2).
Mardin adının ilk
kez ne zaman kullanıldığı ve nereden geldiği konusunda, pek çok eski kentimizde
olduğu gibi çeşitli görüşler, varsayımlar ve hatta efsaneler vardır. Bu
efsanelerden ilki, Pers krallarından birisinin hasta olan Mardin adlı oğlu,
dört mevsimi de birbirinden güzel olan bu kentte sağlığına kavuştuğu için onun
adıyla anıldığı şeklindedir. İkinci varsayım ise, ünlü tarihçi HAMMER’e göre, V. Arzaz (Ardeşir), Marde
kavminin bir bölümünü ( Masius) Masis Dağı’na yerleştirir ve şehre bunların
ismini verir. Tarihçi ve coğrafyacı Strabon’a göre Marde Kavmi, ele
geçirilmesi, zapt edilmesi imkansız bir nesildir. Komşuları (Arevortik ) Ermeni Şemsiler gibi güneşe
taparlar (Hammer S.1092) (3,24).
Surp Kevork Ermeni (Surp Krikor Lusavoriç) Kilisesi,
Hristiyanlığın kabulü sonrası inşa edilen kiliselerin en eskilerinden olup,
Mardin’in ilk kilisesidir.
M.S. 420 yılında
Mardin’de inşa edilen bu kilise, Piskopos Hovagim Tazbazyan döneminde 1791
yılında onarılıp adı, Surp Kevork (Kırmızı Kilise) olarak
değiştirilmiştir. Onarım sırasında 6.
yy.’a ait, Mardin şehrinin kuruluşu ile ilgili taş levhaya rastlanır. Levhada
şöyle yazılıdır; “ M.S. 363’de Pers ordusu, kumandan Mambut (İmam Put)
öncülüğünde Nusaybin şehrine saldırır. Şehrin halkı olan Ermenileri kılıçtan
geçirir ve zenginliğini talan eder. Ermeni savaşçılar ise bugünkü Mardin dağına
sığınırlar. Dağda da karşılaştıkları Pers güçleri ile savaşırlar ve onları
yenmeyi başarırlar.
Sivil halka
katliam uygulayan Pers kumandanının adının unutulmaması için Ermeni
Patrikhanesi, Mardin şehrine “Mambut” adını verir. Tarihçiler ise burada
savaşan Ermeniler için Mardiros, Mardik ve Mardı adını kullanmaktadır. Bu
kelimelerin anlamı savaşçı ve şehittir (2,5).
Eski çağlarda,
oldukça hareketli bir geçmişi olduğu bilinen Mardin, kısa aralıklarla çeşitli
siyasi birimlerin yönetimi altında yaşamıştır. Aslında, kentin ilkçağ tarihi
hakkında fazla bilgi yoktur. Ancak daha sonra değişik zamanlarda Mardin’e
sırasıyla; Arşaguniler, Makedonyalılar (Büyük İskender), Persler, Tikranlar,
Romalılar, Bizanslılar, Büyük Selçuklular, Artukoğulları ve Osmanlı
İmparatorluğu hakimiyet kurmuştur. Bu yüzdendir ki, yörede her biri, kendi
kültürlerine ait çeşitli eserler bırakmıştır ( 6).
M.S. 640 yılında Mardin, Arap İslam ordusu önemli
kumandanlarından İbn-Ganem tarafından feth edildi. M.S. 873’te Mervaniler, daha
sonra Artuklular, 1109 ile 1409 yılları arasında, üç asır Mardin’i başkent
olarak kullanıp, hüküm sürmüşlerdir. İzleyen yıllarda ise Karakoyunlular
(1409), Akkoyunlular (1432) ve Safaviler (1507) Mardin’i siyasi sınırları içine
katmışlardır. Osmanlı egemenliğine girişi ise (1517) yılındadır ve Yavuz Sultan
Selim’in komutanlarından Bıyıklı Mehmet Paşa tarafından Osmanlı toprakları
içine katılmıştır (7).
Mardin kenti fiziki görünüm olarak, yüksekçe bir tepeye
yaslanmış ve eteklerinde dikdörtgen evleri bulunan ilginç bir yerleşimdir.
Tepenin en yüksek noktasında (Masius) Masis savaş kalesi yer alır. Her yerleşim
birimi kendi içinde adeta küçük bir kale gibidir. Asırlarca farklı
medeniyetlere ev sahipliği yapmıştır (3,8,9).
Mardin kentsel
önemini, Artuklular döneminde kazanmıştır. Bu dönemde Mardin, siyasi açıdan
olduğu kadar, bilimsel ve kültürel yönden de bu coğrafyanın başkenti olmuştur.
Mardin’e bu özelliği kazandıran, günümüze kadar süregelen hoşgörü ortamı ve
insana gösterilen saygıdır. Mardin halkının bu özelliklerine bir örnek vermek
gerekirse, önce Antakya şehrinde kurulmuş olan Yakubi Süryani Patrikhanesi
oradan ayrılmıştır. Patrikhane, daha sonra sırasıyla, Adana (Sis), Rumkale,
Homs, Maraş, Adıyaman ve Diyarbakır gibi şehirlerde uzun süreli kalamayınca, en
son Mardin’e taşınır. Tarihte adı, Der-
Zafaran Manastırı olarak geçen ve son yıllarda ise Deyrül-Zafaran Manastırı adıyla
anılan bu manastır, Yakubi Süryaniler tarafından satın alınarak, Patrikhane’nin
merkezi olarak kullanılmıştır (10,11).
Mardin asıllı
İshak Armale, “Mardin Manastırları’na Tarihi Bir Bakış” adlı kitabında da yer
verdiği gibi, (Şark Mecmuası, sayı 12, sayfa 763, yıl 1909), İbn-el İbri
tarihinin Patrik Kryakos’un hayatı bölümünden naklen aldığı ve Nusturi yazar
Yeşi Dahna’a dayandırılan Hananya Roma döneminden kalma bu kesme taştan inşa
edilmiş yapıyı satın alarak, burayı adıyla anılacak bir manastır haline
getirmiştir. 1293 yılında da patriklik merkezi halini almıştır.
Ancak Lozan Barış Antlaşması’ndan sonra 1924’te
Patrikhane Mardin şehrinden Suriye’ye taşınmıştır. Özellikle Artukoğulları
zamanında inşa edilen dini ve sosyal eğitim ile ilgili benzer yapılar, yalnız
Mardin’in değil, Anadolu Türk mimarisinin en özgün örnekleri olarak kabul
edilmektedir (12).
Anadolu
şehirlerinin bir çoğunda olduğu gibi, Mardin’de esaslı bir şehir planından
mahrumdur. Daha doğrusu bir sokak üzerine iki sıra halinde dizilmiş yapılardan
oluşur. Taşın, mimarisine ve kültürüne şekil verdiği şehirlerden birisi olan
tarihi Mardin şehrinin, ilk sakinleri ve mimarları asırlarca uğraşarak, tarihi
Mardin şehrini yarattılar. Taş, doğada bulunduğu haliyle kullanılabilen bir yapı
malzemesidir. Sadece dizilişinde bile, kullanıldığı yere çok farklı biçimsel
özellikler kazandırabiliyor. Taş ile yapı yapmak zor olduğu kadar, çok da zaman
alır. Bu işin pahalı kısmı ise, mınkar ve çekiçle gerçekleşen biçimlendirme
sürecidir (13).
MARDİN ŞEHRİNDE
TAŞÇILIK ZANAATI:
Mardin halk sanatlarının içinde taş yontmacılığı, ilgi
çekici bir konudur. Kaba taşın kesilişinden en ince nakış süslemelere kadar
geçen sürece, eskiden Osmanlıca “ kat-il ahcar”, ustalarına da “Senktraş”
denirdi. “Mınkar” adı verilen bir takım çelik kalemlerle, taşları kesip
yontarak çeşitli estetik şekiller verme sanatı olan bu sanat, geometrik bilgi,
zevk üstünlüğü isteyen önemli Osmanlı halk sanatlarından biridir. Önemli
kaynaklardan biri olan ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yeralan “ehl-i hiref”
defterlerinde, taş yontma ustalarının bir çoğunun adları kayıtlıdır. Bu
defterlerde eski halk sanatlarının bir çoğuna da yer verilmiştir. Mardin
taşçılık sanatkarlarının ne kadarının kayıtlı olduğu önemli bir araştırma
konusudur. Mimarlık, inşaat ve süsleme gibi çeşitli yönlerden incelemeye değer
bir konu olan Mardin taşçılığının, halk sanatları yönünden en karakteristik
özelliklerini Mardin binalarının nizamlarında görmekteyiz(14,15).
Bu iptidai
mimarlar ve nakkaşlar, mınkar ve bazı çelik araçlarla harikalar yaratmış, aynı
zamanda da mimarbaşı ve kalfalar yetiştirmişlerdir. Bu sanatkarlar birçok
medrese, cami, manastır, kilise, saray, malikhane ve köprü gibi eserlerle şehri
süslemişlerdir. Mardinli mimarlar, taştan tarih yazmışlardır. Mardin şehri
mimarları hakkında maalesef derin bilgi edinmek başlı başına araştırma ve ekip
işidir. Son yıllarda turizme açılan Mardin için bu konunun etraflıca
araştırılmasının, çok faydalı bir faaliyet olacağına inanıyoruz. Mardin şehri
ve tarihi yapıları beraberinde birçok soruyu getirmiştir. Mardin tarihinin,
kültürünün ve en önemlisi mimarisinin gerçekçi bir yaklaşımla konuşulup
yazılması gerekir. 19 yy. ve 20 yy. arası yaşamış Mardinli mimarların listesini
araştırıp bulmak, benim için bir yılımı aşan bir çalışma olmuştur. Ermeni
asıllı, nam-ı değer Mimarbaşı Sarkis Lole’den (Levon) bahsetmeden
geçemeyeceğim. Tespitlerime göre, Lole Ailesi üç asırdan beri Mardin,
Diyarbakır, Hasankeyf, Mayfarkin, Bitlis, Urfa ve Adana bölgelerine mimari
açıdan damgalarını vurmuşlardır. Birçok mimar yetiştirmişlerdir. Son
yetiştirdikleri mimarlar, Ermeni asıllı Mahdesi Mimar Yusuf Gerzelo, Sarkis
Lole’nin (Levon) oğlu Mahdesi Selim Lole ve Mimar Hacı Abdulcelil Kao (İldoğan)
olmuşlardır. Sarkis Lole’nin Mardin’deki son eseri, Şehidiye Camisi’nin
minaresi olmuştur. Ermeni mimarlar, genellikle kutsal yerlerin mimarisinin
eğitimini almak için Venedik’teki Surp Kazar Adası’nın Manastırı’na giderlerdi.
Ancak Lole Ailesi fertlerinin, Venedik’te, bu eğitimi alıp almadıklarını tespit
etmek imkanım olmadı. Bu ayrıca araştırılması gereken bir konudur. Lole Ailesi’nin Mardin’e kazandırdıkları
başlıca yapıtlar; Surp Hovsep Ermeni
Kilisesi [ 1877 yılında padişah fermanıyla Meclis-i Mebusan Üyesi Mardinli
Hosep Kazasyan (Hoca Hosep)** adına yapılan], Mar Butrus (Bedros) Kilisesi,
Katolik Patrikhanesi (Şehir Müzesi), Meryem Ana Kilisesi ve Mardin şehir
girişindeki Der Mar Efram (Surp Minas) Manastırıdır (14,16).
Sarkis Lole’nin
önemli eserlerinden biri de Der-Zafaran Manastırı’nın ikinci katı ve
ilaveleridir. Bu ilaveler manastıra bugünkü ihtişamlı görüntüsünü
kazandırmıştır.
Mimar Cebrail (Hekimyan) ise, Mardin askeri kışla
binasını inşa etmiştir. Bugünlerde bu bina restore edilmekte olup, şehir
müzesine dönüştürülmektedir. Ayrıca, eskiden Şemsi mabetlerinden olan, yakın
tarihte Yakubi Süryani Kilisesi’ne dönüştürülen Mar Mihail, Mar Işmune ve
Kırklar Kiliseleri’nin çan kulelerinin de mimarı olup, kendine özgü yeni bir
uslüp geliştirmiştir(12).
Mardin’deki
binaların taş yatakları, şehrin güneyinde Belsik denen mevkide idi. 1925’lerde
bu taş yatakları tükendi. Sarkis Lole,
yeni taş yatakları aramaya başladı. Midyat’ta nahit taşlarının yataklarını
keşfetti. Orada da Mardin taş işçiliğini ve kendi mimari uslubunu öğretip, yeni
mimarlar yetiştirdi. Son yıllarda aldığı ihale ve verilen siparişleri kendi
yetiştirdiği mimarlara yaptırırdı. Bu bilgileri bize aktaran rahmetle andığımız
Sarkis Lole’nin yanında yetişen Abdulcelil Kao (İldoğan) ve Lole’nin torunu
Jozef Ertaş (Lole)’dir. Efsane Mimarbaşı
Sarkis Lole, doğduğu Mardin şehrinde 1931 yılında vefat etmiştir. O tarihte
Ermeni kiliseleri askeri kışla olarak kullanıldıkları için cenaze merasimi,
Keldani Kilisesi’nde yapılmış, Ermeni Mezarlığı’nda toprağa verilmiştir. Lole
Ailesi, Mardin şehrinde yetişen en ünlü mimar ailesidir. Tabir-i caiz ise
Mardin ve etrafındaki şehirlerin “Mimar Sinan”ı’dır. Mardin şehrinin mimarisi,
kendine has üslubu ile ne arap, ne de başka bir mimariye benzer. Bilakis komşu
şehirler, Mardin mimarisinden etkilenmiştir. Cezire şehirlerinin (Musul, Erbil,
Sincar, Kamışlı vs.) en önemli mimarbaşları Mardin asıllıdır(17).
Mardin şehri
mimarisinin gelişmesi Artuklular ile başlar. Osmanlı ile devam eder. Anadolu
Türk sanatı araştırmalarında, nispeten daha az incelenmiş bir bölge olan
Güneydoğu Anadolu’ya 12. yy. başından 14. yy. sonuna kadar bölgeye Artuklular
muhtelif zamanlarda egemen oldu. Artuklular’ın mimari anıtları, Anadolu’nun
genel yapı mimarisinden farklı özellikler
göstermesi açısından ilgi çekicidir. Artuklu devri mimarları, kuvvetli taş
işçiliği ve taşçı geleneğine sahip olan bölgede, bu geleneği başarılı bir
biçimde uygulamışlardır. Bu mimari sentez, devamlı bir araştırma ve
geliştirmenin sonucu olarak uzun süre bölge mimarisini etkileyen bir gelenek
haline gelmiştir(13).
MARDİN MİMARİSİ
(ÜSLUBU):
Mardin evleri
muhteşem bir mimarlık eseridir. Konumu uzaktan bakıldığında üst üste görünecek
şekilde dik bir yamaç üzerindedir. Taş binalar düz damlıdır. Kenar revak ve taş
süslemeleri ile dikkat çeker. Bu bakımdan taş oyma sanatı ince detaylara inecek
şekilde işlenmiştir. Bazı binaların dış cephelerinde kitabeler hat sanatının
göze çarpan örnekleri olmuştur. Bu hat sanatının en güzel örnekleri
medreselerdeki kitabelerde görülmektedir. Güneydoğu Anadolu’da, ünlü
Mezopotamya ovasının başlangıç noktasında yer alan Mardin, bilindiği gibi
tarihi çok eskilere uzanan bir kenttir. Geçmişin ünlü İpekyolu ile bağlantısı
olan kent, fiziki konumuna yansıyan karakteristik çizgileriyle dantel
görünümünü almıştır. Dini yapılarında, konutlarının mimarisinde kullanılan
egemen yapı malzemesi taştır. Yüzyılların deneyimi, birikimi ve iklim koşulları
ile taş, bu mimariyle en iyi şekilde bağdaştırılmıştır (18).
Ayrıca Mardin, hem
İslam hem de Hristiyan kültür ve mimarisi arasında, köprü görevini
üstlenmiştir. Mardin kentinde, ilk sivil mimari dokunun, daha doğru bir
tanımla, ilk mahalle niteliğindeki ünitelerin, kale içinde oluştuğu
anlaşılmaktadır. Kentin sivil dokusunun ise, ilk kez 5. yy. da kale dışına
taştığı tarihi kaynaklarca belirtilmektedir. Mardin Kalesi’nin güneyinde dik
yamaçlar yer almaktadır. Kaleye paralel olarak uzanan ve kenti ikiye bölen tek
ana cadde aynı zamanda, Mardin’in çarşısı görevini üstlenmiştir. Kamu yapıları
ve iş yerleri bu cadde üzerinde toplanmıştır. Kentin ana antrelerle ayrılan iki
kesiminde, camiler, medreseler, türbeler, kiliseler, hamamlar, çeşmeler ve
evler birbirine daracık sokaklar ile basamak basamak merdivenler ya da yörede
“abbara” denilen üstü tonozlu geçitlerle bağlanırlar. Mardin ovasından kente
bakıldığında, konutlar arazinin eğimine uyarak birbiri üstüne dizilmiş
görünümleriyle adeta çok katlı apartman blokları izlenimlerini vermektedir.
Yakın zamanlarda inşa edilen bazı resmi yapılar dışında, mimari doku, açık
renkli taşla oluşturulmuştur. Yerli halkın deyimiyle beyaz, sarı ve kırmızı
tonlarda olan “nahit” taşları da kullanılarak renkli görünümler elde
edilmiştir. Mardin’de nakışlı taşlara, “nahit” adı verilmiştir. Bu deyim Ermeni
Tanrıçası Anahit’ten gelmektedir (22). Evler arazinin konumuna göre teraslar
şeklinde en az iki üç katlı olarak planlanmıştır. Üst örtü sistemi, tamamen düz
ve toprak damdır. Damların akmaması için yağmurlardan sonra “menderune” adı
verilen silindirik bir taşla, toprak sıkıştırılır. Duvar örgüsünde ilk bakışta
görülmeyecek kadar az harç kullanılmıştır. Taşların üst üste konulmasıyla
ortaya çıkarılan çok kalın duvarların, evlerin yazın çok serin, kışında sıcak
olmasını sağlar. İçinde birkaç kuşağı yaşatan ve geniş aile tiplerini
barındıran görkemli Mardin evlerinin ilk katı, sütunlara bindirilmiştir. Hafif
sivri kemerlerin meydana getirdiği -U-
biçiminde revaklı bir avlu ve avluya açılan odalardan meydana gelmiştir
(11,13).
İkinci kat,
birinci kat odalarının çapraz tonozları üzerine bindirilerek arazinin eğimine
göre geri çekilmiş, teras şeklinde ve geniş
-L- biçimli bir avlu ile diğer mekanlardan oluşmaktadır. Tüm Mardin
evlerinin değişmez özelliği, üzeri basık tonozla örtülü yöre dilinde “örtülü
eyvan” denilen birimlerdir. Eyvana açılan odalar, teras katı olarak da
tanımlayabileceğimiz ikinci katta yer almaktadır. Teraslar tüm Mardin ovasına
egemen ve birbirlerinin görüş açılarını engellemeyecek şekilde düzenlenmiştir.
Yaz mevsiminin sıcak günlerinde serinliği ve havalandırmayı sağlamak amacıyla,
avlu cephesindeki uzun pencere üstlerine, halkın “kamariye” dediği yuvarlak
havalandırma delikleri açılmıştır. Haç şeklinde olan “kamariye”ler de
vardır. Mardin şehri mimarisinde en çok
kullanılan figürlerden biri güvercin motifidir. Kitab-ı Mukaddes’ten alınan bu
kuş figürünün anlamı ise; İsa Mesih’in vaftizi anında, Tanrı tarafından
kutsanmak üzere gönderilen güvercinin ağzından kutsal yağ damlar. Vaftiz, tüm
Hristiyan ulusların ortak bir şartı ve geleneği olmasına rağmen güvercin figürü
sadece Ermeni Kilisesi tarafından kullanılmaktadır (5). Mardin evleri ilk
yapıldıklarında geniş aile tiplerinin ihtiyaçlarını karşılayan saray yavrusu
malikaneler şeklinde inşa edilmiştir. Bu tarihi Mardin evleri, zaman içinde
aile tiplerinin küçülmesi sonucu bölümlere ayrılarak kullanılır duruma
gelmiştir. Eski orijinal görünümündeki özelliğini kaybetmiştir (5).
Günümüzde
anıtları ve konut mimarisi açısından gerçek bir açık hava müzesi görünümü arz
eder. Mardin evlerinin avludan itibaren taş işçiliği bezeme yönünden çok zengin
olan iç dekorasyonuna karşılık, dış cepheleri oldukça yalın duvarlarla kaplıdır
(17).
Bir bakıma tüm
Anadolu’daki geleneksel konutlar için geçerli olan, dışa kapalı olma eğilimi bu
bölge içinde geçerlidir. Bu nedenle dar ve yüksek duvarlarla konutlardan
ayrılan sokaklar, adeta birbirinin benzeridir. Kışın, karı dışarıya atmak için
pencereli çıkmalardan yararlanılır. Tahta üzerine demir kaplamalı sokak
kapıları, halen kullanılmakta olan büyük boy anahtar kilitleri ve kapı
tokmakları dikkat çekicidir. Bronzdan yapılma tokmaklar genellikle 3 tiptedir:
Halkalı, hanımeli ve stilize horoz figürü şeklinde olan kapı tokmakları
günümüzde de işlevlerini aynı şekilde sürdürmektedir. Ayrıca, çocuklara mahsus
kapı tokmakları da vardır. Geçmişten günümüze kadar karakteristik özellikleri
bazı evlerde korunmuştur. Bazıların da ise korunamamıştır. Bunun sebepleri
aşağıda tarafımca açıklanmıştır(19).
Mardin evlerinin
büyük çoğunluğu, en az yüz yıllıktır. Yapıların temellerinde rutubeti önlemek
için tuz dökülürdü. Bu usul, antik çağdan gelmedir. Tespit edebildiğimiz
mimarbaşı, mimar ve kalfaların adlarını, hangi unsura ait oldukları aşağıda
belirtilmiştir(14).
MARDİN EVLERİNİN TAŞ OCAKLARINDAN BİNA ŞEKLİNE DÖNÜŞEN
PLAN EVRELERİ:
1) Makta:
Taşların kaba taslak küp şeklinde kesilmesine denir.
2) Nahhat:
Kesilen kaba taşları düzeltip tıraşlayana denir.
3) Nakkaş: Düz
tıraşlanmış taşlara motif çizip, çelik kalemle oyana denir.
4) Benne
(Duvarcı) ve kalfa: Mimarın planına göre nahit taşları yerine yerleştirenlere
denir.
5) Mimar: İnşaatı
plânlayana denir.
6) Mimarbaşı:
Birçok eseri olan ve mimarlar yetiştirenlere denir.
MARDİNLİ TÜRK MİMARLAR:
1) Abde Velo (Akışın): Kalfa ve mimar.
2) Hacı Abdülcelil Kao (İldoğan): Kalfa ve mimar.
3) Şehmus Zeroke: Nahhat ve nakkaş.
4)Mehmet Atay: Kalfa , mimar.
5)Yusuf Kıdır: Nakkaş, kalfa ve mimar.
MARDİNLİ ERMENİ MİMARLAR VE MİMARBAŞLARI:
1) Sarkis Lole
(Levon): Mimarbaşı.
2) Selim Lole
Ertaş: Sarkis Lole’nin oğludur. Mimarbaşı.
3) Corç Lole
Ertaş: Nakkaş ve mimar.
4) Jozef Lole
Ertaş: Selim Lole’nin oğludur. Nakkaş ve mimar.
5) Sait El
Abyad: Nakkaş ve mimar.
6) Hanna
Mimarbaşı: Nakkaş ve mimar.
7) Sait
Mimarbaşı: Nakkaş ve mimar. Hanna’nın oğludur.
8) Cercis Sane:
Nakkaş ve benne (kalfa).
9) Jozef Sane:
Nakkaş ve benne. Cercis’in oğludur.
10) Sabri Sane:
Nakkaş ve benne. Cercis’in oğludur.
11) İlyas Gendora
(Mengelyan): Benne ve mimar.
12) Cebrail (Hekimyan)
Mimar: Kalfa ve mimar.
13) Mihail
(Hekimyan) Mimar: Nahhat. Cebrail’in kardeşidir.
14) Cercis
(Hekimyan) Mimar: Mimar.
15) Jak
(Hekimyan) Mimar: Mimar.
16) Yusuf
Gerzelo: Nakkaş, benne ve mimar.
17) Corç Gerzelo:
Nahhat ve nakkaş. Yusuf’un kardeşidir.
18) Enis
(Bısmarci) Negüzel: Nakkaş.
19) Yusuf
(Sahhar) Uğurgel:Nahhat.
20) Sait (Sayığ)
Dilli: Kalfa.
21) Abdülmesih
(Sununu): Nakkaş ve mimar.
22) Cercis
(Sununu): Kalfa ve mimar.
23) Cemil
(Sununu): Nakkaş ve kalfa.
24) Sıdık Kayri:
Makta.
25) Hosep
Sarrafyan: Mimarbaşı.
MARDİNLİ SÜRYANİ MİMAR VE KALFALAR:
1) Abdülmesih
(Asse, Ahmardakno) Asil: Kalfa.
2) Yakup Hedeye:
Benne ve kalfa.
3) Abdülmesih
Sese: Kalfa.
4) Abdülmesih
Kalo (Geçkaldın): Nakkaş.
5) Raffi Kalo
(Geçkaldın): Nakkaş ve mimar.
6) Bahde
(Papahar): Makta ve nahhat.
7) İlyas
(Papahar): Makta. Bahde’nin oğludur.
8) Aziz (Habot)
Tokunç: Makta.
9) İskender
(Habot) Tokunç: Makta.
Adları elimize
geçmeyen mimar ve kalfaları yazamadığımız için özür dileriz. Bu muhteşem kültür
mirasını hazırlayıp bize bırakanları, Mardin’i sevenleri, bu hizmeti veren
mimarlardan kalfalara kadar bütün emeği geçenleri saygıyla anıyoruz. Sayın
Abdülcelil Kao (İldoğan) ve Jozef Lole Ertaş’a, verdikleri önemli bilgilerden
dolayı şükranlarımı sunarım (20). Mekanları cennet olsun.
Siyasi imar
kararları ve sosyo-ekonomik koşullar, mimarimizin bu güne ulaşan kanıtlarını
bir bir yok ediyor. Pek çok kentimizde olduğu gibi, Mardin’de de durum böyle.
Toplumsal umursamazlığımız, resmi tavır ve “nasıl olsa bizde çok” mantığı elele
verince tarihi harcama hovardalığına karar dayanmaz. Kentsel ve bölgesel hatta
ulusal bazda, kimliğin belirlenmesindeki ana unsurlardan birini oluşturan Mardin
tarihi yapıları, geçmişle gelecek arasında birer köprü durumundadır. Bu açıdan,
bu yapılar yaşatılmalı ve korunmalıdırlar. Tarihi çevreleri yaşatmanın en doğru
yolu, yapıları birer canlı organizma olarak
kabul edip, sosyal yaşamdaki yerlerinin korumalarından geçer. Mardin,
eski görünümünü ve kentsel niteliklerini önemli ölçüde yitirmiş olan, tarihi
bir şehirdir. Dolayısıyla gelecek kuşaklara somut örnekler bırakmak, aynı
zamanda sağlıksız kentleşmeye karşı doğru ve güzel örnekleri korumak ve koruma
bilincini yaygınlaştırmak gerekir. İki ve üç katlı konutlarıyla beş kat olanağı
tanınması, buradaki geleneksel evlerin korunmasını adeta olanaksız kılmakta,
tarihi eserleri korumama düşüncesi benimsenmiş olacaktır. Bu durumda, evleri
ekonomik olarak eskiyen kişiler, hızlı davranıp birkaç daire sahibi olmuş
komşularına göre, kendilerini ekonomik kayba uğramış kabul edecektirler (13,
18, 20).
Mardin tarihi
eserlerinin koruma çabası ve sevgisi ile çok büyük maddi olanaklara kavuşma
arasındaki ikilem, kişileri zor durumda bırakmaktadır ve ne yazık ki, günümüzde
ikinci seçenek ağır basmaktadır. Diğer yandan bu uygulamalara kültürel cinayet
diyecek kadar sert tepkide bulunanlar ise, bu yaklaşımın kent kimliğini
bozduğuna inanırlar.
Yeryüzünde
çeşitli mimariler ve sanat eserleri, onları yaratan milletlerin kültürlerinin
bir ifadesidir. Camiler, medreseler, manastırlar, kiliseler, mezar yapıları,
mabetler, kümbetler gibi sanat eserleri, milletlerin dünya görüşlerini ve
inanışlarını bize aksettirmektedir. Bu nedenle bu eserlerin korunması
önemlidir. Mardin’deki eserlerin sürekli olarak bakımı ve onarılması konusunda
gerekli hassasiyetin gösterilmesi gerekmektedir (21).
Zamanımızda, bu
tarihi eserler, harap olmaya yüz tuttuktan sonra, restore edilmeleri yoluna
gidilmektedir. Oysa sürekli bakımları gerekir. Dikkat edilmesi gereken başka
bir konu ise, mimari eserlerin bakım ve onarımlarında, külliye binalarının
bütünü ile ele alınıp, aslına uygun olarak restorasyonu yapılmalıdır. Daha düne
kadar Avrupalı seyyahların başta Mardin olmak üzere, Anadolu şehirlerini
dünyanın en güzel köşeleri olarak vasıflandırmaları nedensiz değildir.
Bu şehirlerde
görülen o muhteşem estetik duygu, tabiatla kucaklaşma, hakim olan kutsallık
duygusu ve sanatları ile bütünleşmiş mimariler, ne yazık ki, süratle kayıp
olmaya ve yerini birbirine benzeyen ruhsuz beton yığınlarına bırakmaya
başlamıştır.
MARDİN ZİYARETİ
1957 yılında,
ben 16 yaşındayken ailece Mardin’den İstanbul’a göç ettik. İstanbul’da
yaşadığım sürece Mardin’e hiç gitmedim. Ancak 50 yıl sonra, 2007 yılında Mardin
Valisi Sayın Mehmet Kılıçlar’ın daveti üzerine Mardin’e gittim. Bu davet, Mardin’de
düzenlenen Uluslararası Artuklu Sempozyumu’na katılmam içindi. Bu sempozyumda,
Artuklu-Ermeni ilişkileri üzerine bir bildiri sundum. Üç gün süren sempozyumdan
arta kalan zamanda ise, şehri gezmek istedim.
İlk sahipleri
Tüfenkçiyan Ailesi olan Cercis Murat Konağı’nın terasından tüm Mezopotamya
ovasını seyretmeye başladım. Gece, ova muhteşem bir denizi andırıyordu. Mardin
şehrine, insanların yaptığı ayıpların tümünü, gecenin karanlığı örtmekteydi.
Sabah, güneş doğduğunda ise, betonarme yapılaşmanın bizlere yaşattığı
gerçekler, tüm çıplaklığı ile ortaya çıkıyordu. Bunu kabullenmek ise, insana
zor geliyordu. Zaman içinde yapılan tahribatlarla, adeta bir rüya kenti olan
Mardin’in kıymetinin bilinmediği ortaya çıkıyordu. Eğer şehrin tarihi dokusunu koruyabilmiş
olsaydık, Orta Çağ’ın mimari şaheserlerinden Floransa ve Venedik kentlerinden
farklı olmayacaktı. Şehir kanserli ur gibi yayılmış olan betonlardan kurtulmak
ister gibiydi. Mardin şehri, yok ettiğimiz değerlerimizin ne ilki, ne de son
örneği olacaktır.
Diğer bir
ziyaretim de, Der-Zafaran Manastırı’na idi. Medeniyetin sembolü, restorasyon
adı altında ana giriş, en alttan başlayarak yüksekçe beton dağına
dönüştürülmüştü. Bu giriş yolunun, azap yoluna dönüştürülmesine bir anlam
veremedim. Manastır’ın iç ve dış girişlerinin
arasındaki bölüme de sarı nahit taştan, hiçbir anlam ifade etmeyen bir
yapı eklenmiştir. Bu yapı, manastırın eski ve ahenkli dokusuna hiç
yakışmamaktadır. Der-Zafaran Manastırı sadece Mardinlilere değil, aynı zamanda
bütün Türkiye’ye ait bir tarihi eserdir. Restorasyon adı altında bu kadar
değişikliğe nasıl izin verildiğini anlayabilmek mümkün değildir.
Eskiden manastırın tam karşısında bulunan bostan, bağ ve
bahçeler vardı. Özellikle üzüm ve incir ağaçlarından oluşurdu. Nitekim o
çevrede hiçbir ağaç kalmamıştı. Sanırım orda da betonarme binaların inşa
hazırlığı vardı. Bu bölgenin beton yığınına dönüştürülmesine olanak sağlayacak
bir yapılaşmaya hiçbir surette izin verilmemelidir. Der-Zafaran Manastırı
siluetinin bozulmaması gerekmektedir. Bu bölge koruma altına alınmalıdır.
Der-Zafaran Manastırı’nın kuzeyinde bulunan Mar Yakup ve
Mar Seyde mabetleri arasındaki bölge Şemsiler’in (Güneşoğulları) yerleşim
bölgesiydi. Ancak bu yerleşim bölgesinin kalıntıları ve bitki örtüsünün ortadan
kaldırıldığını gördüm.
Bu harap olmuş Şemsi Mahallesi ile ilgili, (Kaynak:Vatan
Gazetesi Mardin İlavesi, 10.06.1953), Süryani Metropolit Hanna Dolapönü ile
yapılan röportajda, tarihi mahalle tespit edilmiştir. O günün fotoğrafları da
mevcuttur (bkz. Şekil 17). Aslında Mar Seyde ve Mar Yakup Manastırları
Hristiyanlık öncesi Pagan döneminin kaya mezarlarıdır. Arkeologlar tarafından
bu bölgede yapılacak kapsamlı bir kazıda, çok önemli kalıntılara
rastlanacaktır.
Der-Zafaran Manastırı’nın çevre arazisi tümüyle
Şemsiler’in yerleşim alanı idi. Tam ortada olan bugünkü manastır ise, güneşe
tapındıkları mabettir. Güneş kültürüne ait izler, manastırda günümüze kadar
mevcuttur.
HARABELERİN ÜSTÜ ÖRTÜLMEDEN KAZI ÇALIŞMALARI BAŞLATILMALI
Birçok uygarlığın yaşadığı bu bölgede; Romalılar,
Bizanslılar, Büyük Selçuklular ve Şemsiler’in birçok eserine rastlanmaktadır.
Der-Zafaran Manastırı’nın çevresinde, zamanında yerleşik düzenin de olması
nedeniyle, yeraltında bir yerleşim alanının bulunması dahi söz konusudur.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Diyarbakır Anıtlar ve Çevre
Kurulu Müdürlüğü, Der-Zafaran Manastırı’nın çevresindeki bu önemli
medeniyetlerin kalıntı ve harabelerin üstü örtülmeden, kazı çalışmalarını
başlatmalıdır. Mardin’in tarihi gelişimi bakımından elde edilecek bu çok önemli
bulgu ve kalıntılar yeraltında bırakılmayarak, gün ışığına çıkartılmalıdır.
Korkum ve endişemin sebebi, bu kalıntılar ortaya çıkarılmadan Der-Zafaran
Manastırı’nın çevresinin, betonarme yapılaşmaya açılabilecek olmasıdır.
Medeniyetin beşiği Mardin’de geçmişte türlü nedenlerle, şimdilerde ise yok
olmaya yüz tutan kültürel varlıklarımızı koruyamayarak, adeta bir insanlık suçu
işliyoruz. İnsanlığa mal olmuş kültürel varlıklarımızı koruma altına almamız,
tarihe ve tüm insanlığa karşı sorumluluğumuzdur. Kültürel mirasımızı tahrip
etmeden gelecek kuşaklara aktarılmasını sağlayarak, bu sorumluluğumuzu acilen
yerine getirmeliyiz.
Aldığımız duyumlara göre, bu bölgede, modern konaklama
tesisleri yapılmak istenmektedir. Bu tür yeni yapılaşmanın öncesinde, kazı
araştırmaları mutlaka yapılmalıdır. Yetkili kuruluşların dikkatini Mardin şehri
üzerine çekmek isterim. Kazılarda elde edilecek bulgu ve kalıntılar, şehrin
tarihi dokusu için çok önemlidir.
MARDİN, ŞEMSİLİK VE YERLEŞİK DÜZEN
Yakubi
Süryaniler’in yerleşik düzene geçmeleri Mardin’de yaşayan Ermeni Şemsiler’in
(güneşoğulları) Arevortikler’in cebren Hristiyanlığı kabul edip
Süryanileşmesi’nden sonra olmuştur (12). Mardin’de ilk yerleştikleri yer
(şehrin doğusu) Şemsiler’in Mahallesi olmuştur.Yakubi Süryaniler, kendi
dinlerini Ermeni Şemsiler’e verirken onlarda, Şemsiler’den yerleşik yaşama
adabını almışlardır. Ermeni Şemsi Mahallesi’ne aynı zamanda Kölesiyan
(köle) Mahallesi’de denir.
Hristiyanlığın bütün mezheplerinde kiliselerin yönü Kudüs’e dönüktür. Sadece
Ermeni kiliselerinin yönü doğuya dönüktür. Bunun nedeni ise, Ermenilerin tarih
boyunca güneşi en az olan coğrafyada yaşamış olmalarıdır. Hristiyanlık öncesi
inanç sistemlerinde güneş kutsaldı. Ermeni kiliseleri güneşe tapılan dönemleri,
ayinlerinin bir kalıntısı olarak doğuya dönük inşa edildi. Bugün Mardin ve
yöresinde kiliselerin tümü, doğuya dönük durmaktadırlar (2,12).
Şemsiler
(Güneşoğulları) ölüyü toprağa gömerken inançlarına göre, bir gün dirildiği
zaman yüzünün güneşi görmesi şeklinde gömülür. Ermeniler ölülerini günümüze
kadar bu usulle gömüyorlar. Şemsiler ölüleri ile beraber mezara, bir tas testi
dolu şarap, bir altın para ve değnek gömerler. Her birinin bir anlamı vardır.
Cennete gitmek için kapıdaki görevliye altın parayı vereceksin, kabul etmezse
şarabı içirip sarhoş edeceksin, bunu da kabul etmezse değnek ile dayak
atacaksın anlamındadır. Bundan dolayı, günümüze kadar Şemsi mezarları
definecilerin ilgisini çekmektedir (2).
Dinlerin ve
dillerin şehri Mardin’de Türk, Arap, Ermeni, Kürt, Yezidi, Keldani, Yakubi
Süryani ve Yahudiler yaşamıştır. Asırlar süren tarih boyunca birbirleriyle
saygı ve sevgi ile iç içe olmuşlardır. Son elli yıldır Mardin’den muhtelif
ülkelere ve şehirlere göç olmuştur. Genç nesiller, bazı gerçekler karşısında hafıza
kaybına uğratılmış olsa da, yeni yetişen Mardin gençleri, nerede olursa
olsunlar gerçekleri araştırıp, gelecek nesillere, doğru kaynaklar
aktaracaklardır. Mardinli’nin, dünyanın neresinde olursa olsun, Mardin’in
tanıtımında uğraş verdiği bilinmektedir. Mardin şehri; kültürü, mimarisi ve hoş
görüsü ile örnek bir şehirdir.
Yazarın notu: Fransızca, İtalyanca ve İngilizce
çevirilerinden dolayı Arusyak Özfuruncu’ya teşekkür ederim.
*Araştırmacı-Yazar
Davetli Makale
**Makalenin yazarı Tomas Çerme’nin akrabasıdır.
Kaynaklar :
1-Prof. Nejat Göğünç, Mardin Sancağı 16. yy.1969
İstanbul.
2-Mardin Aşiret Cemaat Devlet. Suavi Aydın, Kudret
Emiroğlu, Oktay Özer ve Suha Ünsal, Toplumsal Tarih Vakfı İst.-2000.
3-Hammer, Osmanlı Tarihi cilt 2, sf.1091-1092 İst.
4- Amédée Tardieu Geographie De Strabon.
5-Mardinli Rahip Husik Gülyan’ın Mardin Tarihi Ermenice
el yazması, Viyana Mhitaristler Kütüphanesi, 1898 Mardin.
6-Travels in Mesopotamia by S.S. Cul 1-London 1827.
7-Papa Clemetis XI tarafından yayınlanan Joseph Simonius
Assemanus-Bibliotheca Orientalis Roma MDCCXIX-1719.
8- Diyarbakır Salnamesi Mardin kazası, 1286-1323 ,
1869-1905.
9- Kara Amid Kültür Dergisi, sayı 4, İstanbul 1960.
10-Mardinli İshak Armale “Mardin Manastırlarına Tarihi
Bir Bakış”, 1919 Beyrut.
11-Dr. Hasan Şamaysani, Medinet Mardin, Arapça, Beyrut
1987.
12-Tarih ve Toplum, aylık ansiklopedik dergi, Tomas
Çerme, Süryaniler, Temmuz 2003,
sayı 235 –İstanbul.
13- Türkiyemiz Sanat Dergisi, sayı 53, 1987 İstanbul.
14- Jozef (Lole) Ertaş, Sarkis Lole’nin torunu, mimar, 9
Ağustos 2000 Belçika röportajı.
15-Zü’kadiriyye Defteri ( 937/1530 ) 1. T.C. Başbakanlık
Devlet Arşivi, Ankara 1998.
16-Necdet Öklem, Ege Üniversitesi Türk Devrim Tarihi
Öğretim Görevlisi,1877 Meclis-i Mebusanı, İzmir 1982, Sayfa No: 38.
17-Albert Gabriyel bibliyografyası, Yapı Kredi Bankası
Yayınları, s. 156, İstanbul 2006.
18-Prof. Dr. Metin Sözen, Anadolu Medreseleri, cilt 1,
1970 İstanbul.
19-Mardinli mimar ve kalfa Abdulcelil (Kao) İldoğan ile
mulakat Ağustos 2000.
20-Tarih ve Toplum Ansiklopedik Dergi, sayı 200, Tomas
Çerme, 2000 İstanbul.
21-Yıldızlara Yakın Şehir Mardin, Sadettin Noyan, s. 80
Ankara 2005.
22- Arkitekt Dergisi, Kasım-Aralık 2007, Sayı 514, s.56.
23-Prof.Dr.Yavuz Ercan, Osmanlı Yönetiminde Gayri
Müslümler, Ankara 2001.
24- B.Murat Özdemir, Yezidiler ve Süryaniler, İstanbul
1988, Ekim yayınları.
25- Polonyalı Simeon’un Seyahatnamesi, (1608-1619) Edebiyat Fakültesi Yayınları,
sf.100-101 İstanbul.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.