Ayşe Polat’ın, Van’daki Ermeni mirasının izlerini süren,
1915’in gerçeklerini bölgenin bugünkü yerlilerinin anlatılarında arayan
belgeseli ‘Ötekiler’ 35. İstanbul Film Festivali kapsamında gösteriliyor.
Yönetmenle, belgeselin yapım sürecini ve ‘yüzleşme’yi konuştuk… Belgeselin göze
çarpan ilk tespiti, Türkiye’nin ‘ötekileri’ haline gelen Kürtlerin, Ermenilere
yönelik ötekileştiren bakışı. Yapım, ismini de buradan alıyor. Polat’ın
kamerasını doğrulttuğu köylülerin anlattıkları hikâyeler kimi zaman tokat gibi
çarpıyor yüze. Biri “Keşke daha çok Ermeni öldürülseydi” diye hayıflanırken,
diğeri çocukken dinlediği olayların dehşetiyle sarsılıyor. “Bu tür anlatılarla
karşılaşmak sizin için sürpriz oldu mu?” diye sorduğumuzda, Polat, “Ben zaten
onu arıyordum” diyor: “Geçmişi hatırlayan insanları arıyordum, çünkü burada
kolektif bir travma yaşanmış. Üzerinde konuşulmazsa, bu travma nesiller boyu
sürer…“İnsanlar henüz bu geçmişle yüzleşmemiş. Olaylar hâlâ tabu, saklı.
Kimileri kendini mağdur konumunda görüyor, korktuğu için konuşmuyor. Diğer
taraftan, geçmişin izleri her yerde, halk bunlarla yaşıyor. Bu, toplumun değil
devletin suçu. Soykırımı konuşmazsak sağlıklı bir toplum olamayız, aynı şeyler
tekrar yaşanabilir.
***
Ayşe Polat’ın, Van’daki Ermeni mirasının izlerini süren,
1915’in gerçeklerini bölgenin bugünkü yerlilerinin anlatılarında arayan
belgeseli ‘Ötekiler’ 35. İstanbul Film Festivali kapsamında gösteriliyor.
Yönetmenle, belgeselin yapım sürecini ve ‘yüzleşme’yi konuştuk.
Die Erbin’ (Mirasçı), ‘Haluk’un Mutluluğu’, ‘Koru
Kendini’ ve ‘Yurtdışı Turnesi’ adlı filmlerin ödüllü yönetmeni Ayşe Polat, 7-17
Nisan arasında devam eden 35. İstanbul Film Festivali’ne ‘Ötekiler’ adlı
belgeseliyle katılıyor.
Polat, okuduğu bir yazı sayesinde, Van kedisinin Türklere
mi Kürtlere mi yoksa Ermenilere mi ait olduğu tartışmasından haberdar olmuş ve
bu üç kökenden üç aile bulma umuduyla Van’a gitmiş. Derdi, başrollerde Van
kedilerini oynatıp, arka planda coğrafyanın geçmişinde yaşananları anlatmak
olan yönetmen, zincirin üçüncü halkasının eksik olduğunu görünce, kedileri
bırakıp geçmişin peşine düşmüş. 2013 yılında kazandığı Tarabya Kültür Akademisi
bursuyla film hazırlıklarına başlayan ve Van’da Ermenilerin izlerini araştıran
Polat’ın “Buralarda Ermeniler yaşar mı?” sorusu, kilisesi olan köylerde bile
tuhaf karşılanmış. Neyse ki yolu –iki hafta önce Agos’un muhabiri Fatih Gökhan
Diler ve fotoğrafçısı Berge Arabian gibi– Çatak Çevreyi ve Tarihi Koruma
Derneği’nden, ‘Ermeni kızı Hanife’nin Kürt torunu’ Ali Sulmaz’la kesişmiş.
Sulmaz’ın da yardımlarıyla ilerleyen belgesel çekimleri için üç kişilik bir
ekiple bölgeye gitmiş, özellikle kilisesi olan köyleri gezmiş, insanların
geçmişe dair anlattıklarını dinlemiş, definecilerin aradıkları şeyin peşine
düşmüş. Sonuçta ortaya, 1915 sonrası bir Van manzarası çıkmış.
‘Ötekiler’ yani Ermeniler
Belgeselin göze çarpan ilk tespiti, Türkiye’nin
‘ötekileri’ haline gelen Kürtlerin, Ermenilere yönelik ötekileştiren bakışı.
Yapım, ismini de buradan alıyor. Polat’ın kamerasını doğrulttuğu köylülerin
anlattıkları hikâyeler kimi zaman tokat gibi çarpıyor yüze. Biri “Keşke daha
çok Ermeni öldürülseydi” diye hayıflanırken, diğeri çocukken dinlediği
olayların dehşetiyle sarsılıyor. “Bu tür anlatılarla karşılaşmak sizin için
sürpriz oldu mu?” diye sorduğumuzda, Polat, “Ben zaten onu arıyordum” diyor:
“Geçmişi hatırlayan insanları arıyordum, çünkü burada kolektif bir travma
yaşanmış. Üzerinde konuşulmazsa, bu travma nesiller boyu sürer. 2016’da, yüz
yıl önce yaşananların izlerini gördüm. Çekim için ön çalışmalar devam ederken
kimse konuşmadığından çok zorlandım. Bu sırada abim bana, biz çocukken
Malatya’ya gelen bir misafirimizi hatırlattı. Babam işçi olarak Almanya’ya
gittiğinde bir adamla tanışmıştı. Adamın bizim Malatyalı olduğumuzu öğrenen
70’li yaşlardaki ninesi, şehrimizdeki Ermeni kilisesini ziyaret etmek için bize
gelmişti ve bizde kaldığı bir hafta boyunca 1915’te yaşananları, ailesinin nasıl
öldürüldüğünü anlatmıştı. Bu hikâyelerin izleri bende yıllarca kalmış. O da
unutmamak için başkalarına anlatmış. Filmdeki bir köylü, komşusundan dinlediği
yaralı bir Ermeni kadının hikâyesini anlatırken, yanında oturan çocuk da onu
dinliyor, benim çocukken dinlediğim gibi... Hikâyeler bu şekilde, devamlı
aktarılıyor.”
Geciken yüzleşme
Benzer araştırmalar için Van’a giden hemen herkesin
başına gelenleri Polat da yaşamış. Onu malları üzerinde yeniden hak iddia
etmeye gelen bir Ermeni ya da defineci sananlar olmuş. Ancak kahvehanelerde
onlarla uzun zaman geçirince, niyetinin zararsız olduğuna ikna olup anlatmaya
başlamışlar. Ali Sulmaz’ın varlığı da, konuşmalarına yardımcı olmuş.
“İnsanlar henüz bu geçmişle yüzleşmemiş. Olaylar hâlâ
tabu, saklı. Kimileri kendini mağdur konumunda görüyor, korktuğu için
konuşmuyor. Diğer taraftan, geçmişin izleri her yerde, halk bunlarla yaşıyor.
Bu, toplumun değil devletin suçu. Soykırımı konuşmazsak sağlıklı bir toplum
olamayız, aynı şeyler tekrar yaşanabilir. Televizyonda, medyada bu konuların
tartışıldığını görürlerse, orada yaşayanlar da rahatça konuşabilirler.”
Polat, film kurgu aşamasındayken yaşadıklarını ise şöyle
anlatıyor: “Van’da tanıştığım insanları çok sevdim. Onlar da bana güvendiler.
Kahvehanede hemen her sabah oturup birlikte çay içtiğim yaşlı bir adam, ‘Bunun
amcası Ermenileri öldürdü. Dört tane öldürdü ama az öldürdü, 20 tane öldürse
daha iyi olurdu’ demişti. Belgeselin kurgusunu yaparken otosansür uyguladığımı,
onun bu sözlerini çevirmediğimi, çünkü bunları söylediğine inanmak istemediğimi
fark ettim. Alman kurgucuya ‘Bu kısım önemli değil’ deyip geçiştiriyordum. Daha
sonra birlikte çalıştığım Kürt kurgucu o lafları ortaya çıkarıp filme dahil
etti. Diğer taraftan, ona ‘Sen güzel konuşmuyorsun’ diye karşı çıkan insanlar
da vardı. Her iki tarafı da göstermek benim için önemliydi.”
“Bu benim de tarihim”
“Çatak’ın bugün de cami yerine kilisesi olan köylerinde
çoğunlukla Kürtler yaşıyor ve katliamı onlar anlatıyor. Ben de Kürt’üm; bu
benim de tarihim” diyen yönetmen, filmi Van’ın Çatak ilçesinde de göstermek
istiyor.
Belgesel, bölgenin bugünkü yerlilerinin Ermenilerden ve
katliamlardan kalan mirasla ne yaptığını, geçmişi büyüklerinden nasıl
dinlediklerini ve nasıl aktardıklarını, yüz yıllık bir boşluk sonrasında bile
hâlâ nasıl Ermenilerle ortak ritüelleri ve inanışları paylaştıklarını
gösteriyor. Bugüne kadar kurmaca filmler yapan yönetmenin yaklaşımı, yapımın
samimi dilini pekiştiriyor. Sanki köylüler kendi aralarında 1915 ve sonrasında
olanları konuşurken, yönetmen bu sohbetlere tanık oluyor. Tarihin farklı
katmanları bireysel anlatılarla, yavaşça önümüze seriliyor.
65 dakika uzunluğundaki ‘Ötekiler’ belgeseli, 35.
İstanbul Film Festivali Ulusal Belgesel Yarışması kapsamında, 10 Nisan Pazar
günü saat 19.00’da İtalyan Kültür Merkezi’nde gösterilecek.
Yapımcı ve senarist Ayşe Polat 1970 yılında doğdu; 1978
yılından beri Hamburg ve Berlin’de yaşıyor. Hür Berlin Üniversitesi’nde ve
Bremen Üniversitesi‘nde felsefe, kültür bilimleri ve Alman Edebiyatı eğitimi
aldı. ‘Beyhan’ın Düğünü’ ve ‘Safiye Hatun’ gibi ödüllü kısa filmlerin ardından,
2000 yılında ‘Yurtdışı Turnesi’ adlı uzun metraj filmini çekti. Film ona,
Ankara Film Festivali’nde ‘en iyi genç araştırmacı yönetmen’ ödülünü getirdi ve
uluslararası festivallerde gösterildi. Ardından gelen ‘Koru Kendini’ ise
Locarno Film Festivali’nde ‘en iyi film’ ve ‘en iyi oyuncu’ dallarında iki
Gümüş Leopar’a ve Almanya Eleştirmenler Ödülü’ne değer görüldü.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.